پیش‌نویس:تغییر جنسیت در ایران

تغییر جنسیت در ایران؛ فرایند تبدیل، آشکارسازی و یا تعیین جنسیت فرد در ایران

تغییر جنسیت در فرهنگ دین‌مدار و خانواده‌محور ایرانی، با چالش‌های ویژه‌ای روبرو بوده اگرچه، ایران به بهشت ترنس‌ها شهرت پیدا کرده است. به گواه آمار و اطلاعات غیررسمی، محدودیت‌های قانونی کمتر، هزینه‌های پایین و مواجهه سازنده نهادهای دینی با این مسئله، ایران را به مقصد متقاضیان خارجی جهت عمل جراحی تغییر جنسیت تبدیل کرده است. برخی روایت‌های غیررسمی اولین تغییر جنسیت در ایران را به سال 1309ش مقارن با 1930م یعنی 22 سال قبل از آمریکا و 12 سال زودتر از انگلستان توسط دکتر محمد خلعتبری ذکر کرده‌اند. روزنامه اطلاعات، داستان تغییر جنسیت فرهاد را در تاریخ 24 شهریور 1332ش رسانه‌ای کرده است. این اتفاق تنها 22 سال پس از اولین تغییر جنسیت در جهان رخ داده است، سپس، فریدون ملک‌آرا پس از ملاقات حضوری با امام خمینی و کسب اجازه از ایشان به مشهورترین فرد تغییر جنسیت داده در ایران تبدیل شد. در سالیان اخیر نیز مازیار لرستانی این عمل را انجام داد.

تعریف تغییر جنسیت

تغییر جنسیت مجموعه ای از فعالیت های پزشکی است که یک فرد برای انطباق اندام مناسب با هویت جنسیتی‌اش انجام می‌دهد. این اصطلاح شامل هرگونه فعالیت‌هایی است که بدن مردانه را به بدنی زنانه یا بالعکس تغییر می‌دهد.

تغییر جنسیت در سه نوع قابل دسته‌بندی است.

نوع اول تبدیل‌شدن از یک جنس به جنس دیگر مثلا از زن به مرد یا از مرد به زن که دو گروه را شامل می شود.

گروه اول افرادی که هیچ نقص، ابهام و یا اختلالی از نظر جسمی و روحی ندارند ولی درصدد تغییر جنسیت برمی‌آیند. گروه دوم ترنس‌ها هستند که لحاظ جسمی، هیچ‌گونه نقص یا ابهامی نسبت به جنسیت خود ندارند ولی از نظر روانی خود را در گروه جنس مخالف دسته‌بندی می‌کنند.

نوع دوم تغییر جنسیت، تعیین و یا رفع ابهام از جنسیت هست که افراد دو جنسی در این نوع قرار دارند.

نوع سوم آشکارسازی جنسیت پنهان نام دارد که شامل افراد تک جنسیتی است که از جنسیت واحد واقعی اما پنهان برخوردارند و با عمل جراحی تنها جنسیت پنهان و پوشیده خود را آشکار می‌سازند.

امروزه در تغییر جنسیت آنچه در واقع اتفاق می افتد، تغییر آلت تناسلی است، به گونه‌ای که جنس زن به مرد و جنس مرد به زن تبدیل گردد. تغییر جنسیت از مرد به زن به این صورت است که آلت تناسلی مردانه با عملیات جراحی برداشته و به جای آن مَهبِل قرار داده شده و به وسیله جراحی و هورمون تراپی پستان‌ها نیز بزرگ می‌شود. در تغییر جنسیت از زن به مرد نیز عضوهایی مانند رحم، تخمدان و سینه ها برداشته و به‌جای آن دستگاه تناسلی مردانه گذاشته می‌شود. این جراحی‌ها در چند مرحله انجام می‌شود و همراه آن هورمون‌درمانی و روان‌درمانی نیز صورت می‌گیرد.

پیشینه تغییر جنسیت در ایران

اولین عمل تغییر جنسیت در ایران توسط دکتر محمد خلعتبری در سال 1309ش مقارن با 1930م بر روی پسر 18 ساله‌ای انجام شده‌ است. این پسر پس از تغییر جنسیت، نام کُبری را بر خود نهاده است. در واقع اولین عمل تغییر جنسیت در ایران 22 سال قبل از اولین تغییر جنسیت در آمریکا و 12 سال زودتر از اولین تغییر جنسیت در انگلستان انجام شده‌ است.دو دهه پس از این عمل، روزنامه اطلاعات در تاریخ 24 شهریور 1332ش، خبری را در رابطه با دختری 16 ساله به نام فریده نجفی منتشر کرد که به بیمارستانی در تهران مراجعه و زیر نظر پزشکان عمل تغییر جنسیت را انجام داده و نام فرهاد را برای خود انتخاب کرده است.

مریم‌خاتون مُلک‌آرا (فریدون ملک‌آرا قبل از تغییر جنسیت) مشهورترین فرد ترنس و درگیر با اختلال هویت جنسی در ایران بود که اقدام وی برای اخذ اجازه شرعی از امام خمینی جهت عمل تغییر جنسیت در سال 1343ش خبرساز شد. وی شرح حال خود را در قالب چند نامه به امام خمینی ارسال می‌کندو از آنجایی که مشکلش رفع نمی‌شود در جریان تبعید امام خمینی به پاریس، به قصد ملاقات حضوری به آنجا می رود اما موفق نمی‌شود. با وقوع انقلاب کار بر او سخت‌تر می‌شود و او که کارمند صداوسیما بوده، به خاطر همین مسئله از کارش اخراج می‌شود. پس از انقلاب با تلاش بسیار به حضور امام می‌رسد و نهایتاً موفق می‌شود تا اجازه نامه‌ای برای تغییر جنسیت دریافت کند. در این ملاقات که سه تن از پزشکان امام خمینی هم حضور داشتند با توضیحات بیشتری که در خصوص وضعیت وی ارائه می‌دهند، امام، تغییر جنسیت با تجویز پزشک مورد اعتماد را فاقد ایراد شرعی می‌داند. نهایتاً وی در سال 1379ش عمل تغییر جنسیت خود را در تایلند انجام می‌دهد.

از موارد اخیر تغییر جنسیت در ایران که جنجال زیادی را ایجاد کرد، شهره لرستانی بازیگر شناخته شده ایرانی بود که پس از عمل، نام مازیار را برای خود انتخاب کرد.

وضعیت حقوقی و قانونی تغییر جنسیت در ایران

مطابق با ماده ۹۳۹ قانون مدنی ایران هر گاه در یک فرد میانجنسیتی، مجموعه از علائم جنسی بر دیگر علائم جنسی غالب و بیشتر باشد شخص موظف است تابع احکام جنسیتی باشد که علائم آن در وی بیشتر است. بند 18 ماده 4 قانون حمایت خانواده مصوب 1391/12/1 رسیدگی به دعاوی تغییر جنسیت را در صلاحیت دادگاه‌های خانواده می‌داند. این ماده تنها ماده قانونی در این موضوع است که ظاهرا دلالت بر جواز تغییر جنسیت می‌کند هر چند که صراحت نداشته و در خصوص شرایط و آثار تغییر جنسیت نیز مقرره قانونی خاصی وجود ندارد. از لحاظ فقهی نظرات متعددی در رابطه با مشروع یا نامشروع بودن تغییر جنسیت مطرح شده که در مجموع در سه گروه قابل دسته‌بندی است: نظریه مشروعیت مطلق، نظریه ممنوعیت مطلق و نظریه مشروعیت مشروط که دیدگاه سوم با احکام دینی و واقعیت‌های پزشکی تناسب بیشتری دارد. طبق قانون مدنی، مشروعیت هر عملی منوط به منفعت عقلایی مشروع است. بنابراین، شخص در صورتی می تواند اقدام به تغییر جنسیت خود نماید که دارای مشکل جنسی باشد و پزشک متخصص، تغییر جنسیت را برای رفع مشکل او مفید تشخیص دهد. بنابراین در اکثر نظام‌های حقوقی و نیز طبق نظر مشهور فقها، در صورتی که از لحاظ پزشکی ضروری تشخیص داده شود، مجاز می‌باشد.

وضعیت فقهی تغییر جنسیت در ایران

تغییر جنسیت در کسانی که ازدواج کرده‌اند سبب بطلان ازدواج سابق شده و عناوین خانوادگی، مانند برادر، خواهر، عمو، عمه، دایی و خاله را متحول می سازد و نیز سهم الارث فرد تغییر جنسیت یافته، بر اساس جنسیت جدید تغییر می کند.

ارث: اگر یکی از والدین تغییر جنسیت داده باشد و فرزند فوت نماید، توارث والدین براساس تلبس به مبدأ در حین انعقاد نطفه ملاک عمل خواهد بود، لذا پدر دو ثلث و مادر یک ثلث سهم خواهند داشت.

ولایت بر فرزند: اگر زن تغییر جنسیت دهد ولایت نخواهد داشت. زیرا پدری ناشی از وجود فرزندان از نطفه مرد است. اما اگر مرد تغییرجنسیت دهد، ولایت او از فرزندان ساقط می‌گردد.

مهریه: اگر مرد تغییر جنسیت دهد باید مهریه را بپردازد چون، با توجه به آرای فقهاء که حکم به تأیید مهریه دارند، به محض وقوع عقد، زن مالک مهریه خواهد شد.

نفقه: در صورت تغییر جنسیت ازدواج باطل می‌شود و با از بین رفتن ازدواج، نفقه هم از بین می‌رود. از نظر فقهای شیعه، تغییرجنسیت پدر تأثیری در وجوب نفقه فرزندان ندارد و او همچنان وظیفه دارد نفقه غرزندان خویش را بدهد؛ چون تغییرجنسیت پدر، از نظر عرف وی را از عنوان پدر بودن خارج نمی‌سازد. تغییر جنسیت مادر تأثیری در نفقه فرزندان ندارد؛ زیرا این وظیفه از ابتدا به عهده مادر نبوده است. در نبود مادر وظیفه جد پدری است. فقط در صورت نبود جدّ پدری و با توان مالی مادر نفقه فرزندان به عهده او می‌شود. این حکم همچنان به عهده او خواهد بود.

شرایط تغییر جنسیت در ایران

داشتن سن بالای 18 سال، تاییدیه داشتن از دو روان‌پزشک صاحب صلاحیت مبنی بر ترنس بودن، داشتن مجوز تغییر جنسیت از دادگاه، زندگی به مدت یکسال در کالبد جنس مخالف و برخی شرایط روحی و روانی دیگر از جمله شرایط تغییر جنسیت در ایران است.

مراحل قانونی تغییر جنسیت در ایران

روند قانونی تغییر جنسیت در ایران از دو مسیر متفاوت امکان‌پذیر است. برای این منظور فرد نیازمند مراجعه به روانشناس و روانپزشک معتبر و دارای صلاحیت، دادگاه خانواده، آزمایشگاه و جراح متخصص است.

مسیر اول با مراجعه به روانپزشک معتبر، گذراندن دروه درمان و دریافت تاییدیه مبنی بر ترنس بودن آغاز می‌شود. سپس فرد با انجام آزمایش‌های تشخیص سطح هورمون و کاریوتایپ برای اطمینان از اینکه فرد دچار اختلال هورمونی یا کروموزومی نیست، ادامه می‌یابد. ارائه نتایج و مدارک به دادگاه و ارائه دادخواست تغییر جنس، مرحله بعدی است. دادگاه در این مرحله فرد را به پزشکی قانونی ارجاع می‌دهد تا پس از گرفتن تاییدیه‌های پزشکی قانونی با ارجاع به قاضی، حکم تغییر جنس صادر شود.

مسیر دوم با ارائه دادخواست تغییر جنس به دادگاه خانواده آغاز می‌شود. سپس فرد به پزشکی قانونی ارجاع داده شده و در ادامه با مراجعه به روانپزشک معتبر در فرایند روان‌درمانی قرار می‌گیرد تا ترنس بودن وی تایید شود. پس از انجام آزمایشات و تایید از طرف پزشکی قانونی، فرد برای دریافت حکم جواز تغییر جنس به قاضی مراجعه می‌کند.

هزینه تغیر جنسیت در ایران

هزینه های تغییر جنسیت شامل هزینه‌های اصلی و جانبی است. هزینه‌های اصلی بیشتر شامل انواع عمل‌های جراحی است که باید روی فرد انجام شود تا از زن به مرد یا مرد به زن تبدیل شود. هزینه‌های جانبی مراقبت‌های پیش از جراحی، هورمون درمانی، مراقبت‌های پس از جراحی و هزینه‌های سفر و اقامت برای کسانی است که برای جراحی باید به مکان دیگری سفر کنند. با توجه به گستردگی هزینه‌ها و متغیرهای متنوع در روند تغییر جنس، نمی‌توان هزینه دقیقی را معیّن کرد با این وجود طبق گزارش وب‌سایت های مرتبط و مصاحبه متخصصین جراحی و افراد ترنس، این هزینه معمولاً از 400 میلیون تا 900 میلیون تومان در سال 1404ش در نوسان است.

آمار تغییر جنسیت در ایران

طبق نظر برخی پژوهشگران با توجه به مراجعه برخی به خارج از کشور برای عمل جراحی و عدم تمایل به آشکارسازی برخی از کسانی که تغییر جنسیت داده‌اند، دستیابی به آمار دقیق از افراد تغییر جنسیت داده دشوار است. با این وجود حدود هفت هزار نفر در ایران، عمل تغییر جنسیت را انجام داده‌اند و طبق برآوردهای تقریبی موجود در هر صد هزار نفر بین چهار تا هفت نفر ممکن است ترنس باشند.

حمایت از تغییر جنسیت در ایران

روزنامه بریتانیایی گاردین در 27 جولای 2005م با ارائه گزارشی از وضعیت تغییر جنسیت در ایران، جمهوری اسلامی را در مسیر رهبری جهانی برای تغییر جنسیت توصیف کرده و ایران را جهنم هم جنس‌گرایان و بهشت ترنس‌های متقاضی عمل تائید جنسیت نامیده است.

علاوه بر حمایت قانونی ایران در پذیرش، رسیدگی و تجویز عمل تغییر جنسیت در زیرمجموعه‌های وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ایران، در مواردی حمایت‌های مالی نیز در این زمینه انجام می‌شود و بخشی از هزینه‌های عمل تغییر جنسیت را تامین می‌کنند. سازمان بهزیستی و برخی سازمان‌های بیمه‌گر از این جمله‌اند.کمیته امداد امام خمینی هم به برخی افراد واجد شرایط وام بدون بهره می‌دهد. علاوه بر اینکه هزینه این عمل در ایران حتی در مقایسه با کشورهای اروپایی پایین‌تر است. از این جهت، سالانه تعداد قابل توجهی از ترنس‌ها برای تغییر جنسیت به ایران سفر می‌کنند. این در حالی است که در بسیاری از کشورهای اسلامی اساساً ترنس‌ها به رسمیت شناخته نمی‌شوند.

برخی افراد مشهور و سمن‌ها نیز در این زمینه فعال بوده و از ترنس‌ها حمایت می‌کنند. از افراد مشهور در این زمینه می‌توان بهنوش بختیاری را نام برد. وی از سال 1394ش و به صورت رسمی و علنی در فضای مجازی و حقیقی از آنها حمایت کرد و با انجام مصاحبه و انتشار آن در صفحه شخصی خود،  سال‌ها در این زمینه فعال بود. با وجود این، وی پس از چند سال حمایت در سال 1404ش با انتشار یک استوری به یکباره منکر وجود ترنس‌ها شد و ادعا کرد آدم‌ها یا زن هستند یا مرد و از اینکه چند سالی را صرف حمایت از این قشر کرده، ابراز پشیمانی کرد.

فیلم ها و مستندها با موضوع تغییر جنسیت در ایران

تعدادی مستند، فیلم و حتی سریال به صورت رسمی در رابطه با مسائل و مشکلات ترنس‌ها در ایران تولید شده است. برخی از این تولیدات با محوریت آنان مانند مستندهایی که گاهی توسط خود ترنس‌ها تولید شده و در برخی به صورت حاشیه‌ای یا بخشی از داستان فیلم به این مسئله پرداخته است.

مستندهای ایرانی در مورد تغییر جنسیت در ایران

مستندهای «گاهی اتفاق می افتد»، «پیله ابریشم»، همه نیمه من (1398ش) و «ترنس کشی» از مستندهایی که به صورت توصیفی یا انتقادی به این مسئله پرداخته و مسائل و مشکلات زندگی به عنوان یک ترنس را به تصویر کشیده است. در این میان ترنس کشی بیشتر شیوه‌ای انتقادی دارد. این مستند با نگاهی انتقادی به سود میلیاردی پزشکان و جراحان عمل تغییر جنسیت و مرگ خاموش ترنس‌هایی که عمل تغییر جنسیت داده‌اند، پرداخته است. محسن آقایی کارگردان مستند ادعا می‌کند که این اولین مستندی است که به مسئله ترنس‌ها پرداخته بر خلاف سایر مستندها که غالباً به زندگی و مسائل یک ترنس متمرکز شده‌اند. آقایی معتقد است آنچه این روند را پیش می‌برد، اقتصاد پنهانی است که پشت آن وجود دارد.

فیلم ها و سریال‌های ایرانی در مورد تغییر جنسیت

فیلم‌های سینمایی آتش‌بس 1 ساخته تهمینه میلانی (1384ش)، همیشه پای یک زن در میان است ساحته کمال تبریزی (1386ش)،آینه‌های روبرو ساخته نگار آذربایجانی (1388ش)،گیلدا ساخته امیر بنکدار (1395ش)، «بیوگرافی» ساخته فاطمه ثقفی (1395ش)، «دم سرد» ساخته عباس رزیجی (1396ش)، «آن دیگری» ساخته امیر توکلی (1398ش) و هفت و نیم ساخته نوید محمودی (1397ش)، از جمله فیلم‌های ساخته شده در این موضوع است. در این میان فیلم آینه‌های روبرو از نگاه کارشناسان فیلمی نزدیک‌تر به واقعیت ارزیابی شده است.

سریال‌های هم‌گناه، گلشیفته و ممنوعه از تولیدات هنری شبکه نمایش خانگی به موضوع تغییر جنسیت پرداخته‌اند.ازدیدگاه منتقدین پرداختن به این موضوع در برخی فیلم‌ها و سریال‌ها به منظور جلب توجه بیشتر و فروش بیشتر فیلم بوده است.

افراد مشهور تغییر جنسیت داده در ایران

مریم‌خاتون ملک‌آرا (فریدون ملک‌آرا)، سامان ارسطو (فرزانه ارسطو)، ترانه آرام (امیر آرام)، سایه افضلی (شایان افضلی) و مازیار لرستانی (شهره لرستانی) از افراد مشهور ایرانی هستند که عمل تغییر جنسیت انجام داده‌اند.

پانویس

دیدگاه‌های ارزیابان

منابع

• «استفاده از ترنس ها و بازیگران خارجی برای پرفروش شدن»، وبسایت سیمرغ به نقل از روزنامه خراسان، تاریخ بازدید مطلب: 8 بهمن 1404ش.
• «اعلام حمایت بهنوش بختیاری از ترانس سکشوال‌ها»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: 12 خرداد 1394ش.
• «اقتصاد پشت پرده تغییر جنسیت؛ سود و زیانِ یک تجارت»، وب‌سایت آوش، تاریخ درج مطلب: 25 آذر 1404ش.
• «انواع تغییر جنسیت»، وبسایت ویکی فقه، ذیل مدخل تغییر جنسیت.
• «ایران؛ بهشت تِرَنس‌های متقاضی عمل تایید جنسیت»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 19 آبان 1401ش.
• «بالاخره بیمه ها هزینه جراحی افراد متقاضی تغییر جنسیت را پذیرفتند»، وب‌سایت خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: 6 خرداد 1391ش.
• «بهنوش بختیاری: ترنس وجود ندارد!»، خبرگزاری ایلنا، تاریخ درج مطلب: 19 مرداد 1404ش.
• «تغییر جنسیت و چالش های آن»، هفته نامه افق حوزه، ش 831، 1403ش.
• «تغییر جنسیت و شرایط و قوانین آن در ایران»، وب‌سایت بنیاد وکلا، تاریخ درج مطلب: 3 آذر 1403ش.
• «تغییر جنسیت و شرایط و قوانین آن در ایران»، وب‌سایت بنیاد وکلا، تاریخ درج مطلب: 3 آذر 1403ش.
• «تمام ترنس‌های ایرانی: از سیما در هم‍گناه تا خلیلِ ممنوعه»، وب‌سایت پایگاه خبری برترین‌ها، تاریخ درج مطلب: 26 مرداد 1399ش.
• «چرا سیمای تراجنسی‌ها در سینمای ایران زننده است؟»، وب‌سایت انصاف نیوز، تاریخ بازدید مطلب: 8 بهمن 1404ش.
• «عمل تغییر جنسیت مراحل، هزینه ها و مراقبت های بعد از عمل»، وبسایت رادینا سلامت، تاریخ درج مطلب: 16 آذر 1404ش.
• «فریده چطور فرهاد شد؟»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج خبر: 26 شهریور 1392ش.
• «فیلمی که به چالش‌های ترنس‌ها می‌پردازد»، وب‌سایت خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 15 آذر 1404ش.
• «قانونی مدنی»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: 7 بهمن 1404ش.
• «کاراکترهای ترنس‌ در فیلم‌ ها و سریال های ایرانی»، وب‌سایت سلام سینما، تاریخ درج مطلب: 11 مرداد 1401ش.
• «نمایش«هفت و نیم »برادران محمودی در سوئیس»، وبسایت خبرگزاری پانا، تاریخ درج مطلب: 11 آذر 1398ش.
• «هزینه عمل تغییر جنسیت»، وبسایت دکتر آخوندی نسب، تاریخ درج مطلب: 16 بهمن 1404ش.
• «همه نیمه من مستندی برای درک بیشتر از مسئله ترنس‌ها»، وب‌سایت خبرگزاری موج، تاریخ درج مطلب: 28 اردیبهشت 1399ش.
• «یک روانشناس بالینی: شخصیت «ترنس» فیلم «آینه‌های روبرو» واقع‌بینانه و عالمانه است»، وب‌سایت خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 22 آذر 1391ش.
• اصغری آقمشهدی، فخرالدین و عبدی، یاسر، «وضعیت فقهی و حقوقی تغییر جنسیت»، فقه و حقوق اسلامی، س1، ش2، 1390ش.
• بابالو، وحیده، «بررسی تغییر جنسیت در ایران»، ارائه شده در چهارمین کنفرانس پژوهش در علوم و تکنولوژی، مرداد 1395ش.
• باریکلو، علیرضا، «وضعیت تغییر جنسیت»، حقوق خصوصی، س1، ش5، 1382ش.
• باستانی، سوسن، جنسیت، فرهنگ، ارزش ها و نگرش ها، تهران، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، 1386ش.
• جبلی، سیدجلیل، «همجنسگرایی، تربیت یا طبیعت؟مروری بر زمینه های نظری»، رویش روانشناسی، س9، ش3، 1399ش.
• جواهری، فاطمه، حسین زاده، مرتضی، «پیامدهای اجتماعی اختلال هویت جنسی در تغییرجنس خواهان ایران»، مطالعات اجتماعی ایران، س5، ش3، 1390ش.
• روشن، محمد، حقوق خانواده، تهران، جنگل، جاودانه، چاپ دوم، 1396ش.
• صدر، سید محمد، ماوراء الفقه، چاپ اول، لبنان – بیروت، دارالاضواء، 1996م.
• ضیایی، شقایق و فتاحی، مهرنوش، «مطالعه تطبیقی روند تغییر جنسیت در ایران و اتحادیه اروپا»، فصلنامه قضاوت، ش96، 1397ش.
• عباس زاده، رقیه و اسدی، ابوالقاسم، «آثار تغییر جنسیت در جرائم و مجازات ها، فقه و مبانی حقوق اسلامی»، س46، ش2، 1392ش.
• فرهمند، مهناز و دانافر، فاطمه، «تحلیل مشکلات فردی اجتماعی تراجنسی ها، مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران»، س6، ش4، 1396ش.
• کریمی‌نیا، محمد مهدی، تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق، چاپ اول، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار(علیهم السلام)، 1389ش.
• مؤمن قمی، محمد، کلمات سدیده فی مسائل جدیدة، چاپ اول، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، 1420ق.