ایران در دوران قاجاریه: تفاوت میان نسخه‌ها

{{جعبه اطلاعات مفهوم

| تصویر             = ایران در دوران قاجاریه.jpg

| زیرنویس تصویر     = پرچم ایران در سال‌های پایانی دوران قاجاریه  

| image_alt        =پرچم ایران در سال‌های پایانی دوران قاجاریه

| فایل پادکست       =

| حجم فایلپادکست    =

| تاریخ پادکست     =

| زیرنویس عنوان    =

 

| عنوان اصلی        =  

| عنوان انگلیسی    =  

| عنوان عربی        =  

| عنوان علمی        =  

| شاخه علمی        =  

| نوع مفهوم        =  

| معنای اصطلاحی     =  

| حوزه کاربرد      =  

| گستره جغرافیایی  =  

| منشأ تاریخی      =  

 

| نخستین کاربرد    =  

| ریشه واژه        =  

| مرتبط با         =  

| اهمیت             =  

| مبدع              =  

| مروج              =  

| مقدس برای        =  

| مورد احترام      =  

| آثار مرتبط        =  

<big>'''ایران در دوران قاجاریه؛'''</big> دوره‌ای از تاریخ ایران با حاکمیت دودمان قاجار.

ایران در دوره قاجاریه، عرصۀ تحولات گسترده‌ای در عرصۀ [[فرهنگ]] و [[تمدن]] بود که زمینه‌ساز گذار از نظام سنتی به ساختارهای نوین شد. جامعۀ ایران در این دوره، با حفظ ساختار طبقاتی و پیوندهای خویشاوندی، شاهد نفوذ جریان‌های نوین فکری و فرهنگی ناشی از گسترش مناسبات با غرب بود. نظام آموزشی با حفظ [[مکتب‌خانه|مکتب‌خانه‌های]] سنتی، به‌تدریج شاهد تأسیس [[مدرسه|مدارس]] جدید و [[دارالفنون]] شد و [[زبان فارسی|زبان]] و [[ادبیات فارسی]] نیز با ظهور جریان‌هایی چون ادبیات بیداری و نثر نوین، تحولاتی اساسی را تجربه کرد. [[معماری]]، [[هنر]]، [[پوشاک]] و [[تفریح|تفریحات]] نیز با اثرپذیری از الگوهای غربی، دستخوش تغییراتی شد که نشان از آغاز فرایند [[گذار از سنت به مدرنیته]] در عرصه [[فرهنگ ایرانی]] داشت. در عین حال، نهادهای دینی و [[مرجع دینی|مرجعیت شیعه]] با تکیه بر پایگاه مردمی خود، در این تحولات نقشی تعیین‌کننده ایفا کردند و اندیشه‌های نوین سیاسی چون [[مشروطه‌خواهی]]، برآمده از تعامل و گاه تقابل جریان‌های فکری مختلف در این دوره بود.

پس از سقوط [[صفویه]]، ایران دوره‌ای از پراکندگی سیاسی و ناپایداری را تجربه کرد که تا به قدرت رسیدن [[قاجاریه]] ادامه یافت. حکومت‌های [[افشاریه]] و [[زندیه]] علی‌رغم تلاش‌ برای بازگرداندن ثبات، به‌دلیل فقدان مشروعیت پایدار و درگیری‌های داخلی، در نهادینه سازی [[امنیت]] فراگیر و [[انسجام ملی]] در [[ایران]] ناکام ماندند. به باور صاحب‌نظران، این دوره از [[تاریخ ایران]] که با واگرایی ملی، تخریب بنیان‌های اقتصادی و تعطیلی مراکز علمی همراه بود، زمینه‌ساز ضعف ساختاری و عقب‌ماندگی کشور شد و ایران با شرایطی ضعیف به دوران حاکمیت قاجاریه وارد شد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Seminar/View/80430/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%AA%D8%A7-%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%85%D8%AF%D9%86-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-(1210-1135%D9%87%D9%82-1797-1723%D9%85) جعفری، «بررسی و تحلیل بحران های تأثیرگذار اجتماعی و اقتصادی در ایران از سقوط صفویه تا برآمدن قاجار (1210-1135ه.ق/ 1797-1723م)»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>

جمعیت ایران در اواخر دورۀ قاجار بین ۵ تا ۱۰ میلیون نفر برآورد شده است. در این دوران، نسبت شهرنشینی از ۱۰٪ به ۲۵٪ افزایش یافت، در حالی که سهم جمعیت ایلیاتی با کاهشی ۵۰درصدی، به ۲۵٪رسید.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/1078627-%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D8%B9%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%88%D8%A7%D8%AE%D8%B1-%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «برآوردهای جمعیتی در اواخر عهد قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref> بخش عمدۀ جمعیت را روستاییان ساکن در نواحی حاصل‌خیز نظیر [[آذربایجان]]، [[خراسان]] و [[شمال ایران]] تشکیل می‌دادند. پراکندگی این جمعیت تابع دسترسی به منابع [[آب]]، خاک حاصل‌خیز و نظام مالکیت بود و روستاها در ادوار بحران‌های سیاسی و زیستی، به‌عنوان پناهگاه عمل می‌کردند.<ref>[https://www.ibna.ir/news/546608/%D8%B3%D8%AA%D9%88%D9%86-%D9%81%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «ستون فقرات ایران عصر قاجار»، خبرگزاری ایبنا.]</ref>

قشربندی اجتماعی ایران در دورۀ قاجار ساختاری کثرت‌گرا داشت که در آن پیوندهای [[خویشاوندی]] و نظام خانوادگی بر تفاوت‌های طبقاتی غلبه می‌کرد. گروه‌های اجتماعی بر اساس شاخص‌هایی چون شغل، ثروت، نسب، جایگاه مذهبی و [[سبک زندگی]] از یکدیگر متمایز می‌شدند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/751912/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%85%D8%B1%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 مهدوی، «فرهنگ و زندگی در عصر قاجار: زندگی روزمره در عهد قاجار مقاله»،  ۱۳۸۹ش، ص۸.]</ref>

 

* '''روحانیون:''' عالمان دینی در شئون مذهبی، سیاسی و اداری اثر داشتند و در وقایع سیاسی مهمی مانند لغو قراردادهای استعماری و [[نهضت مشروطه]] نقش محوری ایفا کردند. واعظان و امامان جماعت گاهی در اجرای اوامر حکومتی نیز مشارکت داشتند.<ref>آدمیت، امیرکبیر و ایران، ۱۳۶۲ش، ص۴۳۰-۴۳۵.</ref>

[[خانواده گسترده]] شکل غالب [[خانواده|خانواده‌ها]] در دورۀ قاجار بوده است و اعضای آن بیش از دو نسل از افراد را در بر می‌گرفت. خانه‌ها نیز به‌گونه‌ای طراحی می‌شدند که هم امکان زندگی گروهی و هم استقلال نسبی هر خانواده را فراهم آورند. خانواده‌ها شامل خدمتکاران، بستگان دور و مهمانان نیز می‌شدند و جمعیت آنها همواره در نوسان بود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/154633/%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%88-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%B2%DA%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «روایت‌هایی از خانه و خانواده ایرانی در روزگار قاجار»، وب‌سایت مرکز مطالعات ایران و اسلامی.]</ref>

تشکیل خانواده با [[خواستگاری]] آغاز می‌شد که اغلب از طریق زنان واسطه انجام می‌گرفت و [[انتخاب همسر]] بر اساس نظر والدین صورت می‌پذیرفت. پس از توافق اولیه، خانواده داماد به خانه عروس می‌رفت و درباره مسائل مالی از جمله [[شیربها]] و [[جهیزیه]] گفت‌وگو می‌کرد. مراسم [[نامزدی]] و [[صیغه ازدواج|عقد]] در روزی خوش‌یمن برگزار می‌شد و عقدنامه صرفاً توسط عاقد امضا می‌گردید.‌‌‌‌‌ [[مهریه]] در این دوره اهمیت یافت و خانواده‌ها ترجیح می‌دادند به‌جای شیربهای نقد، مهر دختر را افزایش دهند. ازدواج دائم رایج‌ترین شکل [[ازدواج]] بود، [[چندهمسری]] و [[ازدواج موقت]] نیز وجود داشت. در جامعه [[مردسالاری|مردسالار]] آن دوره، زنان نفوذ چندانی نداشتند و اغلب مطیع شوهر یا [[پدر]] خود بودند. [[طلاق]] به‌صورت [[طلاق رجعی|رجعی]] و قطعی انجام می‌شد و فرزندان در همه موارد نزد پدر باقی می‌ماندند و مادر از حق حضانت محروم بود.<ref>''' '''[https://sid.ir/paper/828533/fa#downloadbottom داوودی و ابطحی «بررسی خانواده و ازدواج در دوره قاجار با تکیه بر سفرنامه های خارجی»، پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی.]</ref>

سبک زندگی زنان در دورۀ قاجار نسبت به مردان تفاوت داشت و محققان به محدودیت‌هایی چون فرصت‌های شغلی، تردد در فضای عمومی و [[ازدواج‌ اجباری|ازدواج اجباری]] اشاره کرده‌اند.<ref>علی‌زاد بیرجندی، «عوامل مؤثر بر گزینش الگوهای سبک زنگی در دورهٔ قاجار»، 1399ش، ص125.</ref> زنان همچنین سواد و پایگاه اجتماعی پایین‌تر و مشارکت ناچیزی در مناسبات قدرت داشتند. با این حال، زنان طبقات فرادست از تفریحات، پوشش و آموزش‌هایی مانند [[موسیقی]]، زبان فرانسه و فلسفه بهره‌مند بودند و به انگاره‌های نوین چون تساوی حقوق و گرایش به مشروطه روی آوردند که در زندگی‌نامه [[تاج‌السلطنه]] بازتاب یافته است.<ref>تاج‌السلطنه، خاطرات تاج‌السلطنه، 1361ش، ص13.</ref>

در دورۀ قاجاریه، شاه در رأس هرم قدرت قرار داشت و اختیارات او در عزل و نصب وزرا، ضبط اموال و جان رعایا نامحدود بود. شاهزادگان، درباریان، رؤسای ایلات بزرگ و حکام محلی در ردۀ دوم قدرت بودند. مردم تضمینی برای جان و مال خود نداشتند و سلاطین قاجار همۀ زمین‌ها را ملک خود می‌دانستند. امیران و حاکمان محلی که اغلب از بستگان شاه بودند، با القاب مختلف، هر گونه ستم را برای خود مجاز می‌دانستند.<ref>مستوفی، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه، ۱۳۸۴ش، ج1، ص394.</ref> در این دوره، انگلیس و روسیه بر [[فرهنگ]] و سیاست کشور سلطه یافتند و امتیازات اقتصادی متعددی به دست آوردند. واگذاری [[امتیاز تنباکو]] به یک شرکت انگلیسی با فتوای [[میرزای شیرازی]] لغو شد.<ref>مزینانی، سرگذشت، افکار و آثار آیت‌الله شهید سیدحسن مدرس، 1393ش، ص۴۸.</ref>

نظام اداری قاجار با اقتباس از تشکیلات [[صفویه]] سامان یافت و در دورۀ [[فتحعلی‌شاه]]، مناصب کلیدی چون صدراعظم، مستوفی‌الممالک و منشی‌الممالک شکل گرفتند. از اوایل این دوره، نخستین وزارتخانه‌ها به تقلید از غرب تأسیس شدند و در دورۀ ناصری گسترش یافتند.<ref>[https://www.tebyan.net/news/244735/%D8%AA%D8%B4%DA%A9%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وب‌سایت تبیان.]</ref> در ابتدای قاجاریه، مرجع رسمی قانون وجود نداشت و اختلافات توسط علما یا به‌صورت کدخدامنشی حل می‌شد. در زمان [[ناصرالدین‌شاه]]، عدلیه و دیوان‌خانه شکل گرفت و دعاوی حقوقی توسط روحانیون و دعاوی غیرحقوقی توسط مقامات دولتی رسیدگی می‌شد.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص356.</ref><ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/1081764-نظام-قضایی-دوره-قاجار «نظام قضایی دورۀ قاجار»، وب‌سایت دنیای اقتصاد.]</ref>

در دوران قاجار، آموزه‌های اسلام و [[تشیع]]، زیربنای اعتقادی و رفتاری اکثر مردم را تشکیل می‌داد و شعائری چون [[روضه‌خوانی]]، [[تعزیه]] و [[عزاداری امام حسین|سوگواری محرم]]، [[همبستگی اجتماعی]] را استحکام می‌بخشید. با این حال، [[خرافه‌‌گرایی|خرافاتی]] مانند [[دعانویسی]]، [[طلسم]] و اعتقاد به [[جادو]] نیز میان مردم رواج داشت.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص357-358.</ref> در دورۀ قاجار، اکثریت جمعیت ایران را مسلمانان (اعم از شیعه و سنی) تشکیل می‌دادند و اقلیت‌های دینی از جمله [[یهودیان ایران|یهودیان]]، [[ارامنه ایران|ارامنه]] و [[آشوریان ایران|آشوریان]]، در هر شهر به محلات خاص خود محدود بودند و امکان سکونت در محلات مسلمان‌نشین را نداشتند.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص۳۷۷-۳۷۸.</ref> حاکمیت شریعت در دورۀ قاجار، به شکل‌گیری فضایل اخلاقی در جامعه انجامید و [[تربیت فرزند]] بر پایهٔ آموزش [[فقه اسلامی]]، [[عبادت|عبادات]]، [[پاک‌دامنی]] و پرهیز از محرماتی چون [[شراب]] و [[قمار]] استوار بود. خانواده‌ها با تشویق فرزندان به [[ازدواج به‌هنگام]]، می‌کوشیدند آنان را از [[انحراف اخلاقی]] مصون دارند.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص354.</ref> شاهان قاجار در ابتدا به اسلام و مذهب [[شیعه]] توجه داشتند و با علما رابطهٔ خوبی برقرار کردند؛ مبارزه با بابیت، احترام به آیین‌های مذهبی و شرکت در [[عزاداری]] در [[ماه محرم]]، شاهان قاجار را نزد مردم و روحانیت، موجه نشان می‌داد؛ اما با فاصله‌گرفتن تدریجی شاهان از [[دین‌داری]]، نارضایتی عمومی افزایش یافت و ناکارآمدی دربار بیشتر شد.<ref>دهقانی و دیگران، «تحلیل ظهور و سقوط سلسله قاجاریه براساس نظریهٔ ابن خلدون»، 1401ش، ص204-205.</ref>

روابط دولت قاجار با روحانیون در دوره‌های مختلف فراز و فرودهایی داشت. برای مثال [[آغامحمدخان]] با وجود آنکه برای کسب مشروعیت، حمایت از مذهب [[شیعه]] را اعلام کرد، مشروعیت خود را بیش از آنکه بر پایه [[دین]] استوار کند، بر نظام ایلی و ارتش متکی ساخت، اما [[فتحعلی‌شاه]] برای کسب مشروعیت به همکاری گسترده با علما روی آورد. در دوره [[محمدشاه]]، نفوذ وزیر صوفی‌مشرب شاه موجب دشمنی و کشمکش دولت با علما شد و آنان را به تکیه بر قدرت مردمی واداشت. در دورۀ [[ناصرالدین‌شاه]]، گرایش‌های غرب‌گرایانه شاه و واگذاری امتیازات به بیگانگان، روحانیون را به مخالفت با دولت کشاند و رقابت بر سر قدرت، در نهایت به طرح نظریات جدیدی چون [[نهضت مشروطه|مشروطه]] انجامید.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1814804/%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%B7%D8%B1%D8%AD-%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D9%81%D9%82%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 اسکندری، «ﻋﻮاﻣﻞ ﺗﺄﺛﯿﺮﮔﺬار در ﻃﺮح ﻧﻈﺮﯾﻪﻫﺎی ﺟﺪﯾﺪ ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺳﯿﺎﺳﯽ ﺗﻮﺳﻂ ﻓﻘﻬﺎی دوره ﻗﺎﺟﺎر»، 1400ش، ص۲۸-۲۹.]</ref>

نهاد مرجعیت شیعه در دورۀ قاجار از جایگاهی عمدتاً علمی به نهادی تأثیرگذار در امور اجتماعی و سیاسی تبدیل شد. در نیمۀ دوم عصر قاجار، [[مرتضی انصاری]] با بازخوانی اندیشه سیاسی شیعه، مبانی فقهی لازم را برای جنبش‌های عدالت‌خواهی فراهم آورد و مرجعیت مطلق و متمرکز شیعه را استوار ساخت. تحول بعدی در [[فقه سیاسی]] شیعه با تأسیس حوزۀ سامرا توسط [[میرزای شیرازی]] رخ داد و در ادامه، اندیشمندانی چون [[آخوند خراسانی|محمدکاظم خراسانی]]، [[محمدحسین نائینی]] و [[محمداسماعیل محلاتی]]، نظریه مشروطه را بر اساس اصول فقهی تبیین کردند و آن را به‌عنوان ساختاری برای محدود ساختن استبداد و جلوگیری از نفوذ بیگانگان توجیه کردند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1814804/%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%B7%D8%B1%D8%AD-%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D9%81%D9%82%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 اسکندری، «ﻋﻮاﻣﻞ ﺗﺄﺛﯿﺮﮔﺬار در ﻃﺮح ﻧﻈﺮﯾﻪﻫﺎی ﺟﺪﯾﺪ ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺳﯿﺎﺳﯽ ﺗﻮﺳﻂ ﻓﻘﻬﺎی دوره ﻗﺎﺟﺎر»، 1400ش، ص۳۰.]</ref>

زبان دربار در ابتدای دورۀ قاجار ترکی بود و از دوره ناصرالدین‌شاه به بعد، [[زبان فارسی|فارسی]] جایگاه رسمی یافت. مناطق مختلف ایران از جمله [[خراسان]]، کرانه‌های [[دریای خزر]]، مناطق کردنشین، لرستان، بختیاری و کرمانشاه دارای گویش‌های ویژه‌ای بودند که برخی از آنها ریشه در زبان‌های باستانی چون پهلوی و اوستا داشتند. گویش‌های لکی، قهرودی، دری یزدی و نطنزی در زمرهٔ زبان‌های بازمانده از فارسی میانه محسوب می‌شدند، در حالی که گویش‌های کردی و لکی کمتر از سایر گویش‌ها از ترکی تأثیر پذیرفته بودند. بیشترین تنوع گویشی در منطقه [[مازندران]] مشاهده شد و گویش براهویی در [[سیستان]] با زبان هندی آمیخته بود. همچنین زبان‌های دیگری مانند عربی، ارمنی، گرجی، عبری و نسطوری در بخش‌هایی از ایران رواج داشتند و [[زبان فارسی|فارسی]] بر زبان‌های اروپایی به‌ویژه انگلیسی تأثیر گذاشته بود.<ref>[https://zaban.guilan.ac.ir/article_7417.html شکاریان و دیگران، «تحلیل وضعیت زبان، گویش و لهجه‌های ایران باتوجه به اطلاعات ارائه‌شده در سفرنامه‌های خارجی عصر قاجار»، ۱۴۰۲ش، ص۵۳-۵۴.]</ref>

 

[[زندگی]] روزمره در دورۀ قاجار با ویژگی‌های خاصی در سبد مصرف خانوار، آداب مذهبی و شیوهٔ تغذیه همراه بود. خانه‌ها با وجود اتاق‌های متعدد، کاربردهای چندمنظوره داشتند و نشستن بر روی زمین و غذاخوردن بر روی سفره، از سنت‌های رایج بود. اثاثیهٔ خانه‌ها شامل [[قالی]]، تشک، پشتی، گنجه و سماور بود و از میز و صندلی استفاده نمی‌شد؛ روشنایی با چراغ نفتی و گرمایش با [[کرسی]] و منقل تأمین می‌گردید. غذاهای اصلی شامل [[برنج]]، [[سبزیجات]]، میوه و لبنیات بود و قاشق و چنگال معمول نبود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/751912/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%85%D8%B1%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 مهدوی، «فرهنگ و زندگی در عصر قاجار: زندگی روزمره در عهد قاجار مقاله»،  ۱۳۸۹ش، ص۱۰-۱۱]</ref>

[[نان]] که روزانه تهیه می‌شد، قلم اصلی تغذیه بود. وعدهٔ صبحانه شامل [[چای]]، نان و [[پنیر]]؛ ناهار معمولاً [[آش]] یا [[آبگوشت]]؛ شام مفصل‌ترین وعده با انواع [[پلو]]، [[خورش]] و کوکو بود. گوشت گوسفند در طبقات مرفه و گوشت بز در طبقات پایین‌تر مصرف می‌شد. میوه، [[سبزیجات|سبزی]] و لبنیات به‌صورت روزانه یا فصلی تهیه می‌شد و در [[تابستان]]، خانواده‌ها با تهیهٔ [[مربا]]، [[ترشی]] و [[رب]]، مایحتاج [[زمستان]] را ذخیره می‌کردند. خرید مایحتاج در طبقات بالا توسط ناظر یا مرد خانه و در طبقات کارگر بر عهدهٔ مردان بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/751912/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%85%D8%B1%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 مهدوی، «فرهنگ و زندگی در عصر قاجار: زندگی روزمره در عهد قاجار مقاله»،  ۱۳۸۹ش، ص۲۱-۲۲.]</ref>

=== جشن‌ و عزاداری ===

ایرانیان در دوران قاجاریه، جشن‌های مذهبی همچون [[عید قربان]]، [[عید فطر]]، [[عید غدیرخم]]،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2143688/مطالعه-تطبیقی-مراسم-و-اعیاد-ملی-و-مذهبی-نزد-مذهب-شیعه-در-دربار-صفوی-و-قاجار-و-مقایسه-انها-با-رسوم-اهل-تسنن پورعلی، «مطالعه تطبیقی مراسم و اعیاد ملی و مذهبی نزد مذهب شیعه در دربار صفوی و قاجار و مقایسه آنها با رسوم اهل تسنن»، ۱۴۰۲ش، ص۱۱۷-۲۱۲۳.]</ref> [[نیمه شعبان]]<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/747241/%D8%AA%D8%B5%D9%88%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%82%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D8%B4%D9%86-%D9%86%DB%8C%D9%85%D9%87-%D8%B4%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7-%D9%86%DB%8C%D9%85%D9%87-%D8%B4%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D9%86 «تصویری قدیمی از جشن نیمه شعبان در دوره قاجار | قاجارها نیمه شعبان را چگونه جشن می‌گرفتند؟»، همشهری آنلاین]</ref> و ولادت [[امام رضا]]<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/178900/%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D8%B4%D9%86-%D9%85%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D8%B6%D8%A7(%D8%B9)-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D8%A2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%AF%D8%B3-%D8%B1%D8%B6%D9%88%DB%8C «اسنادی از جشن میلاد امام رضا(ع) در دوره قاجار در مرکز اسناد آستان قدس رضوی»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی،] </ref> و جشن‌های [[چهارشنبه‌سوری]] و‌ [[جشن نوروز]] را برگزار می‌کردند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/213867 «خارجی‌ها کدام آیین‌های نوروزی را تغییر دادند»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref>  

محققان دوران قاجار را نقطۀ عطفی در تحول و گسترش آیین‌های [[عزاداری امام حسین]] می‌دانند. از دیدگاه آنان، در این دوره، عزاداری از شکلی نیمه‌رسمی و وابسته به حمایت‌های حکومتی در دوره‌های پیشین، به پدیده‌ای کاملاً مردمی تبدیل شد که همهٔ طبقات اجتماعی در آن مشارکت داشتند. به اعتقاد پژوهشگران، از مهم‌ترین ویژگی‌های [[عزاداری]] در این دوره می‌توان به حضور گستردهٔ زنان در مجالس، توسعهٔ زمانی عزاداری فراتر از دههٔ اول [[ماه محرم]]، شکل‌گیری [[هیئت مذهبی|هیئت‌های]] منظم و [[تکیه|تکیه‌های]] شهری و نیز رواج گستردهٔ [[تعزیه]] به‌عنوان نمایشی مذهبی و مردمی اشاره کرد. همچنین، به نظر آنان، مجالس عزاداری در این دوره کارکردی دوگانه یافتند و افزون بر جنبهٔ مذهبی، به بستری برای طرح مسائل سیاسی، از جمله در جریان [[نهضت مشروطه]]، تبدیل شد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/46093/%D8%B9%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%89-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 نرگسی، «عزادارى در عصر قاجار» 1385ش، پرتال جامع علوم انسانی.]</ref>

{{اصلی|پوشاک دوره قاجار}}پوشاک در دورۀ قاجار یکی از ابزارهای اصلی بازنمایی تمایزات طبقاتی بود. اقشار مرفه با استفاده از پارچه‌های گران‌بهایی چون [[ترمه]]، اطلس و [[ابریشم]] و تزیینات فلزی، شکوه خود را به نمایش می‌گذاشتند، در حالی که طبقات فرودست به پوشاکی ساده از جنس [[کرباس]] و [[نمد]] بسنده می‌کردند. این تفاوت در تمامی اجزای پوشش، از [[کلاه]] و شال‌کمر تا [[قبا]] و شلوار، به‌وضوح دیده می‌شد و نوع، اندازه و نحوهٔ آرایش لباس نیز نمایانگر جایگاه و منزلت فرد در سلسله‌مراتب اجتماعی بود.<ref>[https://jhs.modares.ac.ir/article_23008.html پوربختیار، «پوشاک و نقش آن در انعکاس تمایزات اجتماعی عصر قاجار براساس نظریۀ تمایز بوردیو»، 1402ش، ص۱۲۲-۱۳۷.]

</ref>

[[پرونده:ایران در دوران قاجاریه۴.png|جایگزین=چهار مرد در قهوه خانه‌ای در دوره قاجار|بندانگشتی|تصویری از چهار مرد در قهوه خانه‌ای در دوره قاجار]]

[[تفریح|تفریحات]] مردم ایران در دورۀ قاجار تا میانهٔ این عصر، بیشتر جنبهٔ جمعی داشت و بازی‌هایی چون کبوتربازی، [[شطرنج]]، [[نقالی]] و [[شاهنامه‌‌خوانی|شاهنامه‌خوانی]] در [[قهوه‌خانه|قهوه‌خانه‌ها]] رواج داشت. از دورۀ ناصرالدین‌شاه به بعد، با اثرپذیری از سفرهای شاهان به اروپا، تفریحات جدیدی مانند [[باغ‌وحش]]، [[سینما]] و [[تئاتر]] به ایران وارد شد که ابتدا میان طبقات فرادست رواج یافت، هرچند ورزش‌های سنتی مانند [[کشتی (ورزش)|کشتی]] در [[ورزش زورخانه‌ای|زورخانه‌ها]]، همچنان میان طبقات پایین‌تر جایگاه خود را حفظ کرد. در اواخر دوره قاجار، سفر به‌عنوان یکی از تفریحات مهم، به‌ویژه به مناطق [[شمال ایران|شمالی کشور]]، رواج یافت.<ref>[http://www.cgie.org.ir/fa/news/50621/%D8%AA%D9%81%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D8%B3%D8%B1%DA%AF%D8%B1%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%B1%D9%88%D8%B2%DA%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D9%85---%D9%BE%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D9%88-%D8%B1%D8%AD%DB%8C%D9%85%DB%8C رحیمی، «تفریحات و سرگرمی‌های ایرانیان از روزگار صفوی تا دوره پهلوی دوم »، وب‌سایت مرکز مطالعات ایرانی و اسلامی.]</ref>

در دورۀ قاجار، آموزش عمومی بر پایهٔ مکتب‌خانه‌ها استوار بود که در [[مسجد|مساجد]]، [[حوزه علمیه|حوزه‌های علمیه]] یا [[خانه|خانه‌ها]] دایر می‌شدند. برنامهٔ درسی شامل یادگیری حروف الفبا، روخوانی قرآن، متون کلاسیک مانند [[گلستان (کتاب)|گلستان]] سعدی و مقدمات صرف و نحو بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1681808/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4%DB%8C-%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%A7%D9%88%D9%84 نصیری، «بررسى سیر تحولات نظام آموزشى مکتب‏خانه‏اى در دوره قاجار و پهلوى اول»، ۱۳۸۷ش، ص۲۰۵-۲۰۸.]</ref> در این نظام، [[تنبیه بدنی]] متداول بود، اگرچه در مکتب‌خانه‌های خصوصی اعیان که توسط طلاب اداره می‌شد، کیفیت آموزش بالاتر و شدت تنبیه کمتر بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1681808/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4%DB%8C-%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%A7%D9%88%D9%84 نصیری، «بررسى سیر تحولات نظام آموزشى مکتب‏خانه‏اى در دوره قاجار و پهلوى اول»، ۱۳۸۷ش، ص۲۲۲-۲۲۵.]</ref> [[تحصیل دختران]] تا پیش از مشروطه عمدتاً به مکتب‌خانه‌ها و آموزش‌های خصوصی محدود بود، اما در آستانهٔ انقلاب مشروطه، مدارس دخترانه به سبک جدید پدید آمدند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1539517014-9900-26-5.pdf فرهمند، «آموزش و نهادهاي آموزشی دختران در دورهي قاجار»، ۱۳۹۵ش، ص۹۵.]</ref>

از اواسط دورهٔ قاجار، در پی انتقاد روشنفکران از مکتب‌خانه‌ها و اعزام محصلان به اروپا، نظام آموزشی به سبک غربی شکل گرفت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1681808/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4%DB%8C-%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%A7%D9%88%D9%84 نصیری، «بررسى سیر تحولات نظام آموزشى مکتب‏خانه‏اى در دوره قاجار و پهلوى اول»، ۱۳۸۷ش، ص۲۳۸-۲۴۲.]</ref> تأسیس دارالفنون (۱۲۶۸ق) نقطهٔ عطفی در آغاز آموزش عالی و علوم جدید بود.<ref>محمودآبادی، «اصلاحات آموزشی از دارالفنون تا مدارس رشدیه»، 1391ش، ص۳۷–۳۸.</ref> با تصویب قانون اساسی معارف در ۱۲۹۰ش، گام‌های اجرایی برای نظام‌مندسازی مدارس برداشته شد و با تصویب قانون وزارت معارف در ۱۳۲۸ق، آموزش عالی در ایران به ساختاری متمرکز و رسمی تحت نظارت دولت تبدیل گردید.<ref>[https://pasokh.org/fa/Question/View/9687/%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF-%D8%AA%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%85-%D9%88-%D8%AA%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%AA-%D9%88%E2%80%8C-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%D9%87-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D8%AA-%D9%86%D8%B8%D8%B1-%DA%86%D9%87- «نهاد تعليم و تربيت و‌ آموزش در عصر قاجار چگونه و تحت نظر چه نهادي بود.»، وب‌سایت اندیشه قم.]</ref><gallery>

حکومت قاجار برای مواجهه با عقب‌ماندگی‌ها و جبران شکست‌های نظامی، به گسترش روابط علمی با اروپا، اعزام هیئت‌های نظامی و محصلان روی آورد.<ref>اکبری وشناسی آذری، «نخستین آشنایی‌های ایرانیان با علوم جدید (عصر فتحعلی شاه قاجار)»، 1388ش، ص28.</ref> در حوزهٔ علوم عقلی و فلسفه، اگرچه سطح فعالیت نسبت به [[ایران در دوران صفویه|دورهٔ صفویه]] کاهش داشت، فیلسوفانی چون [[ملا هادی سبزواری]] و [[میرزا ابوالحسن جلوه]] در این دوره فعال بودند.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص381.</ref> فن تاریخ‌نویسی نیز به‌دلیل اهتمام دربار به ثبت وقایع سلطنتی رونق یافت و تاریخ‌نگارانی همچون [[محمدتقی سپهر|لسان‌الملک]] و [[محمدحسن اعتمادالسلطنه|صنیع‌الدوله]] آثار متعددی پدید آوردند. تاریخ‌نگاران دیگر مانند میرزاجعفر، حقایقی از این دوران را فاش ساخته‌اند.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص384.</ref> علم جغرافیا نیز با تأسیس رشته‌های نقشه‌کشی و مهندسی در دارالفنون، از حوزه‌ای مهجور به شاخه‌ای علمی و مورد توجه تبدیل شد.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص384.</ref>

'''کشاورزی و دامپروری:''' در دوره قاجار، اقتصاد ایران ساختاری سنتی داشت و حدود ۷۰ درصد جمعیت را کشاورزان تشکیل می‌دادند که اصلی‌ترین گروه مولد ثروت محسوب می‌شدند. غلات، [[پنبه]]، [[توتون]]، حبوبات و محصولات صیفی از مهم‌ترین تولیدات کشاورزی این دوره بودند. نظام بهره‌برداری بر پایه مناسبات ارباب‌رعیتی استوار بود<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص363-365.</ref> و حفر و نگهداری [[قنات|قنات‌ها]] روش اصلی تأمین آب کشاورزی به‌شمار می‌رفت؛ به‌ویژه در دورۀ صدارت حاجی میرزا آقاسی، توجه به احیای قنات‌ها و آبادانی روستاها افزایش یافت.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/4018710-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «اقتصاد در عصر قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref>

'''صادرات:''' محصولات کشاورزی و دامی شامل پنبه، [[تنباکو]]، [[برنج]]، [[ابریشم]]، خشکبار، پشم و [[تریاک]]، ارکان اصلی صادرات ایران را تشکیل می‌دادند. با این حال، به‌دلیل ضعف در صنایع داخلی، وابستگی به واردات کالاهای اروپایی به‌تدریج افزایش یافت و بازرگانان خارجی با مطالعه ظرفیت‌های اقتصادی کشور، بر تجارت خارجی ایران تسلط پیدا کردند.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/4018710-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «اقتصاد در عصر قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref>

'''صنعت و معدن:''' در دورۀ قاجار، بخش مهمی از نیازهای مصرفی جامعه از طریق تولیدات داخلی و [[صنایع دستی]] تأمین می‌شد. این صنایع طیف متنوعی را دربر می‌گرفت، از جمله [[پارچه‌بافی دوره قاجار|پارچه‌بافی]]، چرم‌سازی، صنایع فلزی و چوبی، [[زرگری]]، [[سفال‌گری]]، [[شیشه‌گری]] و نیز تولیدات روستایی و خوراکی. در کنار این‌ها، برخی صنایع جدید نیز به‌صورت محدود و عمدتاً در انحصار دولت شکل گرفت که از آن جمله کارخانه‌های [[ضرب سکه]]، [[قورخانه]]، تسلیحات، بلورسازی و چینی‌سازی ذکر شده است. صنعت چاپ نیز ابتدا در آذربایجان و سپس در [[تهران]] رواج یافت و با گذار تدریجی از چاپ سنگی به چاپ سربی، در گسترش سواد و افزایش دسترسی به اطلاعات نقش داشت.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص265-367.</ref>

با وجود برخورداری ایران از منابع معدنی، در این دوره استخراج معادن به‌دلیل محدودیت‌های فنی و زیرساختی عمدتاً با مشارکت یا نفوذ خارجیان انجام می‌شد. در همین حال، برخی فعالیت‌های وابسته به فلزات، مانند تولید شمشیر و ساخت سلاح در شماری از شهرها ادامه داشت و از میان مواد معدنی، تولید سرب و لاجورد اهمیت بیشتری داشت، در حالی که بخشی از فلزات مورد نیاز کشور از خارج تأمین می‌شد.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/3884246-%D8%B5%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%B9-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «صنایع‌دستی دوره قاجار»، تاریخ درج مطلب: وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref>

'''نظام پولی و بانکی:''' نظام پولی دورۀ قاجار بر سکه‌های طلا و نقره و واحدهایی چون قران، تومان و شاهی استوار بود. ضرب سکه در شهرهای مختلف به‌صورت غیرمتمرکز انجام می‌شد و همین امر به بی‌ثباتی پولی دامن می‌زد. با تأسیس بانک شاهنشاهی و بانک استقراضی روس، بانکداری جدید در ایران شکل گرفت و این مؤسسات در اعطای وام و تسهیل مبادلات تجاری نقش داشتند؛ هرچند در برخی پژوهش‌ها، فعالیت آن‌ها در پیوند با گسترش نفوذ اقتصادی قدرت‌های خارجی نیز ارزیابی شده است.<ref>[https://www.hfrjournal.ir/article_84449.html حسنی، «درآمدی تحلیلی بر: پول‌، پیدایش بانک‌ها و تأثیر آن بر اقتصاد و تجارت در عصر قاجار (با تکیه بر فعالیت‌‌های بانکداری روس و انگلیس در ایران»، ۱۳۹۰ش، ص۷۵.]</ref>

بهداشت فردی و عمومی در نیمهٔ نخست دورۀ قاجار در سطح مطلوبی نبود و [[حمام|حمام‌های]] عمومی کیفیت مناسبی نداشتند. از اواسط دورهٔ ناصری، دولت سیاست‌هایی برای بهبود بهداشت عمومی در پیش گرفت و اقداماتی چون تأسیس بیمارستان‌ها، مریض‌خانه‌ها، انستیتوت پاستور و ادارهٔ صحیهٔ عمومی انجام داد. همچنین واکسیناسیون عمومی، قرنطینه و صدور مجوزهای رسمی برای مشاغل پزشکی از دیگر اقدامات این دوره بود.<ref>[https://jis.ut.ac.ir/article_89823.html «عالمی و علی‌محمد، وضعیت بهداشت عمومی در عصر قاجار از نگاه سیاحان خارجی (1227-1304ش)»، ۱۴۰۱۴ش، ص۹۳-۱۰۲.]</ref>

آب شهر از طریق قنات‌ها و جوی‌ها تأمین و در [[آب‌انبار|آب‌انبارهای]] عمومی یا خصوصی ذخیره می‌شد. در محلات، میراب مسئول تقسیم عادلانهٔ آب میان خانه‌ها بود و در اواخر دورهٔ قاجار، سقاها آب آشامیدنی را به درب خانه‌ها می‌آوردند. خانواده‌های مرفه از چاه یا قنات اختصاصی بهره‌مند بودند و آب‌انبارها برای نگهداری مواد غذایی فاسدشدنی استفاده می‌شدند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/751912/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%85%D8%B1%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 مهدوی، «فرهنگ و زندگی در عصر قاجار: زندگی روزمره در عهد قاجار مقاله»،  ۱۳۸۹ش، ص۱۸-۲۱.]</ref>

معماری دورۀ قاجار تداوم سنت‌های پیشین، به‌ویژه صفوی است که با ورود عناصری چون [[خیابان]] و [[میدان]]، تحت تأثیر معماری اروپا، به شکل‌گیری «معماری خیابانی» انجامید.

'''مساجد''': معماری [[مسجد]] در دورۀ قاجار از نظر طرح کلی، یعنی داشتن چهار [[ایوان]]، [[شبستان]]، [[گنبد]] و [[منار|مناره]]، برگرفته از معماری صفوی است؛ اما ویژگی‌هایی چون ورودی‌های سه‌گانه حجیم و جبهه اصلی [[قبله]] با یک گنبدخانه و سه جبهه کم‌عمق‌تر (متأثر از معماری هند)، آن‌ها را متمایز می‌کرد. مناره‌ها نیز در این دوره کوتاه‌تر و باریک‌تر شدند.

'''باغ‌ها:''' سنت باغ‌سازی ایرانی تا اواسط این دوره ادامه یافت، اما در زمان ناصرالدین‌شاه تحت تأثیر معماری غربی و ایتالیایی تغییر کرد که نمود آن در حوض‌های بیضی‌شکل دیده می‌شود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/318722/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%DB%8C-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 کمالی، «بررسی معماری دوره ی قاجارم»، ۱۳۸۸-۱۳۹۹ش، ص۴۹-۵۳.]</ref>

'''خانه‌ها:''' معماری خانه‌های طبقات مرفه بر اساس تفکیک فضای اندرونی و بیرونی بود. ورودی خانه از طریق راهرویی باریک به [[هشتی]] و سپس به حیاط‌های اندرونی و بیرونی ختم می‌شد. اتاق‌ها کاربردهای چندگانه داشتند و [[آشپزخانه]] در بخش اندرونی قرار می‌گرفت. تأمین [[آب]] از [[قنات]] یا جوی و ذخیره آن در [[آب‌انبار]] صورت می‌پذیرفت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/751912/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%85%D8%B1%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 مهدوی، «فرهنگ و زندگی در عصر قاجار: زندگی روزمره در عهد قاجار مقاله»،  ۱۳۸۹ش، ص۱۸-۲۱.]</ref>

'''دیگر عناصر:''' معماری پل‌ها، [[گرمابه|گرمابه‌ها]]، [[معماری بازار|بازارها]] و یخچال‌ها عمدتاً تداوم سبک صفوی بود؛ با این حال نوآوری‌های محدودی مانند ساخت [[تیمچه]] و [[جام‌خانه]] در بازارها و تغییر در مصالح یخچال‌ها رخ داد. [[بادگیر|بادگیرها]] (به‌ویژه بر روی آب‌انبارها و خانه‌ها)، پنجره‌های ارسی و سنتوری از عناصر رایج بودند. [[ارسی|ارسی‌ها]] با گره‌سازی و شیشه‌های رنگی آراسته می‌شدند و روزن‌های بالای آن‌ها به شکل قوس و هلال بود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/318722/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%DB%8C-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 کمالی، «بررسی معماری دوره ی قاجارم»، ۱۳۸۸-۱۳۹۹ش، ص۴۹-۵۳.]

</ref>

در دورۀ قاجار، هنر با تداوم برخی سنت‌های زندیه آغاز شد و در زمان فتحعلی‌شاه، پیکرنگاری درباری به یکی از جلوه‌های شاخص آن بدل شد. از میانه دوره ناصری، با فعالیت هنرمندانی چون صنیع‌الملک و [[کمال‌الملک]]، گرایش به واقع‌گرایی و طبیعت‌نگاری در نقاشی ایران گسترش یافت. در همین دوره، هنرهای کاربردی مانند نقاشی لاکی و [[میناکاری]] رونق گرفت و [[نقاشی قهوه‌خانه‌ای]] نیز به‌عنوان هنری مردمی با مضامین حماسی و مذهبی رواج پیدا کرد.<ref>[https://marmolakechagh.blogfa.com/post/2 «هنر در دورۀ قاجاریه»، وب‌لاگ تاریخ ما.] </ref> همچنین با ورود [[چاپ سنگی|لیتوگرافی]] و [[عکاسی]] و تأسیس دارالفنون، زمینه‌های تازه‌ای در تولید و آموزش هنر پدید آمد و [[مدرسه صنایع مستظرفه]] در تقویت رویکرد طبیعت‌نگارانه و بازنمایی زندگی روزمره نقش داشت.<ref>[http://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-31/740447-%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%B5%D9%88%DB%8C%D8%B1%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D8%AF%D8%B1%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «آغاز تصویرگری مدرن در عصر قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref>

پژوهشگران، دورۀ قاجار را آغاز تحول نثر فارسی و سرآغاز ادبیات معاصر دانسته‌اند. در این دوره، نثر فارسی از موضوعات سنتی فراتر رفت و به حوزه‌هایی چون سیاست، علوم جدید و نقد اجتماعی راه یافت. سیر این تحول به‌طور معمول در سه مرحله توصیف می‌شود: دورۀ رکود، دورۀ تحول و دورۀ هویت‌یابی. در مرحلۀ دوم، [[روزنامه‌نگاری]]، [[نمایشنامه‌نویسی]]، [[صنعت ترجمه در ایران|ترجمه]]، [[سفرنامه‌نویسی]] و [[خاطره‌نویسی]] گسترش یافت و در مرحله سوم، مفاهیمی چون [[آزادی]]، [[دموکراسی]] و پارلمان وارد آثار نویسندگان شد.<ref>حاجی آقابابایی، گونه‌شناسی نثر فارسی در عصر قاجار، 1400ش، ص25-28.</ref> هم‌زمان، ادبیات عامیانه (فولکلوریک) در دورهٔ قاجار بین مردم کوچه و بازار رایج بود و خوانندگان، نوازندگان و مقلدان دوره‌گرد در [[مراسم عروسی|عروسی‌ها]] و [[ختنه‌سوران|ختنه‌سوران‌ها]] و مجالس [[شادی]] ایرانیان و بزم‌های خصوصی می‌خواندند.<ref>والنتین، اشعار عامیانهٔ ایران (در عصر قاجاری)، 1382ش، ص2.</ref> ادبیات بیداری، به‌ویژه در اواخر این دوره، به بیان مطالبات اجتماعی و انتقاد از استبداد پرداخت.<ref>[https://khorasannews.com/Newspaper/MobileBlock?NewspaperBlockID=621948 «ادبیات در عصر فریادهای در گلو مانده»، وب‌سایت روزنامۀ خراسان.]</ref>

در دورۀ فتحعلی‌شاه و محمدشاه، اقدامات فرهنگی به‌طور عمده با ابتکار [[عباس‌میرزا]] در [[تبریز]] انجام شد که تأسیس نخستین چاپخانه و انتشار [[کاغذ اخبار]] از آن جمله است. در دورۀ ناصری، فعالیت‌هایی نظیر توسعه [[صنعت چاپ]]، رواج عکاسی، ترجمه آثار اروپایی و نگارش نمایشنامه صورت گرفت. در دورۀ مظفری نیز اقداماتی شامل بنیان‌گذاری مدارس جدید و انجمن‌های فرهنگی، انتشار مطبوعات غیردولتی و اعزام محصلان به خارج از کشور برای ارتقای آگاهی عمومی اجرا شد.<ref>[https://journal.urmia.ac.ir/article_121688_e0f7e3b9737e7c8628ef6be104c8dff4.pdf رجبی و دیگران، «تأثیر تحوالت فرهنگی بر نوسازی در ایران قاجار (مطالعه موردی از دوره فتحعلی شاه تا پایان سلطنت مظفرالدین شاه)»، 1403ش، ص۱۰۲.]</ref>

==پانویس==

==منابع==

* «آغاز تصویرگری مدرن در عصر قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۲۶ تیر ۱۳۹۲ش.

* اسکندری، محمدامین، «ﻋﻮاﻣﻞ ﺗﺄﺛﯿﺮﮔﺬار در ﻃﺮح ﻧﻈﺮﯾﻪﻫﺎی ﺟﺪﯾﺪ ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺳﯿﺎﺳﯽ ﺗﻮﺳﻂ ﻓﻘﻬﺎی دوره ﻗﺎﺟﺎر»، مجلۀ تاریخنامه خوارزمی، شماره ۳۴، 1400ش.

* «اسنادی از جشن میلاد امام رضا(ع) در دوره قاجار در مرکز اسناد آستان قدس رضوی»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۶ مرداد ۱۳۹۶ش.

* افشاری، کیانوش و دیگران، «تحول مفهوم هویت ملی در عصر قاجار»، مجلۀ تاریخ (دانشگاه آزاد اسلامی واحد محلات)، شمارۀ ۶۶، ۱۴۰۱ش.

* «اقتصاد در عصر قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آبان ۱۴۰۲ش.

* «برآوردهای جمعیتی در اواخر عهد قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۱۹ آبان ۱۳۹۵ش.

* پوربختیار، غفار، «پوشاک و نقش آن در انعکاس تمایزات اجتماعی عصر قاجار براساس نظریۀ تمایز بوردیو»، مجلۀ جامعه‌شناسی تاریخی، شماره 1، شهریور ۱۴۰۲ش.

* تاجبجش، احمد،تاریخ تمدن و فرهنگ در دوره قاجار، شیراز، انتشارات نوید شیراز، ۱۳۷۷ش.

* جعفری، علی‌اکبر، «بررسی و تحلیل بحران های تأثیرگذار اجتماعی و اقتصادی در ایران از سقوط صفویه تا برآمدن قاجار (1210-1135ه.ق/ 1797-1723م)»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۶ مرداد ۱۳۸۸ش.

* حسنی، سید رحمان، «درآمدی تحلیلی بر: پول‌، پیدایش بانک‌ها و تأثیر آن بر اقتصاد و تجارت در عصر قاجار (با تکیه بر فعالیت‌‌های بانکداری روس و انگلیس در ایران»، مجلۀ تاریخ روابط خارجی، شماره ۴۸، ۱۳۹۰ش.

* داوودی، سمانه و ابطحی علی‌رضا، «بررسی خانواده و ازدواج در دوره قاجار با تکیه بر سفرنامه های خارجی»، پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی، تاریخ بازدید: ۱۱ تیر ۱۴۰۵ش.

* رجبی، علی‌اصغر و دیگران، «تأثیر تحوالت فرهنگی بر نوسازی در ایران قاجار (مطالعه موردی از دوره فتحعلی شاه تا پایان سلطنت مظفرالدین شاه)»، مجلۀ یافته‌های تاریخی، شماره ۴، 1403ش.

* رحیمی، پرستو، «تفریحات و سرگرمی‌های ایرانیان از روزگار صفوی تا دوره پهلوی دوم »، وب‌سایت مرکز مطالعات ایرانی و اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۲ تیر ۱۳۹۴ش.

* شکاریان، محمدعلی و دیگران، «تحلیل وضعیت زبان، گویش و لهجه‌های ایران باتوجه به اطلاعات ارائه‌شده در سفرنامه‌های خارجی عصر قاجار»، مجلۀ زبان فارس و گویش‌های ایرانی، شماره ۱۵، ۱۴۰۲ش.

* «صنایع‌دستی دوره قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۲ مرداد ۱۴۰۱ش.

* عالمی، خدیجه و فاطمه، علی‌محمد، «وضعیت بهداشت عمومی در عصر قاجار از نگاه سیاحان خارجی (1227-1304ش)»، مجلۀ پژوهش‌های ایران‌شناسی، شمارۀ ۱، ۱۴۰۱۴ش، ص۹۳-۱۰۲.

* فرهمند، نسیم، «آموزش و نهادهاي آموزشی دختران در دورهي قاجار»، فصلنامه پارسه، شمارۀ ۲۶، ۱۳۹۵ش.

* کمالی، محمدرضا، «بررسی معماری دوره ی قاجارم» مجله دانش مرمت و میراث فرهنگی، شمارۀ ۵، ۱۳۸۸-۱۳۹۹ش.

* مهدوی، شیرین، «فرهنگ و زندگی در عصر قاجار: زندگی روزمره در عهد قاجار مقاله»، مجلۀ فرهنگ و مردم، شماره ۳۵ و ۳۶، ۱۳۸۹ش.

* نرگسی، رمضان، «عزادارى در عصر قاجار»، مجلۀ تاریخ در آیینه پژوهش، شمارۀ ۹، 1385ش.

* نصیری، مهدی، «بررسى سیر تحولات نظام آموزشى مکتب‏خانه‏اى در دوره قاجار و پهلوى اول»، مجلۀ حوزه، شماره ۲۵، ۱۳۸۷ش.

* «نهاد تعليم و تربيت و آموزش در عصر قاجار چگونه و تحت نظر چه نهادي بود.»، وب‌سایت اندیشه قم، تاریخ بازدید: ۱۱ تیر ۱۴۰۵ش.

* هاشمی، سید ضیاء و ایمانی خوشخو، محمدجواد، «مطالعه ابعاد هویت فرهنگی ایران در دوران صفویه و قاجاریه در سفرنامه‌های سفرنامه‌نویسان خارجی»، مجلۀ مطالعات ملی، شمارۀ ۶۷، ۱۳۹۵ش، ص۹-۱۲.