| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''{{درشت|شیعه؛}}''' یکی از مذاهب اسلامی. | '''{{درشت|شیعه؛}}''' یکی از مذاهب اسلامی. | ||
شیعه، یکی از دو مذهب بزرگ و مهم اسلامی است که پیروان آن به امامت علی بن ابی‌طالب و فرزندان او بر پایۀ نص شرعی باور دارند. این اصطلاح از زمان پیامبر اسلام به کار رفته و در طول تاریخ به‌معنای خاص خود، تثبیت شده است. شیعیان در طول تاریخ به فرقه‌های متعددی تقسیم شدند که امروزه سه گروه امامیه، زیدیه و اسماعیلیه حضور دارند. فقه شیعه بر منابع کتاب، سنت، عقل و اجماع استوار است، هرچند در جزئیات میان فرقه‌ها اختلاف نظر وجود دارد. جمعیت شیعیان جهان با اختلاف آمارها تا ۳۵۰ میلیون نفر برآورد شده و در ۱۴۰ کشور حضور دارند. حکومت‌های شیعی به‌معنی عام از سده‌های نخست اسلامی تا دوره معاصر در مناطق گوناگون شکل گرفتند و در نهایت نظام جمهوری اسلامی ایران بر پایه فقه شیعه دوازده‌امامی تأسیس شد. تشیع در شکل‌گیری فرهنگ و تمدن اسلامی در ابعاد علمی، فلسفی، هنری، ادبی و نهادی نقش داشته و شهرها و مکان‌های مقدس و مناسبت‌های مذهبی آن، بخشی از جغرافیای فرهنگی جهان اسلام را تشکیل می‌دهد. | شیعه، یکی از دو مذهب بزرگ و مهم اسلامی است که پیروان آن به امامت علی بن ابی‌طالب و فرزندان او بر پایۀ نص شرعی باور دارند. این اصطلاح از زمان پیامبر اسلام به کار رفته و در طول تاریخ به‌معنای خاص خود، تثبیت شده است. شیعیان در طول تاریخ به فرقه‌های متعددی تقسیم شدند که امروزه سه گروه امامیه، زیدیه و اسماعیلیه حضور دارند. فقه شیعه بر منابع کتاب، سنت، عقل و اجماع استوار است، هرچند در جزئیات میان فرقه‌ها اختلاف نظر وجود دارد. جمعیت شیعیان جهان با اختلاف آمارها تا ۳۵۰ میلیون نفر برآورد شده و در ۱۴۰ کشور حضور دارند. حکومت‌های شیعی به‌معنی عام از سده‌های نخست اسلامی تا دوره معاصر در مناطق گوناگون شکل گرفتند و در نهایت نظام جمهوری اسلامی ایران بر پایه فقه شیعه دوازده‌امامی تأسیس شد. تشیع در شکل‌گیری فرهنگ و تمدن اسلامی در ابعاد علمی، فلسفی، هنری، ادبی و نهادی نقش داشته و شهرها و مکان‌های مقدس و مناسبت‌های مذهبی آن، بخشی از جغرافیای فرهنگی جهان اسلام را تشکیل می‌دهد. | ||
==مفهوم‌شناسی == | ==مفهوم‌شناسی == | ||
شیعه واژه‌ای عربی از ریشه شیع و در لغت به‌معنای گروه، پیرو، یار و همراه است و معمولاً به‌صورت مضاف به کار می‌رود.<ref>مفید، اوائل المقالات، ۱۳۷۲ش، ص1.</ref> این واژه در قرآن نیز به همین معنای لغوی آمده و تشیّع به معنای یاری‌کردن و پیروی‌کردن گروهی از یک شخص است.<ref>آقانوری، علی، «شیعه و تشیع؛ مفهوم شناسی، ماهیت و خاستگاه»، مجلۀ شیعه‌شناسی، شمارۀ ۱۱، 1384ش، ص۴۰-۴۱.</ref> | شیعه واژه‌ای عربی از ریشه شیع و در لغت به‌معنای گروه، پیرو، یار و همراه است و معمولاً به‌صورت مضاف به کار می‌رود.<ref>مفید، اوائل المقالات، ۱۳۷۲ش، ص1.</ref> این واژه در قرآن نیز به همین معنای لغوی آمده و تشیّع به معنای یاری‌کردن و پیروی‌کردن گروهی از یک شخص است.<ref>آقانوری، علی، «شیعه و تشیع؛ مفهوم شناسی، ماهیت و خاستگاه»، مجلۀ شیعه‌شناسی، شمارۀ ۱۱، 1384ش، ص۴۰-۴۱.</ref> در اصطلاح، شیعه بر گروهی از مسلمانان اطلاق می‌شود که به جانشینی بی‌واسطه علی بن ابی‌طالب باور دارند و خاستگاه این کاربرد به زمان پیامبر اسلام بازمی‌گردد.<ref>مفید، اوائل المقالات، ۱۳۷۲ش، ص۳۵؛ شهرستانی، الملل و النحل، ۱۳۶۴ق، ج۱، ص۱۴۶. </ref> این اصطلاح در طول تاریخ دو معنای عام و خاص یافته است؛ در معنای عام، بر یاران و دوستداران علی و فرزندان او اطلاق می‌شد، بدون آنکه اعتقاد به امامت منصوص معیار باشد، و در معنای خاص، بر پیروان مذهب تشیع در برابر اهل سنت گفته می‌شود که به امامت منصوص و بلافصل علی و فرزندان او معتقدند.<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، 1996م، ج7، ص25۷.</ref><ref>منتظری‌مقدم، «واژه شناسی شیعه و تشیع»، ۱۳۸۲ش، ص۴۴-۴۵.</ref> از نظر تاریخی، واژه شیعه به تدریج بر همین معنای خاص تطبیق یافت و به نامی برای شیعه امامیه اثناعشری تبدیل شد.<ref>فیاض، تاریخ الامامیة و اسلافهم من الشیعة منذ نشأة التشیع حتی مطلع القرن الرابع الهجری، 1406ق، ص31.</ref> | ||
در طول تاریخ، اصطلاحات مترادفی چون علوی،<ref>دهخدا، لغت نامه دهخدا، 1373ش، ج10، ص14172. </ref> ترابی،<ref>طبرسی، اعلام الوری بأعلام الهدی، 1417ق، ج1، ص307.</ref> متاوله، مشارقه و رافضی نیز برای شیعیان به کار رفته است؛ علوی به‌معنای منسوب به علی و در برابر عثمانی نیز استعمال می‌شد،<ref>صدر حاج سید جوادی و دیگران، دائرة المعارف تشیع، 1377ش، ج4، ص۲۰۱.</ref><ref>ابوخلف الأشعری القمی، المقالات و الفرق، ۱۳۶۰ش، ص۶۵ و ۷۰.</ref> ترابی و رافضی بیشتر از سوی مخالفان و با لحن سرزنش به کار می‌رفت، متاوله نام رایج شیعه امامیه در جبل عامل لبنان است و مشارقه به شیعیان مغرب گفته می‌شد.<ref>منتظری‌مقدم، «واژه شناسی شیعه و تشیع»، ۱۳۸۲ش، ص۴۵-۴۸.</ref><ref>منقری، وقعة صفین، 1382ش، ص5.</ref>در برابر این اصطلاحات، واژه‌هایی چون اهل سنت، عثمانی و ناصبی نیز رایج بود؛ اهل سنت بر گروهی اطلاق می‌شود که مدعی پیروی از روش پیامبر و خلفای راشدین و اصحاب‌اند، عثمانی پس از قتل عثمان به هواداران او گفته شد و بعدها وصفی برای مخالفان شیعه شد.<ref>صدر حاج سید جوادی و دیگران، دائرة المعارف تشیع، 1377ش، ج۱، ص۳۰۷</ref> در برابر کاربرد اهانت‌آمیز رافضی، شیعیان نیز سنی‌ها را ناصبی می‌خواندند و در این وصف، این تعریض وجود داشت که اهل سنت نصب عداوت خاندان رسول را کرده‌اند، در حالی که آنان منکر این معنا هستند و می‌گویند تنها امام و خلیفه را نصب کرده‌اند. شیعیان این معنا را نیز نمی‌پذیرند؛ زیرا معتقدند امامت ادامۀ رسالت و تعیین امام امری الهی است.<ref>منتظری‌مقدم، «واژه شناسی شیعه و تشیع»، ۱۳۸۲ش، ص۴۷-۴۸.</ref>.<ref name=":0">اشعری قمی، المقالات و الفرق،1360ش، ص15؛ [https://lib.eshia.ir/10408/0/17 نوبختی، فرق الشیعه، 1355ق، ص17.]</ref> | در طول تاریخ، اصطلاحات مترادفی چون علوی،<ref>دهخدا، لغت نامه دهخدا، 1373ش، ج10، ص14172. </ref> ترابی،<ref>طبرسی، اعلام الوری بأعلام الهدی، 1417ق، ج1، ص307.</ref> متاوله، مشارقه و رافضی نیز برای شیعیان به کار رفته است؛ علوی به‌معنای منسوب به علی و در برابر عثمانی نیز استعمال می‌شد،<ref>صدر حاج سید جوادی و دیگران، دائرة المعارف تشیع، 1377ش، ج4، ص۲۰۱.</ref><ref>ابوخلف الأشعری القمی، المقالات و الفرق، ۱۳۶۰ش، ص۶۵ و ۷۰.</ref> ترابی و رافضی بیشتر از سوی مخالفان و با لحن سرزنش به کار می‌رفت، متاوله نام رایج شیعه امامیه در جبل عامل لبنان است و مشارقه به شیعیان مغرب گفته می‌شد.<ref>منتظری‌مقدم، «واژه شناسی شیعه و تشیع»، ۱۳۸۲ش، ص۴۵-۴۸.</ref><ref>منقری، وقعة صفین، 1382ش، ص5.</ref>در برابر این اصطلاحات، واژه‌هایی چون اهل سنت، عثمانی و ناصبی نیز رایج بود؛ اهل سنت بر گروهی اطلاق می‌شود که مدعی پیروی از روش پیامبر و خلفای راشدین و اصحاب‌اند، عثمانی پس از قتل عثمان به هواداران او گفته شد و بعدها وصفی برای مخالفان شیعه شد.<ref>صدر حاج سید جوادی و دیگران، دائرة المعارف تشیع، 1377ش، ج۱، ص۳۰۷</ref> در برابر کاربرد اهانت‌آمیز رافضی، شیعیان نیز سنی‌ها را ناصبی می‌خواندند و در این وصف، این تعریض وجود داشت که اهل سنت نصب عداوت خاندان رسول را کرده‌اند، در حالی که آنان منکر این معنا هستند و می‌گویند تنها امام و خلیفه را نصب کرده‌اند. شیعیان این معنا را نیز نمی‌پذیرند؛ زیرا معتقدند امامت ادامۀ رسالت و تعیین امام امری الهی است.<ref>منتظری‌مقدم، «واژه شناسی شیعه و تشیع»، ۱۳۸۲ش، ص۴۷-۴۸.</ref>.<ref name=":0">اشعری قمی، المقالات و الفرق،1360ش، ص15؛ [https://lib.eshia.ir/10408/0/17 نوبختی، فرق الشیعه، 1355ق، ص17.]</ref> | ||
| خط ۳۰: | خط ۳۰: | ||
== فقه شیعه<ref group="دیدگاه">خوبه که برخی احکام خاص و ویژه ای که شیعه بهش اعتقاد داره رو بگیم؟ فقط لیست و تیتر</ref> == | == فقه شیعه<ref group="دیدگاه">خوبه که برخی احکام خاص و ویژه ای که شیعه بهش اعتقاد داره رو بگیم؟ فقط لیست و تیتر</ref> == | ||
فقه شیعه امامیه به‌معنای فهم روشمند و دقیق احکام از متون دینی | فقه شیعه امامیه به‌معنای فهم روشمند و دقیق احکام از متون دینی بوده<ref>معرفت، «فقه شیعه، ویژگی‌ها و امتیازها(1)»، ۱۳۸۴ش، ص۱۲-۱۸.</ref> و بر منابعی چون کتاب، سنت، عقل و اجماع استوار است و سنت را شامل سنت پیامبر و اهل بیت می‌داند.<ref>شرف‌الدین، المراجعات، ۱۴۰۲ق، ۶۰–۷۶.</ref> یکی از ویژگی‌های آن، برخورداری از احادیث اهل‌بیت است که منبعی برای استنباط احکام فراهم می‌کند. ویژگی دیگر، انفتاح باب اجتهاد است که زمینه تکامل مستمر این فقه و پاسخگویی به مسائل جدید را فراهم می‌آورد. در این دیدگاه، فقیه با تطبیق قواعد کلی بر شرایط روز، احکام را استنباط می‌کند و فقه را علمی بشری و در حال تحول می‌داند. بر این اساس، فقه شیعه در چارچوب قواعد عام شرع، با تحولات اجتماعی و مسائل نوپدید همراه می‌شود و استنباط احکام در آن بر پایه منابع دینی و مقتضیات زمانی ادامه می‌یابد.<ref>معرفت، «فقه شیعه، ویژگی‌ها و امتیازها(1)»، ۱۳۸۴ش، ص۱۲-۱۸.</ref> امروزه احکام شرعی در کتاب‌هایی به نام توضیح المسائل ارائه می‌شود که توسط مراجع تقلید نوشته می‌شوند.<ref>یزدانی، «مروری بر رساله‌های عملیه»، ۱۳۷۷ش، ص۲۹۲.</ref> مرجع تقلید مجتهدی است که دیگران اعمال دینی خود را براساس نظریات فقهی او انجام می‌دهند (تقلید) و وجوهات شرعی خود را به او می‌پردازند.<ref>رحمان‌ستایش، «تقلید ۱»، ص۷۸۹.</ref> در کنار امامیه، فقه اسماعیلیه و زیدیه نیز تفاوت‌هایی دارند؛ اسماعیلیه تقلید از مجتهد را جایز نمی‌داند و احکام را مستقیم از قرآن، سنت و تعالیم امامان می‌گیرد<ref>دفتری، تاریخ و سنت‌های اسماعیلیه، ۱۳۹۳ش، ص۲۱۴.</ref> و زیدیه تنها سنت پیامبر را حجت می‌داند، به صحاح سته رجوع می‌کند و قیاس و استحسان را نیز معتبر می‌شمارد.<ref>رحمتی و هاشمی، دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۹۶ش، ج۲۲، ص۹۸-۹۹.</ref> | ||
==جغرافیا و جمعیت== | ==جغرافیا و جمعیت== | ||
| خط ۱۹۶: | خط ۱۹۶: | ||
*رازی، ابوحاتم، الزینه فی الکلمات الاسلامیه العربیه، صنعاء، مرکز الدراسات و البحوث الیمنی، ۱۴۱۵ق. | *رازی، ابوحاتم، الزینه فی الکلمات الاسلامیه العربیه، صنعاء، مرکز الدراسات و البحوث الیمنی، ۱۴۱۵ق. | ||
*ربانی گلپایگانی، علی، فرق و مذاهب کلامی، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی، چاپ سوم، ۱۳۸۳ش. | *ربانی گلپایگانی، علی، فرق و مذاهب کلامی، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی، چاپ سوم، ۱۳۸۳ش. | ||
* | |||
*رحمان‌ستایش، محمدکاظم، «تقلید ۱»، در دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۲ش. | |||
*رحمتی، محمدکاظم و سیدرضا هاشمی، «زیدیه»، دانشنامه جهان اسلام، ج۲۲، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۶ش. | *رحمتی، محمدکاظم و سیدرضا هاشمی، «زیدیه»، دانشنامه جهان اسلام، ج۲۲، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۶ش. | ||
*رشید رضا، محمد، السنة و الشیعة، قاهره، دار المنار، ۱۹۴۷م. | *رشید رضا، محمد، السنة و الشیعة، قاهره، دار المنار، ۱۹۴۷م. | ||
| خط ۲۳۰: | خط ۲۳۲: | ||
*منقری، نصر بن مزاحم، وقعة صفین، تحقیق و شرح عبدالسلام محمدهارون،مطبعة المدنی، 1382ش. | *منقری، نصر بن مزاحم، وقعة صفین، تحقیق و شرح عبدالسلام محمدهارون،مطبعة المدنی، 1382ش. | ||
*نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، نجف، مکتبه مرتضویه، ۱۳۵۵ق. | *نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، نجف، مکتبه مرتضویه، ۱۳۵۵ق. | ||
*یزدانی، عباس، «مروری بر رساله های عملیه(۲)»، کاوشی نو در فقه، ش۱۵و۱۶، ۱۳۷۷ش. | |||
*یعقوبی، احمدبن اسحاق، تاریخ یعقوبی، تهران، علمی و فرهنگی، جاپ یازدهم، ۱۳۸۹ش. | *یعقوبی، احمدبن اسحاق، تاریخ یعقوبی، تهران، علمی و فرهنگی، جاپ یازدهم، ۱۳۸۹ش. | ||
*Islamic Holidays (Shia)»، webcal.guru website، October 8, 2026. | *Islamic Holidays (Shia)»، webcal.guru website، October 8, 2026. | ||
