کابل: تفاوت میان نسخه‌ها

==تاریخچه ==

کابل بیش از ۳۰۰۰ سال قدمت دارد.<ref>[https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/kabul “Kabul”, collinsdictionary.]</ref> برخی کتب تاریخی، قدمت کابل را به حدود ۱۵۰۰ سال پیش از میلاد بازمی‌گردانند.<ref>[https://www.iias.asia/the-review/kabul-history Vogelsang, “Kabul: A History, international institute for Asian studies”.]</ref> شهر کابل پس از ظهور اسلام تحت ادارهٔ حکومت‌های محلی باقی ماند و این وضعیت تا دوران صفاریان تداوم یافت. بر اساس منابع تاریخی، فاتحان عرب تا پیش از صفاریان نتوانستند تسلط کامل بر کابل و مناطق هندوکش کسب کنند و مردم این منطقه به تدریج و به‌صورت خودجوش به [[دین]] اسلام گرویدند. پس از افول امویان، ادارهٔ کابل به حاکمان محلی تحت حمایت [[مسلمان|مسلمانان]] سپرده شد.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/68272 «کابل به روایت تاریخ؛ از ظهور اسلام تا عصر غزنویان»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> یعقوب لیث صفاری در قرن نهم میلادی با پیروزی در جنگ‌های سخت، مناطقی [[زابلستان]]، [[غزنی]]، [[بلخ]] و کابل را به قلمرو اسلامی اضافه کرد. با ضعف تدریجی صفاریان، کابل در ۳۴۴ش به تصرف غزنویان درآمد. انتخاب غزنی به‌عنوان پایتخت از سوی غزنویان و هرات توسط تیموریان، به کاهش تدریجی اهمیت کابل انجامید.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/68272 «کابل به روایت تاریخ؛ از ظهور اسلام تا عصر غزنویان»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> کابل در ۱۲۲۱م در نتیجهٔ حملهٔ مغول به‌شدت آسیب دید و پس از یک قرن در دورهٔ حکومت [[تیموریان]]، رشد دوباره را آغاز کرد. با تسلط [[ظهیرالدین محمد بابر|بابر شاه]] بر کابل، این شهر بار دیگر به‌عنوان پایتخت احیا شد و در ۹۲۳ش رونق تازه‌ای یافت. بابر با ترمیم حصارهای شهر و ایجاد فضاهای سبز، از جمله باغ‌های جهان‌آرا و شهرآرا، به آبادانی کابل همت گماشت. انتقال پایتخت از [[قندهار]] به کابل توسط تیمورشاه درانی، نقطهٔ عطفی در احیای مجدد و اهمیت سیاسی و فرهنگی این شهر بود.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/68272 «کابل به روایت تاریخ؛ از ظهور اسلام تا عصر غزنویان»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> نادرشاه کابل‌ را در ۱۷۳۸م اشغال کرد. حملهٔ بریتانیا در ۱۸۴۲م منجر به تخریب بیشتر کابل شد و در حملهٔ دوم در ۱۸۸۰م، بالاحصار که تا آن زمان مقر حکومت بود، تخریب شد.<ref>[https://www.britannica.com/place/Kabul Leslie, "Kabul", Encyclopedia Britannica.]</ref>

تاریخ معاصر کابل‌که با پادشاهی [[امان‌الله خان]] و کسب استقلال افغانستان از بریتانیا در ۱۹۱۹م آغاز می‌شود، نشان‌دهندهٔ فراز و نشیب‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی عمیقی است. امان‌الله با اجرای اصلاحات گسترده در ساختارهای دولتی، سبک زندگی و [[فرهنگ]]، از جمله تغییر الگوهای پوشش و محدودکردن نفوذ علمای دینی، تلاش کرد تا جامعه افغانستان را به سمت سبک زندگی غربی سوق دهد. این اصلاحات اگرچه در راستای نوسازی کشور بود، اما با مخالفت‌های شدید داخلی مواجه شد و در نهایت به سقوط حکومت وی انجامید.<ref>[https://herat.mfa.ir/portal/generalcategoryservices/12570 «تاریخ افغانستان در یک نگاه»، وب‌سایت سرکنسولگری جمهوری اسلامی ایران در هرات.]</ref>

مداخلهٔ نظامی شوروی در ۱۳۵۸ش مقاومت مجاهدین و [[جنگ]] داخلی را به دنبال داشت که تأثیرات ویرانگری بر کابل گذاشت. این دوره از تاریخ افغانستان، به ویژه پایتخت آن، با خشونت‌های گسترده و تخریب زیرساخت‌ها همراه بود.<ref>[https://herat.mfa.ir/portal/generalcategoryservices/12570 «تاریخ افغانستان در یک نگاه»، وب‌سایت سرکنسولگری جمهوری اسلامی ایران در هرات.]</ref> جنگ‌های داخلی پی‌درپی میان گروه‌های مختلف نظامی مجاهددین در دههٔ ۱۳۷۰ش شهر کابل را به صحنه‌ای از ویرانی و ناامنی مبدل ساخت. این درگیری‌ها زیرساخت‌های شهری را تخریب کرد و موجی از [[مهاجرت]] اجباری را به دنبال داشت. بسیاری از ساکنان برای حفظ جان خود مجبور به ترک [[خانه|خانهٔ]] خود شدند و کابل شاهد خالی شدن بسیاری از محلات خود بود. این مهاجرت‌ها بر بافت اجتماعی شهر تأثیر گذاشت و اقتصاد محلی را نیز با اختلالات عمیقی مواجه ساخت.<ref>[https://8am.media/fa/thor-misfortunes-kabul-destroyed-in-the-war/ «حوادث ناگوار ثور؛ کابل ویران در جنگ»، وب‌سایت روزنامۀ ۸ صبح.]</ref>

جنگ‌های داخلی زمینه تسلط طالبان در ۱۳۷۵ش را فراهم کرد. دوران جمهوری اسلامی پس از ۱۳۸۰ش شاهد بازسازی نهادها و توسعه زیرساخت‌ها در کابل بود، اما چالش‌های امنیتی همچنان پابرجا ماند. در مرداد ۱۴۰۰ش با خروج نیروهای بین‌المللی، طالبان کنترل کابل را به دست گرفتند و فصل جدیدی در تاریخ سیاسی و اجتماعی افغانستان آغاز شد. این تحولات اخیر، آینده نامشخصی را برای توسعه و ثبات پایتخت افغانستان رقم زده است.<ref>[https://www.sharghdaily.com/بخش-روزنامه-100/846779-تاریخ-افغانستان-در-صد-سال-اخیر «تاریخ افغانستان در صد سال اخیر»، وب‌سایت روزنامۀ شرق.]</ref>

ولایت کابل در مختصات جغرافیایی ۳۴ درجه و ۳۱ دقیقه و ۱ ثانیه عرض شمالی و ۶۹ درجه و ۵۹ دقیقه و ۵۹ ثانیه طول شرقی واقع شده<ref>[https://moe.gov.af/dr/پروفایل-ها «معرفی شهر کابل»، وب‌سایت وزارت معارف افغانستان.]</ref> و از شمال‌غرب با پروان، از شمال‌شرق با کاپیسا، از شرق با لغمان، از جنوب‌شرق با [[ننگرهار]]، از جنوب با لوگر و از جنوب‌غرب با ولایت میدان وردک همجوار است.‌مساحت این ولایت ۴۵۸۵ کیلومتر مربع بوده و توپوگرافی آن متشکل از عوارض طبیعی متنوعی است. بیش از نیمی از مساحت ولایت (۵۶٫۳ درصد) را کوه‌ها و دشت‌های ناهموار تشکیل می‌دهد در حالی که حدود یک‌سوم آن (۳۷٫۷ درصد) از زمین‌های هموار پوشیده شده است.<ref>جیلانی، جغرافیای ولایات افغانستان، ۱۳۷۹ش، ص۲۳۳.</ref>

کابل به‌عنوان پایتخت افغانستان، از اقلیمی نیمه‌خشک و کوهستانی برخوردار است که تحت تأثیر عوامل جغرافیایی متنوعی قرار دارد. وجود کوه‌های بلند همچون شیردروازه، آسمایی و پغمان در اطراف شهر، نقش تعیین‌کننده‌ای در آب‌وهوای این منطقه دارد. این ارتفاعات نه تنها منظره‌ای طبیعی به شهر بخشیده، بلکه باعث تعدیل دما و ایجاد بارش‌های برف و باران در فصول سرد سال می‌شود.‌بادهای موسمی و موضعی نیز از ویژگی‌های بارز اقلیم کابل هستند. بادهای سرد سیبریایی در [[زمستان]] باعث بارش برف می‌شوند، در [[بهار]] و [[تابستان]]، جریان‌های مرطوب از [[دریای خزر]] و [[خلیج فارس]] منجر به بارندگی‌های موقت می‌شود. بادهای شدید همراه با گردوغبار پس از ظهر در تابستان، گاهی زندگی شهری را با اختلال مواجه می‌کنند.‌‌ کمبود رطوبت در تابستان از دیگر چالش‌های اقلیمی کابل است که میزان تبخیر را تا دو برابر بارندگی افزایش می‌دهد. این شرایط، مدیریت منابع آب و کشاورزی را در منطقه به امری حیاتی تبدیل کرده است.<ref>[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/pD04X4Lvb3BbLpwF عثمان، «اهمیت تاریخی شهر کابل»، وب‌سایت دانشنامۀ افغان.]</ref>

ولایت کابل داری مجموعه‌ای از کوه‌ها و ارتفاعات مهم است که بر چشم‌انداز طبیعی، جغرافیا و زندگی مردم این منطقه تأثیر بسزایی گذاشته است. برای مثال رشته‌کوه پغمان در غرب، به‌عنوان بلندترین نقطهٔ ولایت، با ارتفاع ۴۷۰۰ متر از سطح دریا، جایگاه ویژه‌ای در میان سایر کوه‌ها دارد. در جنوب‌غرب، کوه قورویغ قرار گرفته که همراه با دیگر ارتفاعات، عظمت طبیعی این ناحیه را شکل می‌دهد. در مرکز ولایت، کوه‌های شیر دروازه، آسمایی و علی‌آباد واقع شده که بخشی از هویت جغرافیایی منطقه را تشکیل می‌دهد. کوه صافی در شمال شرق و همچنین سلسله‌کوه‌های جنوب شرقی شامل بگرامی، شینه، لته‌بند و تنگ غارو، از دیگر عوارض طبیعی مهم این ولایت به‌شمار می‌روند.علاوه‌بر این، تپه‌های متعددی از جمله تپهٔ بی‌بی مهرو، تپهٔ مرنجان، تپهٔ تاج بیک، قلعه‌بلند و کلوله‌پشته، بر ناهمواری‌های منطقه افزوده و ویژگی‌های زمین‌شناختی آن را غنی‌تر ساخته است. زمین‌های هموار باقی‌مانده که به‌طور عمده در میان این ارتفاعات واقع شده‌اند، از حاصلخیزی مناسبی برخوردار بوده و امکان توسعهٔ فعالیت‌های کشاورزی را فراهم آورده است. این ترکیب طبیعی علاوه‌بر تأثیرگذاری بر شرایط آب‌وهوایی منطقه تأثیر گذاشته در شکل‌گیری الگوهای زندگی و معیشت ساکنان آن نیز نقش تعیین‌کننده‌ای دارد.<ref>جیلانی، جغرافیای ولایات افغانستان، ۱۳۷۹ش، ص۲۳۵.</ref>

رود کابل از منابع بزرگ و مهم آبی [[کابل]] است که با پوشش تقریبی ۱۲درصدی از خاک افغانستان در شرق این کشور، نقش حیاتی در تأمین منابع آبی دارد و حدود ۲۶درصد از آب‌های کشور را در خود جای داده است. این رود از ارتفاعات کوه‌های پغمان در غرب کابل و از ارتفاع ۳۵۰۰ متری گردنهٔ اُونَی سرچشمه می‌گیرد. شاخه‌های فرعی آن نیز از کوه‌های بابا، هندوکش و سفیدکوه منشأ می‌گیرند. در این حوزه، رودهای متعددی جریان دارند که همگی به رود اصلی کابل می‌پیوندند. از جمله این رودها می‌توان به غوربند، [[پنجشیر]]، سرخ‌آب، پچ، لوگر، کنر، علی‌نگر، لغمان، علی‌شنگ و اندراب اشاره کرد. در بخش بالای رود، آب از طریق رودهای لوگر، پنجشیر و غوربند تأمین می‌شود. همچنین، نام [[ننگرهار]] برگرفته از ۹ رودی است که به رود کابل می‌ریزند؛ واژه ننگ به‌معنای عدد نه و نهارا به‌معنای رود است. رود کابل پس از پیمودن مسافتی نزدیک به ۴۶۰ کیلومتر و عبور از شهرهای کابل و جلال‌آباد، وارد خاک پاکستان شده و در نهایت به رود سند می‌ریزد. این رود، تنها رود بزرگ افغانستان است که از طریق ارتباط با رود سند، به دریاهای آزاد دسترسی پیدا می‌کند. طول کل رود از مبدأ تا پیوند به سند، حدود ۷۰۰ کیلومتر است.<ref>علی‌آبادی، جامعه و فرهنگ افغانستان، ۱۳۹۵ش، ۳۰–۳۱.</ref>

بر اساس گزارش ادارهٔ ملی احصاییه و معلومات افغانستان، جمعیت ولایت کابل در ۱۴۰۰ش بالغ بر ۵میلیون و ۳۸۵ هزار و ۵۲۶ تن برآورد شده است. این آمار نشان‌دهندهٔ تراکم قابل توجه جمعیت در پایتخت افغانستان است. توزیع جنسیتی جمعیت نشان می‌دهد که ۲ میلیون و ۷۳۹ هزار و ۳۴۰ تن را مردان و ۲ میلیون و ۶۴۶ هزار و ۱۸۶ تن را زنان تشکیل می‌دهند. از کل جمعیت این ولایت، ۴ میلیون و ۶۲۷ هزار و ۳۰۴ تن در مناطق شهری ساکن هستند که شامل ۲ میلیون و ۳۵۱ هزار و ۴۳۴ تن مرد و ۲ میلیون و ۲۷۵ هزار و ۸۷۰ تن زن می‌شود. جمعیت ساکن در مناطق روستایی ولایت کابل نیز ۷۵۸ هزار و ۲۲۲ تن اعلام شده که از این تعداد ۳۸۷ هزار و ۹۰۶ تن مرد و ۳۷۰ هزار و ۳۱۶ تن زن هستند. در سطح نواحی شهری، ناحیهٔ هفتم کابل با جمعیت ۴۶۸٬۷۹۶ تن پرجمعیت‌ترین ناحیه محسوب می‌شود. همچنین در میان ولسوالی‌های ولایت کابل، ولسوالی پغمان با جمعیت ۱۴۱٬۰۹۳ تن بالاترین تعداد سکنه را دارد. به نظر کارشناسان این آمار حاکی از تمرکز گستردهٔ جمعیت در مناطق شهری به‌ویژه شهر کابل است که پیامدهای مهمی در زمینهٔ مدیریت شهری، ارائهٔ خدمات و برنامه‌ریزی‌های توسعه‌ای دارد.<ref>[https://www.avapress.com/fa/news/237391/نفوس-ولایت-کابل-پنج-میلیون-385-هزار-نفر-برآورد «نفوس ولایت کابل پنج میلیون و 385 هزار نفر برآورد شد»، خبرگزاری آوا.]</ref>