شرم

مفهوم شرم

شرم در عربی به‌معنای بریدن و در فارسی به جای حیا به‌کار می‌رود و به‌معنای خجالت، آزرم، انفعال و آن حیرت و وحشتی است که از ترس ملامت، مجازات و آگاهی دیگری برعیب و نقص در سبک زندگی آدمی پدیدار می‌شود. گفته شده است که شرم، یک‌واژه فارسی است و در منابع اسلامی با حیا هم‌معنا بوده و در عرف جامعه نیز مترادف با آن به‌کار می‌رود. کلمۀ شرم به‌ احساس گناه، غمگینی و خشم یک فرد برخویشتن یا ملامت خود به دلیل مغایرت رفتارهای او با هنجارهای اخلاقی جامعه نیز تعریف شده است.

مفهوم شرم در‌قرآن

یکی از معانی استحیا شرم است و مفهوم شرم‌داشتن درقرآن، چهار مرتبه با الفاظی برگرفته از مصدر استحیا که دوبار به‌صورت فعل منفی در مورد خداوند، یکبار به‌صورت فعل مثبت در مورد پیامبر و یک مرتبه هم در توصیف شدت حیا و عفت دختر شعیب به‌کار رفته است.

کاربرد مفهوم شرم در مورد خداوند

کاربرد مفهوم شرم در مورد خداوند با کاربرد آن در سبک زندگی انسان فرق می‌کند؛ زیرا مبدأ شرم، یک‌احساس است که انتقال از آن مبدأ احساسی به منتهی، مستلزم ایجاد تغییرات جسمانی در وجود شرم‌کننده است، در حالی‌که خداوند جسم نیست. بدینسان، کاربرد فعل منفی «لایستحیی» در آیۀ 26 سورۀ بقره برای خداوند، به‌معنای ترک کردن، نترسیدن و منصرف نشدن او از انجام هرکاری است که در ذات خود زشت نیست. همچنین کاربرد فعل منفی «لایستحیی» در آیۀ 53 احزاب نیز به معنای منصرف نشدن خداوند از بیان حق است. در نتیجه، انتساب مفهوم شرم به خداوند، انتساب نتایج آن به ذات وی و به‌معنای منزه بودن او از انجام یک‌کار شرم‌آور است.

جایگاه شرم در اسلام

شرم و حیا در فرهنگ اسلامی، یک‌خصلت اصیل و ارزشمند معرفی شده است و بدین‌جهت، کلمۀ بی‌شرمی نوعی ناسزا به شمار می‌آید. شرم و حیا در روایات اسلامی، به‌مثابۀ دیدگان عقل یا زینت و لباس رویین اسلام و بلکه کل اسلام است. پیوند شرم و حیا با ایمان موجب شده است تا حیا در اسلام به عفت نیز معنا شود و در روایتی قرین و یاور عفاف و همچنین علت عفاف و پاکدامنی معرفی شده است.

جایگاه شرم در‌فرهنگ‌مادی

به دلیل بی‌اهمیت بودن نقش ایمان در فرهنگ مادی، برخی از متفکران غربی به‌دیدۀ منفی نسبت به‌شرم نگریسته و آن را حالت انفعالي و ناشي از ضعف انسان دانسته و با نکوهش آن، دیگران را به دوری از شرم سفارش می‌کنند. چنانچه مونتسکیو شرم را خجلتی ناشی از نقص و عدم کمال خود می‌داند. بدینسان، شرم نه تنها در فرهنگ مادی بی‌ارزرش به‌شمار می‌آید؛ بلکه بی‌شرمی در سبک زندگی مادی، نوعی کمال به‌حساب می‌آید.

شرم اخلاقی و شرم حقوقی

شرم را از جهت ارتباط آن با رفتارهای ناشایست اخلاقی یا رفتار های مجرمانه، می توان به شرم اخلاقی و شرم حقوقی دسته بندی کرد که این دو مفهوم در چند مورد باهم تفاوت دارند:

1. از نظر زمان شرمساری: زمان بروز شرم حقوقی، بعد از ارتکاب رفتار مجرمانه است؛ اما شرم اخلاقی، هم پیش از عمل غیر اخلاقی و هم پس از آن ظاهر می‌شود.
2. از نظر مطلوبیت شرم: از میان دو نوع شرم بدنام کننده و بازپذیرنده، برخی از جرم شناسان، فقط شرم بازپذیرنده را مطلوب و شرم بدنام کننده را مطرود می دانند؛ اما از نظر آموزه های اخلاقی، هرکدام از دو نوع شرم اعم از بدنام کننده و باز پذیرنده به دلیل پیامدهای مؤثر آن در جای خود مفید اند و چه بسا شرم بدنام کننده، تأثیری بهتر در پیشگیری خصوصی افراد از ارتکاب رفتارهای ناشایست دارد.  
3. از جهت مخاطبین شرم: مخاطب مستقیم شرم در جرم شناسی، تنها بزهکاران است؛ اما مخاطب شرم و جنبۀ اصلاحی آن در آموزه های اسلامی، گسترده بوده و تمام افراد جامعه اعم از بزهکاران و غیر آنان را شامل می شود.
4. از جهت ناظران عمل شرم آور: در شرم حقوقی، ناظران سرزنش کننده، تنها افراد جامعه و وجدان اخلاقی افراد بزهکار است اما در آموزه های اخلاقی، خدا، ملائکه و اولیاء نیز از ناظران به شمار می آیند.
5. از نظر قلمرو شرم: در شرم حقوقی، انسان تنها از ارتکاب رفتار بزهکارانۀ خود شرمسار می شود؛ اما بنا بر آموزه های اخلاقی، آدمی باید از هر نوع اعمال ناشایست شرم کند؛ حتی اگر گناه نباشد و بدین جهت، دامنۀ شرم اخلاقی وسیع تر است.

نسبت مفهومی شرم و‌حیا

شرم به‌رغم آنکه به‌معنای حیا به‌کار می‌رود؛ اما تمایزات مفهومی با کاربرد حیا دارد:

1. به‌لحاظ پشتوانۀ‌عقلانی و روان شناختی: مفهوم‌شرم از جهت وجاهت عقلانی، به دوگونۀ حیای عقل یا علم و حیای حماقت یا جهل تقسیم شده است. شرمی که از حکم عقل برخواسته و انسان را از کارهای زشت باز دارد، شرم عاقلانه و نشانۀ عقل و ایمان به‌شمار آمده و از آن به حیا تعبیر می‌شود؛ اما شرمی که به‌جهت حضور و نظارت دیگران، موجب خود داری انسان از کارهای نیک گردد، شرم جاهلانه و نشانۀ حماقت و نادانی بوده و آن را کمرویی می‌نامند.
2. به‌لحاظ زمان‌بروز: گفته شده‌است که شرم از نظر زمان بروز، به‌حیا و خجالت تقسیم می‌شود؛ به‌این شرح که شرم به‌معنای حیا حالت پیشینی دارد و پیش از وقوع یک‌کار قبیح، مانع از انجام آن می‌شود؛ اما شرم به‌معنای خجالت حالت پسینی دارد و بعد از انجام یک‌کار قبیح در انسان پدیدار می‌شود.
3. به‌لحاظ نحوۀبروز: شرم حالتی ناشی از اندوه قلبی است که آثار آن در‌چهرۀ افراد نمایان می‌شود؛ اما حیا نوعی خود داری است که از روح و ارادۀ انسان ناشی می‌شود.
4. از‌جهت تأثیر اراده: شرم یک‌پدیدۀ اضطراری و غیر ارادی است که در‌هنگام بروز آن، ارادۀ انجام کار از فردی که شرم می‌کند سلب می‌شود؛ اما حیا شرمی برخواسته از ادراک خوبی ها و بدی های اختیاری است که فرد حیا کننده به‌رغم توان و اراده بر انجام یک‌کار، آن را با ارادۀ خود ترک می‌کند.
5. از‌جهت ارزشمندی: شرم متعلق به‌نفس، بدن و طبیعت انسان بوده و به‌دلیل غیر اختیاری بودن آن، عملی فاقد ارزش به شمار می‌رود؛ اما حیا به دلیل ارتباط با روح، اراده و ایمان انسان، یک‌صفت ارزشی شمرده می‌شود.
6. از‌جهت منشأ: حیا به‌دو قسم نفسانی و ایمانی تقسیم شده است. حیای‌نفسانی آن شرم فطری است که در‌ نهاد تمام انسان‌ها وجود دارد؛ اما حیای ایمانی آن شرم ناشی از ترس‌خداوند است که موجب بازداشتن انسان از ارتکاب معاصی می‌شود.
7. به‌لحاظ ریشۀ روان‌شناختی: در حدیثی از پیامبر‌اسلام، حیا به‌حیای قوت و حیای ضعف تقسیم شده است که حیای قوت به‌اقتضای ایمان بوده و مورد تأیید دین است؛ اما ضعف، آفت حیا شمرده شده است. بدین‌جهت هرگاه شرم از ضعف ناشی شود، دارای وجه منفی خواهد بود که آن را کمرویی نامیده اند.

نسبت شرم و گناه

شرم و گناه، از جمله هیجانات خود آگاه اخلاقی اند که در رابطه با امر اخلاقی تعریف شده و در مواجهه با موقعیت ها و تنگناهای اخلاقی بر انگیخته می شوند. انسان پس از یک خطای اخلاقی یا بروز یک رفتار ناشایست، رفتار خود را بد ادراک کرده و با احساس بی کفایتی، بد بودن و حس حقارت در برابر دیگران احساس شرم و گناه کرده و در صدد جبران و کم کردن خسارت های ایجاد شده بر می آید. شرم و گناه به رغم قرابت مفهومی؛ اما در مواردی باهم تفاوت دارند:

1. به لحاظ توجه به خود فرد یا عملکرد او: در شرم، تمرکز بر خود انسان؛ اما در گناه، تمرکز بر رفتار ناشایست است، به گونۀ که انسان شرمسار، نظر به شخصیت خود، احساس شرم می کند؛ اما انسان گناه‌کار با توجه به رفتار معصیت آمیز خود، احساس گناه می کند.
2. به لحاظ خصوصی و عمومی بودن عمل ناشایست: انسان در خطای افشا شده، احساس شرم و در خطایی که افشا نشده باشد، احساس گناه می کند.

مؤلفه های شرم

از آن‌جا که در متون اسلامی، حیا و شرم به‌صورت هم‌معنا و مترادف به‌کار رفته اند، مباحثی مرتبط با شرم را نیز می‌توان در زمرۀ مباحث حیا دنبال کرد. بدین‌جهت، شرم مانند حیا ‌به‌عنوان یک‌عنصر مؤثر در سبک زندگی انسان، چهار مؤلفه دارد؛ 1. فاعل شرم‌کننده، 2. فعل شرم‌آور، 3. حضور و نظارت ناظر، 4. مهار نفس از ارتکاب کار شرم‌آور که کنار هم قرار گرفتن این مؤلفه‌ها سبب بروز شرم در انسان می‌شود:

1. فاعل شرم‌کننده زمانی از انجام کاری شرم خواهد کرد که نخست به کرامت نفس و خود ارزشمندی خود باورمند باشد، دوم نسبت به زشتی آن کار آگاه باشد و سوم، برای ناظر کار خود، ارزش واحترام قائل باشد.
2. مراد از فعل شرم‌آور، هر فعل ناهنجاری اعم از انجام یک‌کار زشت یا ترک یک‌کار خوب به‌لحاظ شرعی، عرفی و عقلی در فرهنگ یک‌جامعه است.
3. شرم زمانی در انسان برانگیخته می‌شود که نظارت یک‌ناظری برخوردار از احترام توسط وی درک شود.
4. انسان در صورت ناسازگاری میان خواست و مصلحت خود، زمانی می‌تواند در ایجاد یک‌سبک زندگی مطلوب موفق باشد که به اقتضای شرم، خواسته‌های نفسانی شامل گرایش یا گریز نفس را بر طبق مصلحت خود مهار کند.

آثار شرم

شرم با توجه به زمان بروز آن در قبل یا بعد از عمل، دو أثر را می تواند بر جای بگذارد:

1. پیشگیری قبل از عمل: شرم قبل از ارتکاب عمل، موجب پیشگیری از ارتکاب رفتارهای ناشایست می شود. انسان یا ناشی از شرم نفسانی، از ارتکاب اعمال ناشایست، در برابر دیدگان ناظر، خود داری و یا ناشی از شرم ایمانی به سبب ایمان به خداوند، از ارتکاب معاصی دوری می کند.
2. زمینه سازی برای اصلاح و ترمیم بعد از عمل: شرم بعد از عمل سبب می شود تا انسان، قبح رفتار ناشایست خود را درک کرده و زمینۀ توبه، اصلاح وترمیم اعتبار صدمه دیدۀ خود را فراهم کند.

نظر به تأثیر شرم در پیشگیری یا اصلاح رفتار انسان، ارزشمندی آن نیز با توجه به قبل یا بعد از عمل فرق می کند. به خلاف شرم قبل از عمل که یک ارزش اخلاقی پایدار و مورد ستایش خردمندان به شمار می آید؛ اما شرم بعد از عمل، یک حالت انفعالی بوده و آثار آن زمانمند است که به تدریج رفع می شود و ارزشمندی آن صرفا از آن جهت است که فرد گناهکار یا بزهکار، از عمل ناپسند خود پشیمان بوده و قابلیت اصلاح را دارد.

---