سیمین بهبهانی
سیمین بهبهانی؛
سیمین بهبهانی شاعر، نویسنده و غزلسرای برجستۀ معاصر ایرانی و از اعضای کانون نویسندگان ایران بود. وی که به نیمای غزل یا بانوی غزل ایران، شهرت دارد، با نوآوری در اوزان بیسابقۀ غزل فارسی، نقش مؤثری در تحول این قالب شعری ایفا کرد. او در طول حیات ادبی خود بیش از ۶۰۰ غزل سرود که در قالب بیست کتاب منتشر شدهاند. مضامین شعرهای او عشق به میهن، وقایع اجتماعی چون انقلاب و جنگ، انتقاد از فقر و تنفروشی، دفاع از آزادی بیان و مطالبۀ حقوق برابر برای زنان را در بر میگرفت. بهبهانی در سطح جهانی نیز شناخته شده بود و در سالهای ۱۹۹۹م و ۲۰۰۲م، نامزد دریافت جایزۀ نوبل ادبیات شد. همچنین چندین جایزۀ معتبر بینالمللی را کسب کرد.
تولد و خانواده
سیمین خلیلی، معروف به بهبهانی، در ۲۸ تیر ۱۳۰۶ش در تهران زاده شد. او در خانوادهای کاملاً فرهنگی و ادبی رشد کرد. پدرش، عباس خلیلی دیپلمات، روزنامهنگار (مدیر روزنامۀ اقدام) و رماننویس بود. او به دو زبان فارسی و عربی شعر میگفت و شخصیتی سیاسی داشت. مادرش، فخرعظمی ارغون، زنی بسیار پیشرو، شاعر، معلم زبان فرانسه و از مؤسسان کانون بانوان بود. او از سنین بسیار کم به شعر علاقهمند شد و در ۱۴ سالگی اولین شعرش را منتشر کرد و همین خانوادهٔ ادبی، زمینهٔ رشد هنری او را فراهم کرد.
پدر و مادر سیمین سال 1303ش ازدواج کردند، اما خیلی زود در سال 1309ش وقتی سیمین بسیار کوچک بود، از هم جدا شدند. سیمین با مادرش ماند و تأثیر مادر بر شخصیت مستقل و مبارز او بسیار پررنگتر از پدرش بود. مادرش بعداً با عادل خلعتبری، ازدواج کرد و سیمین صاحب خواهر و برادرانی ناتنی شد. سیمین کتابی به نام «با مادرم همراه» دارد که شرح حال زندگی مادرش و در واقع ریشههای خود او است.
ازدواج و فرزندان
ازدواج اول
سیمین بهبهانی در 19 سالگی با حسن بهبهانی ازدواج کرد. نام اصلی او سیمین خلیلی بود، اما پس از ازدواج، نام خانوادگی همسرش را برگزید و با نام بهبهانی، به شهرت رسید و حتی پس از طلاق نیز آن را تغییر نداد. ثمرۀ این ازدواج سه فرزند بود؛ دو پسر به نامهای علی و حسین و یک دختر به نام امید. سیمین نام دخترش را بهخاطر علاقۀ زیادی که به شعر مهدی اخوان ثالث، (م. امید) داشت، امید گذاشت. زندگی مشترک سیمین با حسن بهبهانی، حدود ۲۴ سال طول کشید، اما در نهایت در سال ۱۳۴۹ش به جدایی انجامید. گفته میشود تفاوتهای فکری در این جدایی بیتأثیر نبوده است.
ازدواج دوم
سیمین بهبهانی در همان سال 1349ش پس از طلاق، با منوچهر کوشیار ازدواج کرد. منوچهر کوشیار همکلاسی دوران دانشکدۀ حقوق سیمین بود. آنها سالها یکدیگر را میشناختند. این ازدواج ۱۴ سال دوام داشت و دورانی آرام و عاشقانه برای سیمین بود. منوچهر کوشیار در تیرماه ۱۳۶۳ش بر اثر سکتۀ قلبی ناگهانی، درگذشت. مرگ او ضربۀ روحی بسیار سنگینی به سیمین زد و بازتاب این اندوه و تنهایی در اشعار دهۀ ۶۰ و ۷۰ او، مانند مجموعه «خطی ز سرعت و از آتش»، کاملاً مشهود است. او پس از کوشیار دیگر ازدواج نکرد.
تحصیلات
سیمین بهبهانی تحصیلات رسمی خود را در تهران گذراند. او پس از پایان دورهٔ دبیرستان، وارد مدرسهٔ مامایی شد و مدت کمی در این رشته تحصیل کرد. با این حال، بهدلیل نوشتن و انتشار مطالب انتقادی و اجتماعی، از ادامهٔ تحصیل در این رشته بازماند. پس از آن، بهبهانی تحصیلات دانشگاهی خود را در دانشکدهٔ حقوق دانشگاه تهران ادامه داد و موفق به دریافت مدرک کارشناسی حقوق شد. هرچند او تحصیلات حقوقی داشت، اما مسیر اصلی زندگیاش را در ادبیات، شعر و آموزش دنبال کرد و سالها بهعنوان دبیر در آموزش و پرورش، فعالیت داشت.[۱]
تحصیلات او، بهویژه آشنایی با حقوق و مسائل اجتماعی، تأثیر مستقیمی بر نگاه عدالتخواهانه و اجتماعی اشعارش گذاشت و در شکلگیری شخصیت فکری و ادبی او نقش مهمی ایفا کرد.
افکار و سبک شعری
سیمین بهبهانی بیش از ۶۰۰ شعر در طول زندگی خود سرود. او در اشعار خود به مسائل مهم اجتماعی میپرداخت، از جمله:
- حقوق زنان و برابری جنسیتی؛
- عدالت اجتماعی؛
- تأثیر جنگ و انقلاب در زندگی مردم؛
- آزادی بیان؛
- فقر، تنهایی و امید انسانها.
او فرمهای کلاسیک شعر فارسی، بهویژه غزل را احیا و بازآفرینی کرد و با استفاده از زبان امروزی و دیدگاه یک زن، موضوعات اجتماعی را در این قالبها گنجاند. بهبهانی به نام بانوی غزل، شناخته شد؛ زیرا سنتهای ادبی قدیم را با دیدگاه مدرن و زنانه همراه کرد.
آثار
سیمین بهبهانی بیش از ۱۹ کتاب شعر منتشر کرد که برخی از شناختهشدهترین آنها عبارتاند از:
- سهتار شکسته (۱۳۳۰ش) - اولین دفتر شعر؛
- جای پا (۱۳۳۵ش)؛
- چلچراغ (۱۳۴۴ش)؛
- مرمر (۱۳۵۱ش)؛
- رستاخیز (۱۳۵۲ش)؛
- خطی ز سرعت و از آتش (۱۳۶۰ش)؛
- دشت ارژن (۱۳۶۲ش)؛
- گزینه اشعار (۱۳۶۷ش)؛
- آتش در افسار (۱۳۶۸ش)، اشعار اجتماعی و عاشقانه؛
- آینهای برای صداها (۱۳۷۱ش)؛
- کاغذین جامه (۱۳۷۲ش)، غزلیات؛
- طوفان در پرورده (۱۳۷۵ش)، شامل شعرهای آزاد و سپید؛
- یک دریچه آزادی (۱۳۷۸ش)؛
- کلید رنسانس (۱۳۸۲ش)، غزلیات؛
- یکی مثلا این که (۱۳۸۵ش)، شامل شعرهای سپید.
کتابهای غیر شعری سیمین نیز عبارتند از:
- با قلب خود چه خریدم؟ که شامل خاطرات و مقالات است.
- آنها که به خانهام آمدند. حاوی خاطرات وی است.
- ما را چه شد؟ که شامل مقالهها و گفتوگوها است.
فعالیتها و نقش اجتماعی
فعالیتهای ادبی
سیمین بهبهانی در سال ۱۳۴۲ش به عضویت انجمن ادبی ایران درآمد و یکی از معدود زنان عضو این انجمن بود. بههمین ترتیب فعالیتهای ادبی او تداوم یافت تا اینکه در سال ۱۳۴۸ش به شورای شعر و موسیقی راه پیدا کرد؛ شورایی که با حضور چهرههای شاخصی چون هوشنگ ابتهاج، نادر نادرپور، یدالله رؤیایی، بیژن جلالی، فریدون مشیری و خود سیمین اداره میشد. وی پیش از انقلاب ۱۳۵۷ش نیز مدتی عضو شورای موسیقی رادیو و تلویزیون ملی ایران بود و برای رادیو ترانه میسرود. همچنین سیمین در سال ۱۳۵۷ش عضویت در کانون نویسندگان ایران را پذیرفت.
اشعار سیمین با استقبال گستردهای از سوی خوانندگان موسیقی ایرانی روبهرو شد و هنرمندان بزرگی آنها را اجرا کردند. از جملۀ این خوانندگان میتوان به محمدرضا شجریان، همایون شجریان، اکبر گلپایگانی، داریوش، ایرج، عارف، سیما بینا، مرضیه، لیلا فروهر، الهه، رامش، دلکش، کورس سرهنگزاده، سپیده، عهدیه و پوران اشاره کرد.
نقش اجتماعی
سیمین بهبهانی، علاوهبر جایگاه ادبی بهعنوان یکی از شاعران مؤثر معاصر، نقشی اجتماعی و سیاسی ایفا کرد. اشعار و مواضع او بهوضوح بر دفاع از حقوق زنان و آزادیهای مدنی متمرکز بود. وی با آگاهی از ریسکهای احتمالی نظیر سانسور یا مواجهه با محدودیتها، به بیان این مواضع در قالب شعر و سخن ادامه داد. این پایداری، سبب شد تا آثار و شخصیت بهبهانی بهعنوان بخشی از گفتمان اصلاحطلبانه و انتقادی در جامعۀ ادبی و فراتر از آن شناخته شود.
او از شرکتکنندگان در جنبشهای اجتماعی بود، از جمله در روز جهانی زن و در سالهای پایانی عمرش در برخی تجمعات مسالمتآمیز با پلیس مواجه شد و حتی چند بار در موقعیتهای محدودکننده قرار گرفت.
جوایز و افتخارات
طی سالها سیمین بهبهانی جوایز داخلی و خارجی متعددی دریافت کرد، از جمله:
- جایزهٔ هلمن-همت گرانت از سازمان دیدبان حقوق بشر بهخاطر دفاع از حقوق بشر و آزادی بیان در سال 1998م.
- مدال کارل فون اوسیتسکی از جوایز حقوق بشری معتبر در آلمان، بهخاطر فعالیتهای حقوق بشری و آزادی بیان در سال 1999م.
- جایزهٔ آزادی بیان از اتحادیهٔ نویسندگان نروژ بهخاطر شجاعت در بیان آزاد و دفاع از آزادی ادبی در سال 2006م.
- جایزهٔ شاعر برتر، عنوانی که معمولاً برای تقدیر از شاعران معاصر داده میشود، در سال 2009م.
- جایزهٔ یانوش پانونیوش از انجمن قلم مجارستان بهخاطر نقش فرهنگی و ادبی و تلاش در گفتوگوی بین فرهنگها در سال 2013م.
- جایزهٔ میراث فرهنگی از بنیاد فرهنگی در آمریکا؛ تقدیر از مشارکت فرهنگی و ادبی سیمین بهبهانی در سال 2011م؛
- جایزۀ زن و آزادی سیمون دو بووار در سال ۲۰۰۹م؛
- نامزدی دو مرتبه برای جایزهٔ نوبل ادبیات.
- جایزۀ بهترین غزل در دو دورهٔ مختلف از جشنوارهٔ فروغ فرخزاد.
- جایزهٔ ویژهٔ خانهٔ هنرمندان ایران در مراسم بزرگداشت او در سال 1388ش؛
- تقدیرنامه و جوایز متعدد از سوی انجمنهای ادبی داخلی و نشریات فرهنگی.
درگذشت
سیمین بهبهانی در ۲۸ مرداد ۱۳۹۳ش در سن ۸۷ سالگی در تهران درگذشت. پیکر او پس از مراسم تشییع، در قطعۀ هنرمندان بهشت زهرا، به خاک سپرده شد. مراسم خاکسپاری وی با حضور گستردۀ دوستداران، شاعران، نویسندگان و روشنفکران همراه بود که این استقبال، نشان از جایگاه مردمی و تأثیر عمیق او داشت.
پانویس
منابع
- تاج احمدی، محمد، «بیوگرافی سیمین بهبهانی»، وبسایت دهکده اندیشهها، تاریخ بازدید: 16 بهمن 1404ش.