موزه پارس
موزۀ پارس (شیراز)؛ یادگاری از هنرمندان عصر زندیه.
موزۀ پارس (شیراز)، از قدیمیترین موزههای استان فارس بوده که در مرکز شهر شیراز و در مجموعۀ تاریخی باغ نظر قرار دارد. این موزه در عمارت هشتضلعی کلاهفرنگی، یادگار دورۀ زندیه شکل گرفته و مجموعهای از آثار تاریخی و هنری ایران را از دوران پیش از تاریخ تا دورۀ معاصر در خود جای داده است. پیوند این بنا با باغ تاریخی، معماری زندیه و آرامگاه کریمخان زند، جایگاهی شاخص به موزۀ پارس در هویت تاریخی شیراز داده است. این مجموعه در ۱۵ آذر ۱۳۱۴ش در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد.
پیشینۀ تاریخی[دیدگاه ۱]
عمارت کلاهفرنگی باغ نظر در نیمۀ دوم قرن دوازدهم هجری قمری بهدستور کریمخان زند ساخته شد و در دورۀ زندیه برای پذیرایی از مهمانان رسمی، برگزاری آیینها و امور حکومتی کاربرد داشت. پس از درگذشت کریمخان در ۱۱۹۳ق، پیکر او در یکی از شاهنشینهای عمارت به خاک سپرده شد.[۱] در دورۀ قاجار، بقایای او به تهران منتقل و بخشی از تزئینات بنا آسیب دید. پس از آن و در دورۀ پهلوی اول، استخوانهای کریمخان به محل اولیه بازگردانده شد. عمارت کلاهفرنگی در سال ۱۳۱۵ش با همکاری انجمن آثار ملی و شماری از پژوهشگران شیراز، به موزه تغییر کاربری داد و به نخستین موزۀ استان فارس تبدیل شد.[۲]
باغ نظر[دیدگاه ۲]
باغ نظر از باغهای تاریخی شیراز بوده که در دورههای مختلف، بهویژه تا عصر پهلوی، کارکرد حکومتی داشته است. از مجموعه بناهای این باغ، تنها عمارت کلاهفرنگی باقی مانده و دیگر ساختمانها، از جمله عمارت خورشید و تالار آینه، از بین رفتهاند. در محوطۀ باغ، آثاری همچون سنگنوشتۀ رامگرد و سنگهای ازارۀ کاخ خورشید با نقوش شاهنامه نگهداری میشود.[۳]
معماری عمارت کلاهفرنگی
عمارت کلاهفرنگی بنایی هشتضلعیِ نامنظم بوده که در مرکز باغ قرار داشته و بر سکویی با ارتفاع حدود 1.5 متر ساخته شده است. ساختمان دارای چهار شاهنشین و چهار فضای زاویهای بوده و ارتفاع آن به حدود ۱۲ متر میرسد. فضای مرکزی بنا، تالاری گنبددار با حوضی هشتضلعی و یکپارچه از سنگ مرمر است. کف عمارت بهصورت کامل سنگفرش شده و اتاقهای زاویهای دارای بخاری دیواری هستند.[۴]
تزئینات معماری
نمای بیرونی بنا آجری است و با کاشیکاریهای هفترنگ تزیین شده که در لچکیها و طاقنماها اجرا شدهاند. نقوش شامل گلوبوته، پرندگان، صحنههای تختنشینی حضرت سلیمان و مناظر شکارگاه بوده که بهصورت قرینه بر اضلاع بنا دیده میشود. در فضای داخلی، گچبریهای لایهچین، نقاشیهای گلومرغ، نقوش اسلیمی و مقرنسکاریها جلوۀ شاخص معماری زندیه را بازتاب میدهند.[۵] ازارههای[۶] سنگی بنا بهصورت یکپارچه اجرا و پس از نصب حجاری شدهاند. بخشی از تزئینات آسیبدیده در سالهای ۱۳۴۵ش و ۱۳۶۴ش مرمت و برخی نقاشیها توسط محمدباقر جهانمیری[۷] به سبک زندیه بازسازی شد.[۸]
آرامگاه کریمخان زند
آرامگاه کریمخان زند در شاهنشین شرقی عمارت کلاهفرنگی قرار دارد. این آرامگاه پس از جابهجایی در دورۀ قاجار، در دورۀ پهلوی اول به محل کنونی بازگردانده شده و یکی از بخشهای هویتی موزۀ پارس بهشمار میآید.[۹]
آثار و مجموعهها
موزۀ پارس مجموعهای متنوع از آثار تاریخی و هنری را نگهداری میکند که شامل موارد زیر است:
- اشیای سفالی و مفرغی از هزارههای پیش از میلاد؛
- آثار سنگی، از جمله سردیسی متعلق به دورۀ ساسانی از داراب فارس؛
- ظروف، کاشیها و اشیای فلزی دورۀ اسلامی؛
- سلاحها و ادوات جنگی دورههای صفویه و زندیه؛
- اشیای لاکی، قلمدانها، قابهای آینه و سکهها؛[۱۰]
- شمشیر شخصی کریمخان زند با کتیبۀ منظوم و قلیان میناکاریشده منسوب به او؛[۱۱]
- قرآنها و آثار مکتوب: موزۀ پارس (شیراز) مجموعهای از قرآنهای خطی نفیس را در خود جای داده که برخی از آنها پیشتر در مسجد عتیق شیراز و آستان شاهچراغ نگهداری میشدند. از جمله این آثار میتوان به نسخههایی با خط منسوب به امام علی، امام حسن مجتبی، امام جعفر صادق و شماری از صحابه و تابعین اشاره کرد. همچنین، قرآنهایی که در سال ۷۵۴ق بهدستور ملکه تاشخاتون[۱۲] کتابت و به شاهچراغ اهدا شدهاند، از آثار شاخص این بخش هستند. قرآن مشهور «هفدهمن» به خط سلطان ابراهیم تیموری[۱۳] که پیشتر در دروازه قرآن قرار داشت و نیز قرآنی منسوب به عثمان بن عفان[۱۴] و یک قرآن متعلق به قرن ششم هجری، در مخزن موزه نگهداری میشوند.[۱۵]
- نقاشیها و اسناد: در موزۀ پارس شیراز، همچنین، آثاری از نقاشان دورۀ زندیه، قاجار و معاصر نگهداری میشود؛ از جمله آثار آقا صادق نقاش و جعفر نقاش و چند تابلو از لطفعلی صورتگر. اسناد تاریخی نیز شامل قبالههای ازدواج قرون یازدهم و دوازدهم هجری است که در میان آنها، قبالۀ ازدواج میرزا حسن مستوفیالممالک جایگاه ویژهای دارد.[۱۶]
موقعیت و دسترسی
موزۀ پارس در خیابان زند شیراز و روبهروی ارگ کریمخان قرار دارد. این مجموعه از طریق وسایل حملونقل عمومی، از جمله ایستگاه زندیه مترو و خطوط اتوبوس میدان شهدا، در دسترس است.[۱۷]
پانویس
- ↑ «موزۀ پارس شیراز؛ موزهای برای مشتاقان»، وبسایت وزارت آموزش و پرورش، سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی.
- ↑ دهقان، «باغ نظر شیراز؛ جادوی تاریخ و طبیعت در یک قدمی شما»، وبسایت علی بابا.
- ↑ «موزۀ پارس شیراز»، وبسایت کجارو.
- ↑ هدایتی، «موزۀ پارس شیراز، یادگاری باارزش از دوران زندیه در باغ نظر»، وبسایت مجلۀ اینترنتی سفرزون.
- ↑ شایستهفر، «تزئینات کاشیکاری نمای بیرونی موزۀ پارس شیراز»، 1389ش، ص33-35.
- ↑ در معماری مدرن، ازاره لایهای از مصالح مقاوم است که حدفاصل کف تمامشده تا ارتفاعی مشخص از دیوار را پوشش میدهد. این ارتفاع بسته به کاربری فضا و نوع طراحی نما متغیر است.
- ↑ معروف به «حاجی محمدباقر نقاش» یا «حاج باقر»، کاشی نگار، شیشه نگار، گچ نگار و مرمتگر نقاشی های دیواری عصر پهلوی بوده که میراث نقاشی روی کاشی را زنده نگه داشته و تا آخرین لحظه زندگی همچنان در پی حفظ این میراث بود.
- ↑ هدایتی، «موزۀ پارس شیراز، یادگاری باارزش از دوران زندیه در باغ نظر»، وبسایت مجلۀ اینترنتی سفرزون.
- ↑ هدایتی، «موزۀ پارس شیراز، یادگاری باارزش از دوران زندیه در باغ نظر»، وبسایت مجلۀ اینترنتی سفرزون.
- ↑ هدایتی، «موزۀ پارس شیراز، یادگاری باارزش از دوران زندیه در باغ نظر»، وبسایت مجلۀ اینترنتی سفرزون.
- ↑ «گردشی در موزۀ پارس؛ عمارت کلاه فرهنگی شیراز»، خبرگزاری میزان.
- ↑ تنها فرمانروای زن استان فارس که از سوی ایلخان مغول، اتابک فارس بوده است.
- ↑ شاهزادۀ دانشدوست، با ذوق و هنرمند تیموری و دومین پسر شاهرخ فرزند امیر تیمور گورگان.
- ↑ سومین خلیفه از خلفای راشدین نزد اهل سنت و از صحابۀ پیامبر اسلام.
- ↑ «گردشی در موزۀ پارس؛ عمارت کلاه فرهنگی شیراز»، خبرگزاری میزان.
- ↑ «گردشی در موزۀ پارس؛ عمارت کلاه فرهنگی شیراز»، خبرگزاری میزان.
- ↑ هدایتی، مطهره، «موزۀ پارس شیراز، یادگاری باارزش از دوران زندیه در باغ نظر»، وبسایت مجلۀ اینترنتی سفرزون.
دیدگاههای ارزیابان
منابع
- دهقان، سیما، «باغ نظر شیراز؛ جادوی تاریخ و طبیعت در یک قدمی شما»، وبسایت علی بابا، تاریخ بازدید: 13 بهمن 1404ش.
- شایستهفر، مهناز، «تزئینات کاشیکاری نمای بیرونی موزۀ پارس شیراز»، کتاب ماه هنر، شمارۀ 147، 1389ش، ص33-35.
- «گردشی در موزۀ پارس؛ عمارت کلاه فرهنگی شیراز»، خبرگزاری میزان، تاریخ بارگذاری: 18 مهر 1397ش.
- «موزۀ پارس شیراز؛ موزهای برای مشتاقان»، وبسایت وزارت آموزش و پرورش، سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی، تاریخ بارگذاری: 1 بهمن 1401ش.
- «موزۀ پارس شیراز»، وبسایت کجارو، تاریخ بارگذاری: 16 اسفند 1396ش.
- هدایتی، مطهره، «موزۀ پارس شیراز، یادگاری باارزش از دوران زندیه در باغ نظر»، وبسایت مجلۀ اینترنتی سفرزون، تاریخ بارگذاری: 14 شهریور 1398ش.