اغتشاش

اغتشاش؛ رفتاری گروهی، مجرمانه و خشونت‌آمیز با هدف تخریب اموال دولتی و خصوصی و آسیب به مردم

اغتشاش یا شورش نوعی ناآرامی مدنی است که معمولاً با حمله گروهی علیه مقامات، اموال و مردم اتفاق می‌افتد. شورش‌ها معمولاً شامل تخریب اموال عمومی یا خصوصی هستند. اموال مورد هدف بسته به شورش و تمایل افراد درگیر متفاوت است. هدف‌ها می‌تواند شامل بازارها، خودروها، رستوران‌ها، موسسات دولتی و ساختمان‌های مذهبی باشد. ناکامی در دستیابی به اهداف، محرومیت نسبی و فقدان عدالت اجتماعی به‌ویژه در اقشار پایین جامعه، از مهم‌ترین زمینه‌های بروز اغتشاش در یک جامعه است.

تعریف اغتشاش

واژه اغتشاش به معنای شورش، طغیان و نافرمانی، رفتاری مجرمانه، خشونت‌آمیز و برهم‌زننده نظم عمومی است.سردادن شعارهای هنجارشنکنانه، بستن راه عبور و مرور، ایجاد درگیری و آسیب رساندن به اموال عمومی از جمله مصادیقی است که در قوانین جزایی و کیفری جرم‌انگاری شده و اعتراض مدنی محسوب نمی‌شود.

مبانی نظری اغتشاش

انباشت نارضایتی‌های ناشی از ناکارآمدی که منجر به افزایش فقر و نابرابری می‌شود، در کنار ناسازگاری‌های فزاینده فرهنگی، منجر به اعتراضات آغشته به اغتشاشات متنوعی در ایران شده است. ناآرامی‌های اجتماعی و اغتشاشات غالباً از منظر جامعه‌شناختی، جامعه‌شناسی سیاسی و روانشناسی مورد بررسی قرار گرفته است.

مرتون (rober merton) با طرح نظریه فشار معتقد است از آنجایی که توانایی دستیابی به اهداف برای همه طبقات اجتماعی ممکن نیست، اعضای طبقات پائین دچار احساس خشم و ناکامی می‌شوند و فشار ناشی از این نارضامندی و ناکامی منجر به انحراف و بروز اغتشاشات اجتماعی می‌شود. تدگار با طرح نظریه محرومیت نسبی معتقد است منشاء خشونت و پرخاشگری نهفته در اعتراضات، ریشه در محرومیتی دارد که فرد از جهات مختلف سیاسی، احتماعی و فرهنگی احساس کرده است.

محرومیت نسبی زمانی روی می‌دهد که افراد بین آن‌چه دارند و آن‌چه انتظار دارند، داشته باشند، تفاوت زیادی احساس می‌کنند. به‌عبارت دیگر، محرومیت نسبی درک این واقعیت ناگوار است که بین آنچه فرد دارد و آنچه سزاوار آن است تفاوت فاحشی وجود دارد. هافر با نگاهی روانشناختی زمینه بروز اعتراضات و شورش‌ها را در قالب نظریه ناکامی-پرخاشگری تبیین کرده است. وی این نظریه را در ترکیب با دو عنصر احساس ضعف و احساس قدرت بیان کرده است، بدین صورت که ناکامی در کنار احساس ضعف منجر به پرخاشگری می شود.

نظریه عدالت اجتماعی نیز از دیگر نظریه‌هایی است که اغتشاشات اجتماعی را در نتیجه توزیع نابرابر سودها و پاداش‌ها بین افراد علت‌یابی می‌کند. نظریه‌ نیازها نیز با رویکردی روانشناختی زیمنه بروز ناآرامی‌ها را توضیح می‌دهد. در این دیدگاه عدم تحقق نیازها باعث بروز پرخاشگری، نارضایتی و فشارهای روانی می‌گردد. بر این مبنا، بروز بسیاری از نارضایتی‌های اجتماعی و حتی حرکات اعتراضی و انقلابی به عدم ارضاء نیازها و احساس عدم نیاز برمی‌گردد.

تفاوت اغتشاش با اعتراض

اعتراض به معنای، انتقاد کردن و ایراد گرفتن است. وقتی انتقاد فرد یا گروهی به یک عمل یا رفتار یک مقام مسئول رسمی یا غیررسمی پاسخ داده نشود، این حق برای فرد و گروه معترض وجود دارد که مطالبه‌گری کرده و با برپایی تجمعی میدانی، به صورت علنی با صدای بلند خواسته خود را به گوش مسئولین برسانند، اعتراض اجتماعی و سیاسی مردمی، نشانه پویایی و دغدغه‌مند بودن جامعه است ولی در اغتشاش فرد یا گروه اغتشاشگر در پی آشوب، اختلال و هرج و مرج اجتماعی و سیاسی است.

مطابق با اصل 27 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اعتراضات مسالمت‌آمیز با رعایت دو شرط به همراه نداشتن سلاح و مُخِل و مخالف نبودن با مبانی اسلام، آزاد اعلام شده است و حاکمیت موظف است امنیت این اعتراضات را تامین نماید. اعتراض ابزاری مدنی برای بیان مطالبات مشخص در چارچوب قانون و با هدف اصلاح است؛ اما اغتشاش با خشونت، تخریب اموال عمومی و خصوصی و ایجاد ناامنی، مسیر مطالبه‌گری را به بی‌ثباتی می‌کشاند.

تفاوت اغتشاش با انقلاب

انقلاب پدیده‌ای اجتماعی است که منجر به تغیر و تحول بنیادین و اساسی در زمینه‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و ایدئولوژیکی یک جامعه با مشارکت مردم همراه با خشونت می‌گردد. انقلاب از این جهت با اغتشاش متفاوت است که در هر انقلاب نارضایتی عمومی و عمیق از ساختار و نظام حاکم وجود دارد. علاوه بر این که هر انقلاب دارای رهبری قوی و ایدئولوژی و تشکل‌های جایگزین و مشارکت گسترده توده‌های مردم اتفاق می‌افتد.

تاثیر اغتشاشات بر اقتصاد و فرهنگ

اغتشاشات و ناآرامی‌ها با ایجاد فضای ناامنی و برهم زدن نظم عمومی در کنار آثار اجتماعی و سیاسی، اثر منفی بر اقتصاد و فضای کسب و کار دارد. ریزش شاخص‌ها در بازار سهام و خسارت‌های قابل توجه به کسب و کارهای آنلاین پس از اعمال محدودیت در اینترنت و برخی از پلتفرم‌ های خارجی از نمونه‌ خسارت‌های کوتاه‌مدت و ایجاد مانع در جذب سرمایه‌گذاری خارجی از خسارت‌های بلندمدت اغتشاشات محسوب می‌شود. همچنین در بخش فرهنگ و هنر ناآرامی‌ها روند برگزاری بسیاری از رویدادهای فرهنگی و هنری همچون کنسرت‌های موسیقی، سالن‌های تئاتر و سینما را لغو یا با کاهش مخاطب روبرو می‌کند.صنعت گردشگری نیز از جمله مواردی است که در صورت بروز ناآرامی و اغتشاش خصوصاً در رابطه با توریست‌های خارجی با مشکل روبرو می‌شود. در این میان هتلداران، صاحبان رستوران‌ها و رانندگان بیشترین خسارت را متحمل می‌شوند.

پیشینه اعتراضات و اغتشاشات در جمهوری اسلامی ایران

پیشینه اعتراضات پس از انقلاب در ایران به اندکی پس از پیروزی انقلاب در سال‌های پایانی دهه 50ش و همچنین دهه ۶۰ش باز می‌گردد. در این سال‌ها اعتراضات اغلب از سوی سازمان‌های شناسنامه‌دار مخالف نظام (گروه‌های مخالف و معاند) شکل می‌گرفت، غالباً ماهیت سیاسی داشت ولی عموم جامعه را با خود همراه نمی‌کرد. از آغاز دهه‌ هفتاد شمسی با از بین رفتن این گروه‌ها، ساختار و شکل اعتراضات نسبت به گذشته فرق کرد. اعتراضات سراسری سال 1371ش در مشهد به بهانه تخریب سکونتگاه‌های غیررسمی، اعتراضات سراسری فروردین 1374ش در اسلامشهر به بهانه افزایش نرخ تاکسیو اعتراضات و سپس اغتشاشات بعـد از حادثـه كوی دانشگاه تهران در 18 تير 1378ش، از جمله مهمترین حوادث دهه هفتاد شمسی به‌حساب می‌آید. ناآرامی ها و اعتراضات دانشجویی خرداد و تیر 1382ش تهران و مهمتر از آن ناآرامی‌های بعـد از انتخابات رياست جمهوری 1388ش از جمله مهمترین اغتشاشات مهم كشور در دهه هشتاد شمسی محسوب می‌شود كـه به طور جدی سيستم امنيتی و سياسی كشور را به چالش كشيد.

مهمترین اعتراضات دهه نود شمسی در دو برهه دی‌ماه 1396ش و آبان‌ماه 1398ش اتفاق افتاد. اعتراضات دیماه 1396ش به بهانه افزایش قیمت‌ها، به‌ویژه افزایش قیمت در کالاهای اساسی آعاز شد. این اعتراضات ابتدا در مشهد و سپس به سایر شهرها و مناطق ایران گسترش یافت. این اعتراضات در ادامه با پوشش‌دهی رسانه‌های بیگانه به درگیری کشیده شد. این اعتراضات، چندان گسترده و عمیق نبود و در مدت کوتاهی فروکش کرد.

افزایش نرخ بنزین در آبان‌ماه 1398ش بهانه یکی از گسترده‌ترین و پرخسارت‌ترین اعتراضات اجتماعی در ایران شد. جمعه 24 آبان 1398ش دولت حسن روحانی در اقدامی ناگهانی با افزایش 300 درصدی قیمت بنزین، آن را به دو نرخ سهمیه‌ای ۱۵۰۰ تومان و آزاد ۳۰۰۰ تومان افزایش داد. با ورود رسانه‌های بیگانه و گروه‌های ضد انقلاب، دامنه اعتراضات گسترش پیدا کرد، تا جایی که به درگیری مسلحانه در بعضی شهرها کشیده شد.26 آبان آیت الله خامنه‌ای رهبر انقلاب در اشاره به این حوادث با اشاره به دیدگاه‌های کارشناسی و تصمیم سه قوه در رابطه با افزایش قیمت بنزین، از این تصمیم حمایت کرده و مسئولان را به رفع مشکلات و مراقبت از سرایت افزایش قیمت به سایر کالاها توصیه کردند.

پس از اعتراضات آبان 98، ایران دوبار دیگر درگیر اعتراضات سراسری شد. نخست در شهریور 1401ش و بار دوم اعتراضات دی ماه 1404ش که هر کدام از نظر زمینه‌ها و سطح اعتراضات تفاوت معناداری با نمونه‌های گذشته داشتند. اعتراضات سال 1401 که با شعار زن، زندگی و آزادی و به بهانه کشته شدن مهسا امینی آغاز شد. اعتراضات ابتدا مسالمت­‌آمیز اما به سرعت با فضاسازی منفی رسانه‌های بیگانه و تروریستی به سمت روند غیرقانونی و آشوب‌های خیابانی سوق داده شد. ظرف مدت کوتاهی با ورود شبکه آشوبگران حرفه­‌ای و سازمان یافته حمله مستقیم به مراکز امنیتی، نظامی و انتظامی، کشته‌سازی در میان جمعیت معترض، تخریب مراکز درمانی و آمبولانس‌­ها و تخریب گسترده اماکن عمومی در دستورکار قرار گرفت.در این اعتراضات، سلبریتی‌ها و هنرمندان نقش پررنگی داشتند.

اعتراضات 18 و 19 دی‌ماه 1404ش سه تفاوت اساسی با اعتراض های قبلی داشت. تغییر در جغرافیای اعتراضات و انتقال ناآرامی‌ها و درگیری‌ها به شهرهای کوچک، حمایت کم‌رمق چهره‌ها و هنرمندان و ناهمگونی بدنه معترضان سه تفاوت اساسی اعتراضات دی‌ماه 1404ش با اعتراضات گذشته بود.استفاده گسترده از انواع سلاح سرد و گرم، حمله به مراکز نظامی، حمله به اماکن مذهبی، خسارت گسترده به اموال عمومی و کشته‌سازی با حملات تروریستی از همه سنین از دیگر ویژگی‌های منحصربه‌فرد اغتشاشات دی‌ماه 1404ش محسوب می‌شود.

مقابله با اغتشاشات در قوانین جمهوری اسلامی ایران

بعد از انقلاب اسلامی یکی از مباحثی که در قانونگذاری ایران دچار تحول ساختاری شد، خشونت سیاسی و قیام علیه جمهوری اسلامی است. قانونگذار در وضع مقررات و جرائم علیه امنیت، قیام علیه امنیت حکومت اسلامی و طرح براندازی حکومت اسلامی را جرم و آن را محاربه یعنی جنگ با خدا و رسول خدا دانست. بدین ترتیب هرگونه تغییر و تحول در حکومت و ساختار قدرت به ساز و کارهای پیش‌بینی شده در قانون اساسی محدود شده است.

طبق ماده ۶۱۸ قانون مجازات اسلامی هر کس با هیاهو و جنجال یا حرکات غیر متعارف یا تعرض به افراد باعث اخلال در نظم و آسایش و آرامش عمومی گردد یا مانع از کسب و کار مردم گردد به حبس از سه ماه تا یک سال و تا (۷۴) ضربه شلاق محکوم خواهد شد. همچنین در مواد 498، 499 و 500 مربوط به جرايم ضد امنيت داخلی و خارجی کجارات سنگین‌تری در نظر گرفته شده است که از حبس تا اعدام متناسب با جرم در نوسان است.

فضای مجازی و اغتشاشات در ایران

فضای مجازی از طریق تغییر شکل ارتباطات، عدم کنترل و سانسور، تبادل اطلاعات و ایجاد پیوند میان کاربران، فراملی بودن و نداشتن هیچ‌گونه حد و مرز و آگاهی‌بخشی ولو کاذب، توانسته نقش موثری را در سازماندهی اعتراضات، اعتصابات و اغتشاشات در سراسر دنیا ایفا نماید تاجایی که به باور برخی محققان کلید تعدادی از انقلابات اخیر نظیر انقلاب مصر یا بیداری اسلامی در برخی کشورهای منطقه در فیسبوک و توئیتر زده شد. از این جهت فضای مجازی بستر خوبی برای پیشبرد برنامه‌ها و حرکت‌های مخالف فراهم کرده است.

باوجود متغیرهای متعدد از قبیل شکاف‌های اجتماعی و طبقاتی، مشکلات اقتصادی و بعضی ناکارآمدی‌های سیستم اجرایی کشور در شکل‌گیری اعتراضات و اغتشاشات، نقش شبکه‌های اجتماعی مجازی با بسیج نیروها، راه‌اندازی تظاهرات، اعتراضات، راهپیمایی و کمپین‌های اعتراضی، بستر اجرا و سازماندهی جنبش‌های اعتراضی در ایران بوده است.نقش مخرب فضای مجازی در اغتشاشات ایران به حدی بوده که در طی چند دوره اغتشاشات اخیر، به منظور مدیریت و فرونشاندن آتش درگیری‌ها، دولت در چهار مرحله مجبور به مداخله و قطعی اینترنت مقطعی یا سراسری شد.

اغتشاشات در سایر کشورها

اعتراض به اوضاع معیشتی، مساله‌ای جهانی است. در واقع، سیاست‌های لیبرالی، بی‌عدالتی، شکاف اجتماعی درکنار فساد و بی‌تحرکی دولت‌ها موجب فوران نارضایتی شهروندان کشورهای مختلف جهان و اقدام برای تغییر وضع موجود شده‌است.جنبش جلیقه زردها در فرانسه، اعتراضات دامنه‌دار به قتل جروج فلوید در آمریکا و اعتراضات ضدمهاجرتی در انگلستان از این نمونه هاست.

منابع

• «۳۰ پرده از یک نقشه پیچیده علیه ایران/ از ۱۸ تا ۲۱ دی ‌ماه در ایران چه خبر بود؟»، وب‌سایت افکار نیوز.
• «افزایش قیمت بنزین موجب افزایش قیمت دیگر کالاها نشود» وبسایت پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری، تاریخ درج مطلب: 26 آبان 1398ش.
• «اولین آمار رسمی کشته شدگان اعتراضات ۱۴۰۱»، وبسایت پایگاه خبری آفتاب. تاریخ درج مطلب: 12 آذر 1401ش.
• «تاثیر اغتشاشات اخیر بر اقتصاد کشور به روایت روزنامه دولت» وبسایت خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: 26 آذر 1401ش.
• «تبارشناسی اعتراض‌ در ایران طی سه دهه»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: 20 آذر 1398ش.
• «تفاوت اعتراض و اغتشاش چیست؟»، وب‌سایت خبرگزاری ایمنا.
• «جرم اغتشاش و برهم زدن نظم عمومی» وبسایت رهجویان.
• «جنبش جلیقه زرد‌های فرانسه؛ ریشه‌ها و روند‌ها»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: 8 دی 1398ش.
• «جورج فلوید را بیشتر بشناسیم»، خبرگزاری دانشجو.
• «چهار بار قطع اینترنت بین الملل در ایران؛ از آبان ۹۸ تا دی ۱۴۰۴»، وبسایت جامعه خبری تحلیلی الف، تاریخ درج مطلب: 26 دی 1404ش.
• «داستان دی ۱۳۹۶»، وب‌سایت روزنامه وطن امروز، تاریخ درج مطلب: 18 فروردین 1404ش.
• «روزشمار وقایع آبان ۹۸؛ از اعتراضات مردمی تا حملات تروریستی»، وبسایت الف. تاریخ درج مطلب: 29 آبان 1399ش.
• «سلبریتی‌هایی که مردم را قربانی پروژه آشوب کردند»، وبسایت تابناک.
• «سه تفاوت اساسی اعتراضات دی 1404 با اعتراض های قبلی»، وبسایت تحلیلی خبری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 14 دی 1404ش.
• «قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت سامانه ملی قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران، تاریخ بازدید: 21 بهمن 1404ش.
• «مرز بین اعتراض و اغتشاش کجاست؟»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: 7 آذر 1401ش.
• «نارضایتی و اعتراضات اجتماعی در ایران»، وبسایت اندیشکده‌ها، تاریخ درج مطلب: 12 مرداد 1403ش.
• «واکاوی اعتراضات اخیر در چهار گوشه جهان»، وبسایت خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: 11 ابان 1398ش.
• آرنت،هانا؛ انقلاب، ترجمه‌ی عزت‌الله فولادوند، تهران، خوارزمی، 1361ش، ص 36.
• حسینی‌زاده آرانی، سید سعید و دیگران، «تحلیلی بر ریشه‌های اجتماعی شکلگیری و بروز نارضایتیهای اجتماعی در ایران»، فصلنامه امنیت ملی، س12، ش43، 1401ش، ص231.
• ربیعی‌نیا، بهمن و هرسیج، حسین، «تاثیر شبکه‌های اجتماعی مجازی بر جنبش‌های اجتماعی ایران»، فصلنامه مطالعات رسانه‌های نوین، س10، ش40، 1403ش، ص249.
• شریفی، رضا، «بررسی ابعاد روان شناختی خشونت گرايی جمعيت اغتشاشگر و روشهای تأثير گذاری بر آن»، فصلنامه مطالعات بسيج، س12، ش45، ص7، 1388ش.
• شفیع‌زاده و دیگران، «تحلیل جرم‌شناختی تجمعات سالانه پاسارگاد با نگاهی به جایگاه این تجمعات در فقه و حقوق سیاسی»، جامعه شناسی سیاسی ایران، س3، ش3، 1399ش، ص403.
• شفیع‌زاده و دیگران، «تحلیل جرم‌شناختی تجمعات سالانه پاسارگاد با نگاهی به جایگاه این تجمعات در فقه و حقوق سیاسی»، جامعه شناسی سیاسی ایران، س3، ش3، 1399ش، ص404.
• عبدالرحمانی، رضا و دیگران، «بررسی رابطه کاربری پیام‌های فضای مجازی با گرایش به اغتشاشات»، فصلنامه امنیت ملی، س11، ش40، 1400ش، ص401.
• عروتی موفق، محمدمهدی و فتحی، یونس، «اعتراض مدنی، حدود و قلمرو آن از منظر قوانین جمهوری اسلامی ایران»، 1400ش، ص42.
• عروتی موفق، محمدمهدی و فتحی، یونس، «اعتراض مدنی، حدود و قلمرو آن از منظر قوانین جمهوری اسلامی ایران»، 1400ش، ص43.
• گلزاری، محمود، «روانشناسی اجتماعی اعتراض؛ فریادهایی برای تغییر»، وبسایت خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: 19 تیر 1402ش.
• ملکوتیان، مصطفی، «انقلاب از آغاز تا فرجام، مروری بر ویژگی هفتگانه انقلاب‌ها»، مجله حقوق و علوم سیاسی، ش57، 1381ش، ص248.
• مهدیزاده، الهام، «دود اغتشاشات به چشم صنعت گردشگری رفته است»، وبسایت شهرآرا نیوز. تاریخ درج مطلب: 15 آذر 1401ش.
• وبسایت واژه‌یاب ذیل واژه اغتشاش.