خجالت

ریشه‌یابی و معناشناسی

لغوی

واژۀ «خجالت» بدین‌صورت در عربی به‌کار نرفته و به‌جای آن، کلمۀ «خَجَل» به‌فتح خا و جیم به‌کار می‌رود. کلمۀ خَجَل، به‌ سستی و ذلت از سر حیا، تنبلی، تکبر، بی‌تابی، حیرت، چهره، شرمساری، شرمندگی، شرمگین‌شدن، سر افکندگی، رسوایی، کمرویی و از قیل و قال‌افتادن و سست‌شدن معنا شده است. خجالت نیز در فارسی به‌ معنای شرم، شرمساری و شرمندگی است. کلمات هم‌خانواده با آن از قبیل خجلت، خجول، خجلان، خجل به‌کسر جیم، خجالت دادن، خجالت‌زدگی، خجالتی یا خجالت آور نیز به همین‌مفهوم به‌کار می‌روند.

اصطلاحی

خجالت در اصطلاح، آن‌احساس منفی و خود آگاهانۀ یک‌فرد در یک‌موقعیت از تعامل‌اجتماعی است که از ادراک تهدید و ارزیابی منفی مخاطبان واقعی یا تصور شده توسط وی ناشی می‌شود. خجالت زمانی رخ می‌دهد که فرد احساس کند یک‌تصویر منفی از وی در مقابل دیگران و در یک اجتماع ساخته شده است.

خجالت و مفاهیم مشابه

خجالت و حیا

با آن هم نویسندۀ معجم الفروق اللغویه استعمال حیا در مورد خجالت بعد از عمل را یک‌گسترش معنایی می‌داند.

از آن‌جا که خجالت به صورت مترادف با شرم به‌کار رفته است، تفاوت‌های آن با حیا نیز همان تفاوت های شرم و حیا خواهد بود.

1. خجالت، به‌معنای شرمندگی بعد از ارتکاب عمل ناشایست است؛ اما حیا هردو نوع شرم پس از عمل یا پیش ازآن را شامل می‌شود.
2. خجالت، به پدیدار شدن ناراحتی و تغییرات در چهره منجر می‌شود؛ اما حیا چه‌بسا اگر قبل از عمل باشد، این آثار در ظاهر فرد آشکار نشود.

خجالت و شرم

1. از جهت کیفیت: شرم، احساس عمیق است؛ اما خجالت و‌ خجل، آن احساس گذرا، ناگهانی یا دارای أثر موقت است که با نشانه‌هایی همچون سرخ‌شدن چهره آشکار می‌شود.
2. از جهت عام و خاص بودن: شرم شامل وجه مثبت و منفی؛ اما خجالت آن‌‌وجه منفی شرم است که با ویژگی‌هایی همچون اعتماد به‌نفس پایین، ناکامی در امور اجتماعی و ناتوانی از حضور در جمع شناخته می‌شود.
3. از جهت زمان: شرم ممکن است قبل یا بعد از عمل شرم‌آور رخ دهد؛ اما خجالت تنها بعد از انجام عمل ظاهر می‌شود.
4. از جهت عامل: عامل بروز شرم، می‌تواند بیرونی یا درونی باشد ولی عامل خجالت، تنها بیرونی و دیگران است.

خجالت با شرم برخی هم کار برد آن را یک خطای همگانی بر شمرده است. ص9537 لغت نامه دهخدا ج6.