شرم

شرم؛ الگوی ارتباطی مبتنی بر کرامت انسانی و حفظ ارزش‌ها و هنجارهای اجتماعی.

شرم، معادل فارسی واژۀ حیا، در زبان عربی است و به‌معنای خجالت، آزرم و نوعی بازدارندگی درونی ناشی از ترس از سرزنش، مجازات یا آشکار شدن عیب‌ها و کاستی‌های انسان در برابر دیگران است. همچنین می‌توان آن را الگویی ارتباطی دانست که بر پایۀ احترام و حفظ کرامت انسانی شکل می‌گیرد. اصل وجود شرم، ماهیتی فطری و تغییرناپذیر دارد، اما نمودها و مصادیق آن با توجه به تفاوت‌های فرهنگی، دچار تغییر و تحول می‌شود. شرم به دو نوع مثبت و منفی تقسیم می‌شود که نوع مثبت آن در سبک‌زندگی اسلامی، یک ویژگی ارزشمند محسوب می‌شود. این نوع شرم نقش مهمی در تنظیم روابط اجتماعی ایفا می‌کند، از جمله پیشگیری از رفتارهای ناپسند و فراهم‌کردن زمینۀ اصلاح و جبران آسیب‌ها. رعایت ادب، پایبندی به ارزش‌ها و هنجارهای دینی و اجتماعی در گفتار، رفتار، شنیدن، دیدن، اندیشیدن و پوشش و همچنین پرهیز از ایجاد یا ترویج صحنه‌های بی‌حیایی و تحریک‌کننده، از مهم‌ترین جلوه‌های شرم مثبت به‌شمار می‌آیند.

مفهوم‌شناسی

معنای شرم

شرم در عربی به‌معنای بریدن، در فارسی به‌جای حیا و در عرف جامعه نیز، شرم و حیا به‌صورت مترادف به‌کار رفته و به‌معنای خجالت، آزرم، انفعال و آن حیرت و وحشتی است که از ترس ملامت، مجازات و آگاهی دیگری بر عیب و نقص در سبک‌زندگی آدمی پدیدار می‌شود. کلمۀ شرم باواژه‌هایی همچون شرمنده، شرم‌زده، شرم‌زدگی، شرمندگی، شرم‌آلود، شرم‌آلودگی، شرمساری، شرمسار گشتن، شرم‌آور، شرمگین و شرمناک هم‌خانواده و هم‌معنا بوده و با واژه‌هایی همچون حیا، استحیا، خجالت، خجلت، خجل، عار و عفت، ارتباط معنایی دارد.

شرم و مفاهیم مشابه

تفاوت شرم با حیا

شرم هرچند به لحاظ کاربرد آن در سبک‌زندگی، به‌معنای حیا به‌کار می‌رود؛ اما در مواردی با هم تفاوت دارند:

• شرم از نظر زبانی واژه‌ای فارسی است، در حالی که حیا واژه‌ای عربی محسوب می‌شود.
• از نظر منشأ، شرم بیشتر ریشه در نفس، فطرت و طبیعت انسانی دارد، اما حیا علاوه بر فطرت، با ایمان و احساس حضور و ترس از خداوند نیز مرتبط است.
• از نظر ناظر، شرم معمولاً در ارتباط با نگاه و قضاوت دیگران و ناظران بیرونی شکل می‌گیرد، در حالی که حیا علاوه بر ناظران بیرونی، به ناظران درونی مانند وجدان، احساس حضور خداوند و باورهای معنوی نیز وابسته است.
• از نظر ارادی بودن، شرم غالباً حالتی غیرارادی و انفعالی است که به‌طور طبیعی در انسان پدید می‌آید، اما حیا حالتی ارادی و آگاهانه است که از درک خوبی‌ها و بدی‌ها و انتخاب آگاهانه فرد ناشی می‌شود.
• از نظر ارزشمندی، شرم به‌دلیل طبیعی و انفعالی بودن، ارزش ذاتی مستقلی ندارد و ارزش آن بیشتر به پیامدهایی مانند پشیمانی و اصلاح رفتار وابسته است؛ در مقابل، حیا به‌سبب ارتباط با اراده، ایمان و بُعد معنوی انسان، دارای ارزش ذاتی است.
• از نظر زمان بروز، شرم می‌تواند پیش از انجام کار ناپسند یا پس از آن ایجاد شود، اما حیا معمولاً پیش از انجام کار ناپسند شکل می‌گیرد و مانع ارتکاب آن می‌شود.
• از نظر آثار نیز، شرم بیشتر دارای پیامدهای روانی و احساسی است، در حالی که حیا علاوه بر آثار روانی، آثار رفتاری، اخلاقی و معنوی نیز به‌همراه دارد.

تفاوت شرم با خجالت

واژۀ خجالت در زبان فارسی معمولاً برای بیان مفهوم شرم به‌کار می‌رود، اما در زبان عربی این واژه به‌همین صورت رایج نیست و به‌جای آن از واژۀ خَجَل، استفاده می‌شود. خجل در عربی به حالتی اشاره دارد که نشان‌دهندۀ شرم، شرمساری یا شرمندگی فرد است. با این حال، خجالت در فارسی از برخی جهات با شرم، تفاوت دارد:

• از نظر کیفیت، شرم احساسی عمیق و درونی است، در حالی که خجالت احساسی گذرا و ناگهانی است که معمولاً به‌صورت موقتی و در ظاهر فرد، مانند تغییر حالت چهره، نمایان می‌شود.
• از نظر ارزشی، شرم می‌تواند هم جنبه مثبت و هم جنبه منفی داشته باشد، اما خجالت بیشتر به جنبۀ منفی شرم اشاره دارد و اغلب با ویژگی‌هایی مانند کاهش اعتمادبه‌نفس، احساس ناکامی و ناتوانی در حضور در جمع همراه است.
• از نظر زمان بروز، شرم می‌تواند پیش از انجام یک عمل یا پس از آن ایجاد شود، اما خجالت معمولاً پس از انجام عمل و در واکنش به آن پدید می‌آید.
• از نظر عامل، شرم ممکن است در اثر عوامل درونی مانند وجدان یا عوامل بیرونی مانند قضاوت دیگران ایجاد شود، در حالی که خجالت بیشتر در نتیجۀ عوامل بیرونی و واکنش دیگران شکل می‌گیرد.

تفاوت شرم با احساس‌گناه

شرم و احساس گناه هر دو از هیجانات اخلاقی خودآگاه هستند که پس از ارتکاب خطا یا انجام رفتار ناشایست در زندگی فرد پدید می‌آیند. هنگامی که انسان نادرستی یک رفتار را درک می‌کند، ممکن است دچار احساس بی‌کفایتی و حقارت شود و از خود احساس شرم کند، یا با تجربۀ احساس گناه، به جبران رفتار نادرست و اصلاح آن تمایل پیدا کند. با وجود شباهت مفهومی، شرم و احساس گناه تفاوت‌هایی با یکدیگر دارند:

• از نظر موضوع تمرکز، در شرم توجه فرد بیشتر بر خودِ او و احساس نالایق بودنش متمرکز است، در حالی که در احساس گناه، تمرکز بر رفتار نادرست است، نه بر ارزشمندی کلی فرد.
• از نظر عامل، شرم معمولاً با احساس حضور یک ناظر واقعی یا حتی خیالی و نگرانی از قضاوت دیگران همراه است، اما احساس گناه بیشتر ناشی از آگاهی فرد نسبت به نادرستی عمل خود است، حتی اگر کسی از آن آگاه نباشد.
• از نظر پیامد، شرم اغلب سبب تمایل فرد به پنهان‌شدن، کناره‌گیری یا حتی واکنش‌های منفی می‌شود و می‌تواند احتمال بروز رفتار مطلوب را کاهش دهد. در مقابل، احساس گناه معمولاً فرد را به پذیرش خطا، اعتراف و تلاش برای جبران آن سوق می‌دهد و زمینۀ اصلاح رفتار را فراهم می‌کند.
• از نظر محل بروز، شرم بیشتر زمانی تجربه می‌شود که خطا، آشکارشده یا احتمال آشکار‌شدن آن وجود دارد، در حالی که احساس گناه می‌تواند حتی در صورت پنهان‌ماندن خطا نیز در فرد شکل بگیرد.

شرم در نگاه روان‌شناختی

مفهوم شرم در روان‌شناسی

در رویکرد روان‌شناختی، شرم نوعی هیجان اخلاقی خودآگاه و احساسی منفی است که فرد آن را در ارتباط با ارزیابی کلی خود تجربه می‌کند. این هیجان زمانی شکل می‌گیرد که فرد میان خود واقعی و خود آرمانی، یا انتظارات کمال‌گرایانۀ خود تعارض احساس کند و تصور کند که از معیارهای مطلوب، به‌ویژه در نگاه دیگران، فاصله گرفته است. در صورتی که شرم به‌صورت افراطی و غیرمنطقی تجربه شود، می‌تواند پیامدهای منفی قابل‌توجهی به همراه داشته باشد؛ از جمله کاهش عزت نفس، کناره‌گیری و انزوای روانی، و شکل‌گیری احساساتی مانند پریشانی، تحقیر، خواری، ننگ، فضاحت و بدنامی.

جلوه‌های شرم از منظر روان‌شناسی

بر اساس دیدگاه برگو، شرم نوعی تهدید نسبت به احساس ارزشمندی فرد است. از منظر روان‌شناختی، این هیجان در چهار شکل اصلی بروز می‌کند:

1. شرم ناشی از شکست: که به‌صورت احساس بی‌کفایتی و ناتوانی در مقایسه با دیگران تجربه می‌شود.
2. شرم ناشی از طرد: که با احساس پذیرفته‌نشدن و طردشدن از سوی دیگران همراه است.
3. شرم ناشی از افشا شدن: که فرد در آن احساس آسیب‌پذیری، ضعف و بی‌دفاعی در برابر دیگران دارد.
4. شرم ناشی از نادیده گرفته شدن: که در آن فرد احساس بی‌اهمیتی و بی‌ارزشی می‌کند و تصور می‌کند در نظر دیگران مورد توجه و احترام قرار ندارد.

شرم در نگاه جامعه‌شناختی

اگرچه شرم از منظر روان‌شناختی هیجانی مرتبط با ارزیابی فرد از خود و رابطۀ او با خویشتن محسوب می‌شود، از منظر جامعه‌شناختی تجربه‌ای ارتباطی است که به نگاه، ارزیابی و داوری دیگران وابسته است. به بیان دیگر، شرم در بستر روابط اجتماعی معنا پیدا می‌کند و با آگاهی فرد از قضاوت دیگران شکل می‌گیرد. شرم به‌عنوان یک هیجان اخلاقی، نقش مهمی در تنظیم سبک‌ زندگی اجتماعی دارد. این هیجان زمانی پدید می‌آید که فرد، رفتار خود را در تعارض با هنجارهای اخلاقی و اجتماعی درک کند. در چنین وضعیتی، فرد ممکن است احساساتی مانند ناراحتی، پشیمانی و خودسرزنشی را تجربه کند. این تجربه موجب می‌شود فرد برای حفظ جایگاه، اعتبار و پیوند خود با جامعه، از رفتارهای ناهنجار و ضد اجتماعی پرهیز کند و رفتار خود را با ارزش‌ها و الگوهای پذیرفته‌شدۀ اجتماعی هماهنگ سازد.

شرم در فرهنگ اسلام

مفهوم شرم در اسلام

در سبک زندگی اسلامی، شرم با اخلاق فردی و اجتماعی پیوندی عمیق دارد. از نظر فردی، شرم به‌عنوان یک خصلت اصیل و ارزشمند انسانی و احساسی اخلاقی شناخته می‌شود که نقش مهمی در رشد معنوی و تعالی انسان ایفا می‌کند. از نظر اجتماعی نیز، شرم الگویی ارتباطی مبتنی بر حرمت و کرامت انسانی است که به تنظیم روابط اجتماعی و حفظ احترام متقابل میان افراد کمک می‌کند. بر اساس اعتقاد به خدا و آخرت در آموزه های اسلامی، شرم به‌مثابۀ یک‌بازدارندۀ درونی عمل کرده و با ایجاد حساسیت اخلاقی، سبک زندگی فرد را به سمت پیروی از احکام دینی و دوری از محرمات سوق می‌دهد.

شرم در قرآن

در قرآن کریم، یکی از معانی استحیا، شرم دانسته شده است. این مفهوم در چند مورد با واژگانی برگرفته از ریشۀ استحیا، به‌کار رفته است؛ گاه در قالب فعل منفی دربارۀ خداوند، گاه در توصیف رفتار پیامبر، و نیز در بیان ویژگی عفت و حیا در داستان دختر حضرت شعیب. همچنین، با توجه به آیاتی که به معرفی رفتارهای پسندیده و ناپسند، جایگاه والای انسان و حضور ناظران الهی بر اعمال انسان اشاره دارند، نوعی نظام مراقبت اخلاقی در زندگی مؤمن شکل می‌گیرد. در این چارچوب، فرد با آگاهی از جایگاه خود و توجه به نظارت الهی، از انجام رفتارهای ناشایست شرم می‌کند و همین احساس، او را به انتخاب رفتارهایی هماهنگ با کرامت انسانی و ارزش‌های اخلاقی هدایت می‌کند.

شرم در روایات

در روایات اسلامی نیز، شرم جایگاهی والا دارد و از آن به‌عنوان عامل روشنگری عقل، زینت اسلام و از ویژگی‌های اساسی دینداری یاد شده است. همچنین، ارتباط نزدیک شرم و حیا با ایمان سبب شده است که این مفهوم با عفت و پاکدامنی پیوند یابد. در برخی روایات، شرم همراه و یاور عفاف و از عوامل مهم حفظ پاکی و سلامت اخلاقی انسان معرفی شده است.

کاربرد مفهوم شرم در مورد خداوند

در آموزه‌های اسلامی، کاربرد مفهوم شرم درباره خداوند با معنای آن در مورد انسان متفاوت است. شرم در انسان یک حالت احساسی است که با ویژگی‌های جسمانی و روانی همراه است، در حالی که خداوند از جسم و حالات جسمانی منزّه است. بنابراین، هنگامی که در قرآن از تعبیر «لا یستحیی» درباره خداوند استفاده می‌شود، مقصود آن است که خداوند از بیان حق یا انجام امور درست و حکیمانه بازنمی‌ایستد و از بیان حقیقت خودداری نمی‌کند. مفسران این تعبیر را به معنای پاکی و منزه بودن خداوند از هرگونه نقص و رفتار ناپسند دانسته‌اند، نه به معنای تجربه یک احساس انسانی. در مقابل، شرم در انسان ریشه در گرایش فطری او به حفظ کرامت و بی‌نقص جلوه کردن دارد. انسان به دلیل نگرانی از آشکار شدن نقص‌ها و ترس از سرزنش یا کاهش اعتبار اجتماعی، از انجام رفتارهای ناپسند پرهیز می‌کند. از این‌رو، شرم در زندگی انسان نقش مهمی در حفظ شخصیت اخلاقی و تنظیم رفتارهای فردی و اجتماعی ایفا می‌کند.

شرم در‌ فرهنگ مادی

در سبک‌زندگی مدرن و مادی، مرجعیت‌های سنتی اخلاق، مانند ایده‌های ثابت، متون مقدس و الگوهای شخصی، جایگاه و قداست پیشین خود را تا حد زیادی از دست داده‌اند. در نتیجه، ارزش‌های اخلاقی حالتی نسبی و فردی یافته و تشخیص خوبی و بدی بیش از آنکه بر معیارهای مشترک اجتماعی استوار باشد، به سلیقه و برداشت شخصی افراد وابسته شده است. به‌همین دلیل، شرم در این سبک زندگی کمتر به‌عنوان یک هیجان اخلاقی اجتماعی عمل می‌کند و بیشتر بر معیارهای فردی و خودتعریف‌شده متکی است؛ برخلاف سبک زندگی سنتی که در آن، شرم با هنجارهای پذیرفته‌شدۀ اجتماعی و اخلاقی، پیوندی مستقیم دارد.

همچنین برخی روان‌شناسان و متفکران غربی، به دلیل پیامدهایی مانند احساس بی‌ارزشی، نالایقی و ترس از قضاوت دیگران، نگاه انتقادی به شرم داشته و آن را هیجانی منفی و نامطلوب دانسته‌اند. در برخی دیدگاه‌ها، شرم به‌عنوان حالتی انفعالی و ناشی از ضعف انسان تفسیر شده است. بر این اساس، در چارچوب سبک زندگی مادی، شرم نه‌تنها ارزش اخلاقی پیشین خود را از دست داده، بلکه در برخی موارد، رهایی از آن و بی‌شرمی به‌عنوان نشانه‌ای از اعتماد به نفس یا کمال فردی تلقی شده است.

انواع شرم

شرم در سبک زندگی، از منظرهای مختلف به انواع گوناگونی تقسیم می‌شود که هر یک نشان‌دهندۀ منشأ، کارکرد و آثار متفاوت این هیجان اخلاقی است.

• از نظر موضوع، شرم به دو نوع مثبت و منفی تقسیم می‌شود. شرم مثبت، احساس آگاهانه نسبت به نقص‌ها و خطاهای واقعی است که فرد را از رفتارهای ناپسند بازمی‌دارد و زمینۀ رشد اخلاقی او را فراهم می‌کند. در مقابل، شرم منفی ناشی از ضعف درونی و خودکم‌بینی است و با افراط در شرم یا شرم از امور غیرواقعی همراه است و می‌تواند مانع پیشرفت و کمال انسان شود.

• از نظر منشأ، شرم می‌تواند ناشی از قوت یا ضعف باشد. شرم ناشی از قوت، ریشه در ایمان، عزت‌نفس و استحکام روحی دارد، در حالی که شرم ناشی از ضعف، از کمرویی و ناتوانی روانی سرچشمه می‌گیرد.
• از نظر ناظر، شرم به دو نوع ایمانی و نفسانی تقسیم می‌شود. شرم ایمانی به احساس مسئولیت در برابر خداوند و ارزش‌های معنوی مربوط است، در حالی که شرم نفسانی بیشتر به نگرانی از قضاوت دیگران مربوط می‌شود.
• از نظر ارزشمندی نیز، شرم از خداوند بالاترین مرتبه، و شرم از مردم پایین‌ترین مرتبه دانسته شده است.

• از نظر حیطۀ بروز، شرم ممکن است در روابط اجتماعی عمومی یا در روابط خصوصی و خانوادگی تجربه شود.
• از نظر قلمرو کاربرد، شرم می‌تواند در حوزۀ اخلاق، به‌عنوان بازدارنده از رفتارهای ناپسند، یا در حوزۀ جرم‌شناسی، به‌عنوان عامل بازدارنده از رفتارهای مجرمانه مطرح شود.

• از نظر زمان، شرم ممکن است پیش از انجام عمل و به‌عنوان عامل پیشگیرانه، یا پس از آن و در واکنش به خطا شکل گیرد.
• از نظر نوع، شرم می‌تواند نسبت به رفتار نادرست یا حتی نسبت به اندیشۀ نادرست ایجاد شود.
• شرم از نظر شدت، درجات متفاوتی از ضعیف تا شدید دارد.

• از نظر پیامد اجتماعی نیز، شرم می‌تواند دو کارکرد متفاوت داشته باشد: گاهی موجب طرد و بدنامی فرد می‌شود و گاهی به اصلاح رفتار، بازپذیری و بازگشت فرد به جامعه کمک می‌کند. این نوع دوم، نقش سازنده‌تری در بهبود فرد و حفظ انسجام اجتماعی دارد.

مؤلفه‌های شرم

در متون اسلامی، شرم و حیا غالباً هم‌معنا به‌کار رفته‌اند و بنابراین مباحث مرتبط با شرم معمولاً در چارچوب حیا بررسی می‌شوند. شرم به‌عنوان عنصری مؤثر در سبک زندگی انسان، چهار مؤلفه اصلی دارد:

1. فاعل شرم‌کننده: فرد زمانی شرم می‌کند که به کرامت نفس و ارزش خود باور داشته باشد، از زشتی رفتار خود آگاه باشد و برای ناظر رفتار خود ارزش و احترام قائل باشد.
2. فعل شرم‌آور: شامل هر رفتار ناهنجار یا ترک کار نیک، از منظر شرعی، عرفی یا عقلی در فرهنگ جامعه است.
3. حضور و نظارت ناظر: شرم زمانی برانگیخته می‌شود که فرد حضور و نظارت ناظری محترم را درک کند؛ این ناظر می‌تواند خداوند، وجدان، مردم، فرشتگان یا اولیاء الهی باشد.
4. مهار نفس: برای ایجاد سبک زندگی مطلوب، فرد باید میان خواسته‌های نفسانی و مصلحت خود تعادل برقرار کند و به اقتضای شرم، گرایش‌ها و امیال نفسانی را کنترل کند.

شرایط بروز شرم

بروز شرم به‌مفهوم پشیمانی یا خودداری فرد از انجام عمل ناشایست در سبک زندگی، منوط به تحقق شرایط ذیل است:

1. وجود قباحتی به‌حکم عقل، وجدان، شرع یا عرف؛
2. احساس ارزشمندی و عزت‌نفس؛
3. وجود هنجارها و معیارهایی برای تعیین حسن و قبح رفتارها؛
4. ارزیابی‌کردن رفتارها بر اساس هنجارهای اخلاقی؛
5. احساس حضور یک‌ ناظر آگاه و محترم وجدانی یابیرونی بر رفتار خود؛
6. ترس فرد از بی‌اعتبار شدن خود.

مصادیق شرم

هرچند موجودیت شرم، ماهیت فطری و تغییر ناپذیر دارد؛ اما مصادیق آن به‌تبع تفاوت فرهنگ‌ها و نظام‌های ارزشی تغییرپذیرند. شرم در دو قلمرو خانواده و جامعه مصادیقی دارد؛ حفظ ادب، احترام، وقار، ارزش‌ها و هنجارهای شرعی و عرفی در تعاملات سبک زندگی اعم از گفتار، رفتار، شنیدار، دیدار، پندار، پوشش در ارتباطات با دیگران و در مقابل، خودداری از تولید صحنه‌های بی‌شرمی و هوس انگیز، از مصادیق شرم به‌شمار می‌آیند.

شرم در آموزه‌های اخلاقی و مباحث جرم‌شناسی

شرم به‌عنوان عاملی تنظیم‌کننده در سبک زندگی، در دو قلمرو اخلاق و جرم‌شناسی مصادیق و کاربردهای متفاوتی دارد:

• از نظر زمان بروز: در جرم‌شناسی، شرم معمولاً پس از ارتکاب رفتار مجرمانه شکل می‌گیرد، اما در اخلاق، شرم می‌تواند پیش از عمل ناپسند یا پس از آن تجربه شود.
• از نظر اثر مفید بودن: شرم در جرم‌شناسی تنها زمانی مفید است که بازپذیرنده باشد، در حالی که در آموزه‌های اخلاقی هر دو نوع شرم—چه بازپذیرنده و چه بدنام‌کننده—با توجه به پیامدهای اخلاقی خود، ارزشمند تلقی می‌شوند.
• از جهت مخاطبان: مخاطب شرم در جرم‌شناسی محدود به بزهکاران است، اما در آموزه‌های اخلاقی، شرم جنبه اصلاحی دارد و شامل تمام افراد جامعه، اعم از بزهکار و غیر بزهکار، می‌شود.
• از نظر ناظران: در جرم‌شناسی، ناظران شرم معمولاً مردم و وجدان بزهکار هستند، در حالی که در آموزه‌های اخلاقی، ناظران می‌توانند درونی و بیرونی باشند، شامل وجدان، خداوند، فرشتگان، اولیاء و مردم.
• از نظر قلمرو: قلمرو شرم در جرم‌شناسی محدود به رفتار مجرمانه فرد است، اما در آموزه‌های اخلاقی، شرم شامل هر نوع رفتار و فکر ناشایست، اعم از گناه یا غیرگناه، می‌شود.

شرم مثبت و شرم منفی

تفاوت شرم مثبت و منفی و کارکردهای آن

• مبنای عقلانی: شرم مثبت ناشی از حکم عقل و علم و نشانه ایمان است، شرم منفی ناشی از جهل و کمرویی و ضعف است.
• منشأ روان‌شناختی: شرم مثبت از قوت نفس و ایمان برمی‌خیزد، شرم منفی از ضعف و ناتوانی روحی.
• موضوع: شرم مثبت مربوط به کارهای ناپسند و بازدارنده از انجام آن‌ها است، شرم منفی مربوط به کارهای نیک و مانع انجام آن‌ها.
• کارکرد: شرم مثبت زمینه‌ساز اصلاح، پذیرش نقص‌ها و انتخاب مسیر درست، شرم منفی موجب تضییع فرصت‌ها و ناکامی در دستیابی به اهداف.

آثار شرم مثبت

• اجتماعی: تقویت انسجام، تعلق و ارزش اجتماعی افراد.
• تمدنی: تعیین مرز بین امور خصوصی و عمومی.
• سیاسی و آرمانی: تشویق به مسئولیت‌پذیری و پایبندی به هنجارها.
• ارزشی و حقوقی: حفظ ارزش‌ها، بازپذیری یا طرد مجرم و اجرای عدالت.
• مدیریتی و روانی: کنترل اجتماعی و امنیت روانی جامعه.
• خانوادگی و فردی: تقویت پیوند خانواده، پیشگیری از رفتارهای ناشایست، اصلاح بعد از خطا و رشد اخلاقی و معنوی فرد.

عوامل مؤثّر بر کارکرد پیشگیرانۀ شرم مثبت

دیانت و باور به خدا، عزت نفس، همگانی بودن قبح عمل و نهادینه‌شدن فرهنگ شرم در جامعه.

آثار منفی شرم

• اجتماعی: کناره‌گیری و دوری از جمع.
• جسمی: افزایش ضربان قلب، لرزش، آشفتگی و فراموشی.
• اخلاقی: گرفتار شدن در رفتارهای منفی.
• آرمانی: مانع رسیدن به اهداف و آرزوها.
• فردی و رفتاری: محرومیت از فرصت‌های مفید مانند یادگیری، کسب درآمد، بخشش، احترام به دیگران و انجام کارهای درست.

شرم در اشعار‌فارسی

مفهوم شرم، شرمساری یا بی‌شرمی در اشعار شاعران نیز به‌عنوان یک‌عنصر مؤثر در تنظیم روابط اجتماعی بازتاب یافته است:

مولوی:

هرکه اول بنگرد پایان کار

اندر آخر، او نگردد شرمسار

کار مردان، روشنی و گرمی ا‌ست

کار دونان، حیله و بی‌شرمی است.

پانویس

منابع

• قرآن مجید
• «آثار فردی و اجتماعی حیا»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 10 بهمن 1398ش.
• ابن‌منظور، محمدبن مکرم، لسان‌العرب، تنظیم علی شیری، ج3، انتشارات دار احیاء‌التراث العربی، بی‌تا.
• احمدی طباطبایی، محمد رضا، «اخلاق در فلسفۀ غرب»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: 23 بهمن 1391ش.
• اعتماد، جلیل و دیگران، «بررسی مفهوم شرم: مقایسۀ دیدگاه شناختی ودیدگاه روان تحلیلی فرویدی در حوزه روان‌شناسی با یک دیدگاه الهیاتی - اخلاقی»، دو فصلنامه علمی- پژوهشی تأملات فلسفی، ش20، بهار و تابستان 1397ش.
• اکبری، محمود، «حیای مثبت و حیای منفی»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب:30 آبان 1396ش.
• امیدی مقدم، الهام، « مفهوم شرم در روان‌کاوی ار دیدگاه جوزف برگو»، وب‌سایت سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: 20 آبان 1404ش.
• انصاف‌پور، غلام‌رضا، فرهنگ فارسی، تهران، زوار، چاپ دوم، 1374ش.
• بانکی‌پور فرد، امیر حسین، حیا، اصفهان، انتشارات حدیث راه عشق، چاپ دهم، 1389ش.
• برگو، جوزف، شرم‌کاوی، رها ساختن خود، یافتن شعف و ساخت احساس ارزشمندی اصیل، ترجمۀ حامد حکیمی، تهران، آبرنگ نوین، چاپ چهارم، 1402ش.
• بناهان، مریم و دیگران، «تبیینی از مبانی نظری اندیشۀ مرجعیت‌زدایی اخلاقی پسا ساختار گرا و نقد آن» پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، سال بیستم، ش15، تابستان 1391ش.
• بهرامی زاده، حمید، «آیا خجالت، نعمت است یا مصیبت؟» وب‌سایت روان‌حامی، تاریخ درج مطلب: 21 اردیبهشت 1396ش.
• پسندیده، عباس، پژوهشی در فرهنگ حیا، قم، انتشارات دارالحدیث، چاپ پنجم، 1385ش.
• پسندیده، عباس، غنچه‌های شرم؛ نگاهی نو به مفهوم حیا، قم، سازمان چاپ و نشر دار‌الحدیث، چاپ اول، 1391ش.
• تمیمی آمدی، عبدالواحدبن محمد، تصنیف غررالحکم و درر الکلم، تصحیح مصطفی درایتی، ج2، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیۀ قم، 1366ش.
• جلالی، تهمورس، فرهنگ پایه، تهران، کتابخانۀ ابن‌سینا، 1354ش.
• جوکار، بهرام و کمالی، فاطمه، «بررسی رابطۀ معنویت و احساس شرم و گناه»، فرهنگ‌در دانشگاه اسلامی، شماره 14، سال پنجم، بهار 1394ش.
• جين ميدلتون موز، روان‌شناسي شرم و گناه، ترجمه شهلا ارژنگ، تهران، نشر البرز، 1373ش.
• حاجی ده‌آبادی، محمدعلی و کریمی، عبدالوهاب، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، فصلنامه پژوهش‌های اخلاقی، ش3، سال یازدهم، بهار 1400ش.
• «حیا و شرم در قرآن کریم» وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: 13 اسفند 1397ش.
• خادم‌پیر، علی، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قران و حدیث»، فصلنامۀ بصیرت و تربیت اسلامی، شماره 32، بهار 1394ش
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت نامۀ دهخدا، و‌ب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 14 بهمن 1404ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامۀ دهخدا، زیر نظر دکتر محمد معین و دکتر سید جعفر شهیدی، ج6 و 9، تهران، مؤسسۀ لغت‌نامۀ دهخدا، چاپ دوم از دوره جدید، 1377ش.
• رازی، فریده، فرهنگ وازژه های فارسی سره برای واژه های عربی در فارسی معاصر، تهران، نشر مرکز، 1366ش.
• سمیعیان، محمد‌رضا، بهیان، شاپور و کیانور، مسعود، «بررسی تأثیر دین‌داری بر تجریۀ احساس شرم و حیای شهروندان»، فصلنامۀ پژوهش‌های جامعه‌شناسی معاصر، ش11، 1396ش
• سهراب‌زاده، مهران و دیگران، فرهنگ‌نامۀ آسیب‌های اجتماعی، تهران، جامعه‌شناسان، 1389ش.
• سیّاح، احمد، فرهنگ بزرگ جامع نوین عربی به فارسی، ج1-2، (ترجمۀ المنجد لوئیس معلوف با اضافات)، تهران، اسلام، 1387ش.
• صاحب‌بن عباد، إسماعيل‌بن عباد‌بن‌العباس، أبوالقاسم الطالقاني، المشهور بالصاحب‌بن عباد، المحیط فی‌اللغه، ج7، بیروت، انتشارات عالم الکتب، 1414ق.
• صدوق، محمد‌بن علی‌بن‌الحسین، الخصال، ج1، قم، انتشارات جامعۀ مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم، 1403ق.
• عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید یک‌جلدی، تهران، امیر کبیر، 1380ش.
• غلامی، حسین، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، فصلنامۀ مطالعات پیشگیری از تکرار جرم، سال چهارم، ش10، 1387ش.
• فاضل، ادیب، «فرق خجالت و شرم: درک عمیق احساسات انسانی و تأثیرات آن‌ها»، وب‌سایت ادیب فاضل، تاریخ بازدید: 23 بهمن 1404ش.
• قاضی مرادی، حسن، «احساس شرم از عناصر اخلاقی مدرن»، وب سایت شبکه شرق، تاریخ درج مطلب: 18 خرداد 1398ش.
• کاشانکی، حمید و کشمیری، مرتضی، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، رویش روان‌شناسی، ش5 و پیاپی 38، مرداد 1398ش.
• کلینی، محمدبن یعقوب، کافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری صفت، ج27، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، 1365ش.
• کوثری، عباس، «واژۀ استحیا در قرآن»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: 24 فروردین 1396ش.
• متقی هندی، علی‌بن‌حسام، کنزالعمال فی سنن‌الاقوال و الافعال، تصحیح صفوه السقا، ج16، بیروت، مکتبة‌التراث الاسلامی، چاپ اول، 1397ق.
• مجلسی، محمدباقر، بحار‌الانوار لجامعة درر أخبار الأئمة ألاطهار(ع)، ج1، ج74 وج90، بیروت، مؤسسه الوفاء، 1404ق.
• مصباح یزدی، محمد تقی، «اخلاق و عرفان اسلامی؛ تفاوت حیا با خجالت» وب‌سایت پایگاه اطلاع‌ رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 28 آبان 1388ش.
• مصباح یزدی، محمد‌تقی «اخلاق وعرفان اسلامی؛ مفهوم حیاء و آثارمترتب برآن»، به نقل از مجلۀ معرفت، شماره 53، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب:28 آبان 1388ش.
• مصباح یزدی، محمد‌تقی، سجاده‌های سلوک، تدوین و‌نگارش: کریم سبحانی، ج1، ص100، قم، انتشارات مؤسسه امام خمینی، 1390ش.  
• معین، محمد، فرهنگ فارسی یک‌جلدی، تهران، سرایش، چاپ دوم، 1380ش.
• «منظور از شرم و حیاء و کارکردهای آن»، وب‌سایت مرکز ملی پاسخگویی به‌سؤالات دینی، تاریخ درج مطلب: 30 مرداد 1403ش.
• مونتسکیو، روح‌القوانین، ترجمه علی اکبر مهتدی، تهران، انتشارات اقبال، چاپ چهارم، 1339ش.
• میر باقری، سید محسن، «شرم و حیا»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب:8 مهر 1397ش.
• میردامادی، سید محمد و صیامی، لیلا، «آثار تربیتی شرم و حیا از منظر قرآن و احادیث»، فصلنامۀ مطالعات روان شناسی»، ش26، زمستان 1396ش.
• نساجی، زهرا، «حیا، فضیلتی انسانی»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب:8 آبان 1390ش.
• نظری، بنفشه، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ، تاریخ درج مطلب: 4 دی ماه 1402ش.
• والازاده، ابوالفضل، دانشنامۀ جهان اسلام، ج1، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، 1375ش.
• ویلیامز، فرانک پی، مک شین، ماری لین دی، نظریه های جرم‌شناسی، ترجمۀ ملک محمدی، تهران، نشر میزان، 1383ش.