شرم

شرم؛ الگوی ارتباطی مبتنی بر کرامت انسانی و حفظ ارزش‌ها و هنجارهای اجتماعی.

شرم، معادل فارسی واژهٔ حیا، در زبان عربی است و به‌معنای خجالت، آزرم و نوعی بازدارندگی درونی ناشی از ترس از سرزنش، مجازات یا آشکار شدن عیب‌ها و کاستی‌های انسان در برابر دیگران است. همچنین می‌توان آن را الگویی ارتباطی دانست که بر پایهٔ احترام و حفظ کرامت انسانی شکل می‌گیرد. اصل وجود شرم، ماهیتی فطری و تغییرناپذیر دارد، اما نمودها و مصادیق آن با توجه به تفاوت‌های فرهنگی، دچار تغییر و تحول می‌شود. شرم به دو نوع مثبت و منفی تقسیم می‌شود که نوع مثبت آن در سبک‌زندگی اسلامی، یک ویژگی ارزشمند محسوب می‌شود. این نوع شرم نقش مهمی در تنظیم روابط اجتماعی ایفا می‌کند، از جمله پیشگیری از رفتارهای ناپسند و فراهم‌کردن زمینهٔ اصلاح و جبران آسیب‌ها. رعایت ادب، پایبندی به ارزش‌ها و هنجارهای دینی و اجتماعی در گفتار، رفتار، شنیدن، دیدن، اندیشیدن و پوشش و همچنین پرهیز از ایجاد یا ترویج صحنه‌های بی‌حیایی و تحریک‌کننده، از مهم‌ترین جلوه‌های شرم مثبت به‌شمار می‌آیند.

مفهوم‌شناسی

واژه شرم در زبان فارسی، مفهومی همسان حیا دارد و به‌معنای خجالتی است که از ترس ملامت یا آگاهی دیگری بر عیب و نقص در سبک زندگی فرد پدیدار می‌شود. کلمهٔ شرم با واژگان شرمنده، شرم‌زدگی، شرم‌آلود، شرمساری، شرم‌آور و شرمگین هم‌خانواده و هم‌معنا بوده و با مفهوم حیا، خجالت، عار و عفت، ارتباط معنایی دارد.

تفاوت شرم و حیا

• منشأ: شرم ریشه در فطرت و طبیعت انسانی دارد، اما حیا علاوه بر فطرت، با ایمان و احساس حضور خداوند نیز مرتبط است.
• ناظر: شرم بیشتر ناظر به قضاوت دیگران است، در حالی که حیا شامل نظارت وجدان و خدا نیز می‌شود.
• ارادی بودن: شرم حالتی غیرارادی و انفعالی است، اما حیا حالتی ارادی و آگاهانه محسوب می‌شود.
• ارزش: شرم به‌دلیل طبیعی بودن، ارزش ذاتی ندارد؛ ولی حیا به‌سبب ارتباط با ایمان و اراده، دارای ارزش ذاتی است.
• آثار: شرم بیشتر دارای پیامدهای روانی و احساسی است، در حالی که حیا علاوه بر آثار روانی، آثار رفتاری، اخلاقی و معنوی نیز به‌همراه دارد.

تفاوت شرم و خجالت

• کیفیت: شرم احساسی عمیق و درونی است، در حالی که خجالت احساسی گذرا و ناگهانی است که در ظاهر فرد مانند تغییر چهره، نمایان می‌شود.
• ارزش: شرم می‌تواند هم مثبت و هم منفی باشد، اما خجالت بیشتر جنبه منفی داشته و با کاهش اعتمادبه‌نفس همراه است.
• زمان بروز: شرم ممکن است پیش یا پس از عمل ایجاد شود، اما خجالت معمولاً پس از عمل و در واکنش به آن پدید می‌آید.

تفاوت شرم و احساس گناه

• تمرکز: در شرم، توجه فرد بر «خودِ نالایق» متمرکز است، اما در احساس گناه تمرکز بر «رفتار نادرست» است.
• پیامد: شرم اغلب به کناره‌گیری و پنهان‌شدن می‌انجامد، در حالی که احساس گناه فرد را به سمت پذیرش خطا و جبران آن سوق می‌دهد.
• عامل: شرم با نگرانی از قضاوت دیگران همراه است، اما احساس گناه حتی در صورت پنهان‌ماندن خطا نیز از آگاهی درونی فرد ناشی می‌شود.

شرم در نگاه روان‌شناختی

در روان‌شناسی، شرم به‌عنوان یک هیجان اخلاقی خودآگاه و احساسی منفی تعریف می‌شود که فرد آن را در نتیجهٔ ارزیابی کلی از خویشتن تجربه می‌کند. این احساس زمانی پدید می‌آید که فرد میان خود واقعی و خود آرمانی یا انتظارات کمال‌گرایانه‌اش، تعارضی احساس کند و چنین برداشت کند که از معیارهای مطلوب، به‌ویژه در دید دیگران، فاصله گرفته است. اگر شرم به‌شکلی افراطی و غیرمنطقی بروز کند، می‌تواند پیامدهای منفی چشمگیری به‌دنبال داشته باشد؛ از جمله کاهش عزت نفس، گوشه‌گیری و انزوای روانی و بروز احساساتی مانند پریشانی، تحقیر، خواری، ننگ، فضاحت و بدنامی.

جلوه‌های شرم از منظر روان‌شناسی

بر اساس دیدگاه جوزف برگو که یک روان‌درمانگر و روانکاو است، شرم نوعی تهدید نسبت به احساس ارزشمندی فرد است. از منظر روان‌شناختی، این هیجان در چهار شکل اصلی بروز می‌کند:

1. شرم ناشی از شکست: که به‌صورت احساس بی‌کفایتی و ناتوانی در مقایسه با دیگران تجربه می‌شود.
2. شرم ناشی از طرد: که با احساس پذیرفته‌نشدن و طردشدن از سوی دیگران همراه است.
3. شرم ناشی از افشا شدن: که فرد در آن احساس آسیب‌پذیری، ضعف و بی‌دفاعی در برابر دیگران دارد.
4. شرم ناشی از نادیده گرفته شدن: که در آن فرد احساس بی‌اهمیتی و بی‌ارزشی می‌کند و تصور می‌کند در نظر دیگران مورد توجه و احترام نیست.

شرم در نگاه جامعه‌شناختی

از منظر جامعه‌شناختی، شرم یک تجربه ارتباطی و اجتماعی است که به نگاه، ارزیابی و قضاوت دیگران گره خورده است. شرم هنگامی بروز می‌کند که فرد رفتاری را انجام دهد که با هنجارهای اخلاقی و اجتماعی ناسازگار می‌داند. در چنین موقعیتی، ممکن است احساساتی مانند ناراحتی، پشیمانی یا سرزنش خود را تجربه کند. این احساسات او را به بازنگری در رفتارش وامی‌دارد تا جایگاه و اعتبارش را در میان دیگران حفظ کند و پیوندش را با جامعه از دست ندهد. به این ترتیب، شرم می‌تواند به‌عنوان یک سازوکار درونی، فرد را از رفتارهای ناهنجار و ضداجتماعی دور نگه دارد و او را به هماهنگی با ارزش‌ها و الگوهای پذیرفته‌شدهٔ اجتماعی سوق دهد.

شرم در فرهنگ اسلامی

در سبک زندگی اسلامی، شرم با اخلاق فردی و اجتماعی پیوندی عمیق دارد. از نظر فردی، شرم به‌عنوان یک خصلت اصیل و ارزشمند انسانی شناخته می‌شود که نقش مهمی در رشد معنوی و تعالی انسان ایفا می‌کند. از نظر اجتماعی نیز، شرم الگویی ارتباطی مبتنی بر حرمت و کرامت انسانی است که به تنظیم روابط اجتماعی و حفظ احترام متقابل میان افراد کمک می‌کند. بر اساس اعتقاد به خدا و آخرت در آموزه‌های اسلامی، شرم به‌مثابهٔ یک‌بازدارندهٔ درونی عمل کرده و سبک زندگی فرد را به سمت پیروی از احکام دینی و دوری از محرمات سوق می‌دهد.

قرآن، مفهوم شرم را با واژگانی از ریشهٔ حیا، به‌کار برده است؛ گاه در توصیف رفتار پیامبر و گاهی در بیان ویژگی عفت و حیا در داستان دختر حضرت شعیب که موسی را به نزد پدر خویش فراخواند. در چارچوب فرهنگ قرآنی، فرد با آگاهی از جایگاه خود و توجه به نظارت الهی، از انجام رفتارهای ناشایست شرم می‌کند و همین احساس، او را به انتخاب رفتارهایی هماهنگ با کرامت انسانی و ارزش‌های اخلاقی هدایت می‌کند.

در روایات اسلامی نیز شرم به‌عنوان روشنگر عقل و از ویژگی‌های اساسی دین‌داری یاد شده است. همچنین، ارتباط نزدیک شرم با ایمان سبب شده است که این مفهوم با عفت و پاک‌دامنی پیوند یابد. در برخی روایات، شرم همراه و یاور عفاف و از عوامل مهم حفظ پاکی و سلامت اخلاقی انسان معرفی شده است.

مؤلفه‌های شرم

در فرهنگ اسلامی، شرم و حیا غالباً هم‌معنا به‌کار رفته‌اند و مباحث مرتبط با شرم معمولاً در چارچوب حیا بررسی می‌شوند. شرم به‌عنوان عنصری مؤثر در سبک زندگی انسان، چهار مؤلفه اصلی دارد:

1. فاعل شرم‌کننده: فرد زمانی شرم می‌کند که به کرامت نفس و ارزش خود باور داشته باشد، از زشتی رفتار خود آگاه باشد و برای ناظر رفتار خود ارزش و احترام قائل باشد.
2. فعل شرم‌آور: شامل هر رفتار ناهنجار یا ترک کار نیک، از منظر شرعی، عرفی یا عقلی در فرهنگ جامعه است.
3. حضور و نظارت ناظر: شرم زمانی برانگیخته می‌شود که فرد حضور و نظارت ناظری محترم را درک کند؛ این ناظر می‌تواند خداوند، وجدان، مردم، فرشتگان یا اولیای الهی باشد.
4. مهار نفس: به اقتضای شرم، فرد، میان خواسته‌های نفسانی و مصلحت خود تعادل برقرار کرده و گرایش‌ها و امیال نفسانی را کنترل می‌کند.

کاربرد مفهوم شرم دربارهٔ خداوند

در آموزه‌های اسلامی، کاربرد مفهوم شرم دربارهٔ خداوند با معنای آن در مورد انسان متفاوت است. احساس شرم در انسان با ویژگی‌های جسمانی و روانی همراه است، اما خداوند از جسم و حالات جسمانی منزّه است؛ بنابراین، هنگامی که در قرآن از تعبیر «لا یستحیی» دربارهٔ خداوند استفاده می‌شود، مفسران این تعبیر را به معنای منزه بودن خداوند از هرگونه نقص و رفتار ناپسند دانسته‌اند، نه به معنای تجربه یک احساس.

شرم در فرهنگ مادی

در فرهنگ مادی که سبک زندگی مدرن را به‌همراه دارد، شرم، نه‌تنها ارزش اخلاقی دانسته نمی‌شود، بلکه در برخی موارد، رهایی از آن، نشانه‌ای از اعتماد به نفس یا کمال فردی تلقی می‌شود. در این فرهنگ، سنت‌های اخلاقی از جایگاه بالایی برخوردار نیستند و تشخیص خوبی و بدی به سلیقه و برداشت شخصی افراد وابسته شده است. شرم نیز در این سبک زندگی کمتر به‌عنوان یک هیجان اخلاقی اجتماعی عمل می‌کند و بیشتر بر معیارهای فردی متکی است. همچنین برخی اندیشمندان غربی، به‌دلیل پیامدهایی مانند احساس بی‌ارزشی، نالایقی و ترس از قضاوت دیگران، نگاه انتقادی به شرم داشته و آن را هیجانی منفی و نامطلوب دانسته‌اند. در برخی دیدگاه‌ها، شرم به‌عنوان حالتی انفعالی و ناشی از ضعف انسان تفسیر شده است.

انواع شرم

شرم به‌عنوان یک هیجان اخلاقی، از منظرهای گوناگون به انواع مختلفی تقسیم می‌شود که هر یک نشان‌دهندهٔ منشأ، کارکرد و آثار متفاوت این احساس در زندگی فردی و اجتماعی است.

• از نظر موضوع، شرم به دو نوع مثبت و منفی تقسیم می‌شود. شرم مثبت، احساس آگاهانه به نقص‌ها و خطاهای واقعی است که فرد را از رفتارهای ناپسند بازمی‌دارد و زمینهٔ رشد اخلاقی او را فراهم می‌کند و امنیت روانی جامعه را نیز در پی دارد. در مقابل، شرم منفی ناشی از ضعف درونی و خودکم‌بینی است و با افراط در شرم یا شرم از امور غیرواقعی همراه است و می‌تواند مانع پیشرفت و کمال انسان شود.
• از نظر منشأ، شرم می‌تواند ناشی از قوت یا ضعف باشد. شرم ناشی از قوت، ریشه در ایمان، عزت‌نفس و استحکام روحی دارد، در حالی که شرم ناشی از ضعف، از کم‌رویی و ناتوانی روانی سرچشمه می‌گیرد.
• از نظر ناظر، شرم به دو نوع ایمانی و نفسانی تقسیم می‌شود. شرم ایمانی به احساس مسئولیت در برابر خداوند و ارزش‌های معنوی مربوط است، در حالی که شرم نفسانی بیشتر به نگرانی از قضاوت دیگران مربوط می‌شود.
• از نظر ارزشمندی نیز، شرم از خداوند بالاترین مرتبه و شرم از مردم پایین‌ترین مرتبه دانسته شده است.
• از نظر حیطهٔ بروز، شرم ممکن است در روابط اجتماعی عمومی یا در روابط خصوصی و خانوادگی تجربه شود.
• از نظر قلمرو، شرم می‌تواند در حوزهٔ اخلاق و در حوزهٔ جرم‌شناسی از جهات گوناگون مانند زمان بروز، مفید بودن، مخاطب و ناظر، مورد توجه باشد.
• از نظر پیامد اجتماعی، شرم گاهی موجب طرد و بدنامی فرد می‌شود و گاهی به اصلاح رفتار، بازپذیری و بازگشت فرد به جامعه کمک می‌کند.
• از نظر مصداق، شرم به‌تبع تفاوت فرهنگ‌ها و نظام‌های ارزشی می‌تواند مصادیق گوناگونی داشته باشد، ازجمله: حفظ ادب، احترام و وقار و نیز پایبندی به ارزش‌ها و هنجارهای شرعی و عرفی در تعاملات سبک زندگی اعم از گفتار، رفتار، شنیدار، دیدار، پندار، پوشش در ارتباطات با دیگران و همچنین خودداری از تولید صحنه‌های بی‌شرمی و هوس‌انگیز.

شرم در اشعار فارسی

مفهوم شرم، شرمساری یا بی‌شرمی در اشعار شاعران نیز به‌عنوان یک‌عنصر مؤثر در تنظیم روابط اجتماعی بازتاب یافته است:

مولوی

کار مردان، روشنی و گرمی است

کار دونان، حیله و بی‌شرمی است

ناصرخسرو

شرم از اثر عقل و اصل دین است

دین نیست تو را گر تو را حیا نیست

منابع

• قرآن.
• «آثار فردی و اجتماعی حیا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۰ بهمن ۱۳۹۸ش.
• ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان‌العرب، تنظیم علی شیری، دار احیاءالتراث العربی، بی‌تا.
• احمدی طباطبایی، محمدرضا، «اخلاق در فلسفهٔ غرب»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۳ بهمن ۱۳۹۱ش.
• اعتماد، جلیل و دیگران، «بررسی مفهوم شرم: مقایسهٔ دیدگاه شناختی ودیدگاه روان تحلیلی فرویدی در حوزه روان‌شناسی با یک دیدگاه الهیاتی - اخلاقی»، دو فصلنامه علمی- پژوهشی تأملات فلسفی، ش۲۰، بهار و تابستان ۱۳۹۷ش.
• بانکی‌پور فرد، امیرحسین، حیا، اصفهان، حدیث راه عشق، چاپ دهم، ۱۳۸۹ش.
• برگو، جوزف، شرم‌کاوی، رها ساختن خود، یافتن شعف و ساخت احساس ارزشمندی اصیل، ترجمهٔ حامد حکیمی، تهران، آبرنگ نوین، چاپ چهارم، ۱۴۰۲ش.
• بناهان، مریم و دیگران، «تبیینی از مبانی نظری اندیشهٔ مرجعیت‌زدایی اخلاقی پسا ساختار گرا و نقد آن»، پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، سال بیستم، ش۱۵، تابستان ۱۳۹۱ش.
• بهرامی‌زاده، حمید، «آیا خجالت، نعمت است یا مصیبت؟» وب‌سایت روان‌حامی، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۶ش.
• پسندیده، عباس، پژوهشی در فرهنگ حیا، قم، دارالحدیث، چاپ پنجم، ۱۳۸۵ش.
• تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، تصنیف غررالحکم و درر الکلم، تصحیح مصطفی درایتی، ج۲، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیهٔ قم، ۱۳۶۶ش.
• جلالی، تهمورس، فرهنگ پایه، تهران، کتابخانهٔ ابن‌سینا، ۱۳۵۴ش.
• حاجی ده‌آبادی، محمدعلی و کریمی، عبدالوهاب، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، فصلنامه پژوهش‌های اخلاقی، ش۳، سال یازدهم، بهار ۱۴۰۰ش.
• «حیا و شرم در قرآن کریم» وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۳ اسفند ۱۳۹۷ش.
• خادم‌پیر، علی، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قران و حدیث»، فصلنامهٔ بصیرت و تربیت اسلامی، شماره ۳۲، بهار ۱۳۹۴ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۴ بهمن ۱۴۰۴ش.
• سمیعیان، محمدرضا و دیگران، «بررسی تأثیر دین‌داری بر تجریهٔ احساس شرم و حیای شهروندان»، فصلنامهٔ پژوهش‌های جامعه‌شناسی معاصر، ش۱۱، ۱۳۹۶ش.
• سهراب‌زاده، مهران و دیگران، فرهنگ‌نامهٔ آسیب‌های اجتماعی، تهران، جامعه‌شناسان، ۱۳۸۹ش.
• صاحب بن عباد، إسماعیل بن عبادبن‌العباس، أبوالقاسم الطالقانی، المشهور بالصاحب‌بن عباد، المحیط فی‌اللغه، ج۷، بیروت، عالم الکتب، ۱۴۱۴ق.
• غلامی، حسین، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، فصلنامهٔ مطالعات پیشگیری از تکرار جرم، سال چهارم، ش۱۰، ۱۳۸۷ش.
• قاضی مرادی، حسن، «احساس شرم از عناصر اخلاقی مدرن»، وب‌سایت شبکه شرق، تاریخ درج مطلب: ۱۸ خرداد ۱۳۹۸ش.
• کاشانکی، حمید و کشمیری، مرتضی، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، رویش روان‌شناسی، ش۵ و پیاپی ۳۸، مرداد ۱۳۹۸ش.
• کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری صفت، ج۲۷، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۳۶۵ش.
• مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار لجامعة درر أخبار الأئمة ألاطهار، ج۱، ج۷۴ و ج۹۰، بیروت، مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۴ق.
• مصباح یزدی، محمدتقی، «اخلاق و عرفان اسلامی؛ تفاوت حیا با خجالت» پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آبان ۱۳۸۸ش.
• مصباح یزدی، محمدتقی، «اخلاق وعرفان اسلامی؛ مفهوم حیاء و آثارمترتب برآن»، به نقل از مجلهٔ معرفت، شماره ۵۳، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب:۲۸ آبان ۱۳۸۸ش.
• مصباح یزدی، محمدتقی، سجاده‌های سلوک، تدوین و نگارش: کریم سبحانی، ج۱، ص۱۰۰، قم، مؤسسه امام خمینی، ۱۳۹۰ش.
• مولوی، مثنوی معنوی، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
• مونتسکیو، روح‌القوانین، ترجمه علی‌اکبر مهتدی، تهران، اقبال، چاپ چهارم، ۱۳۳۹ش.
• میدلتون موز، جین، روان‌شناسی شرم و گناه، ترجمه شهلا ارژنگ، تهران، البرز، ۱۳۷۳ش.
• میرباقری، سیدمحسن، «شرم و حیا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب:۸ مهر ۱۳۹۷ش.
• ناصرخسرو، دیوان اشعار، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
• نظری، بنفشه، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ماه ۱۴۰۲ش.
• والازاده، ابوالفضل، دانشنامهٔ جهان اسلام، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۷۵ش.