خجالت
ریشهیابی و معناشناسی
لغوی
واژۀ «خجالت» بدینصورت در عربی بهکار نرفته و کاربرد آن در زبان فارسی نیز یکخطای عامه شمردهشده است. در عربی بهجای خجالت، «خَجَل» بهفتح خا و جیم بهکار میرود.[۱] کلمۀ خَجَل، به سستی و ذلت از سر حیا،[۲] تنبلی، تکبر، بیتابی، حیرت،[۳] شرمساری، شرمندگی، شرمگینشدن، سر افکندگی، رسوایی، کمرویی، سرخ شدن چهره و از قیل و قالافتادن و سستشدن معنا شده است. خجالت نیز در فارسی به معنای شرم، شرمساری و شرمندگی است. کلمات همخانواده با آن از قبیل خجلت، خجول، خجلان، خجل بهکسر جیم، خجالت دادن، خجالتزدگی، خجالتی یا خجالت آور نیز به همینمفهوم بهکار میروند.[۴]
اصطلاحی
خجالت، احساس ناخوشایند و خودآگاهانه در موقعیتی از تعاملات اجتماعی و بیشتر در معرض مواجهه بادیگران، برای فردی است که قواعد پذیرفتهشدۀ اجتماعی از سوی وی رعایتنشده و بدینجهت، تصورکند که ناظران واقعی یاخیالی اورا منفی، ارزیابی کردهاند و تصویر بدی از وی در جمع نشانداده شده است.[۵]
خجالت و مفاهیم مشابه
خجالت، حیا و شرم بهرغم هممعنایی در سبک زندگی اجتماعی؛[۶] اما با هم تفاوت دارند:
خجالت و حیا
- از جهت منشأ: خجالت، مربوط به امور نفسانی و حیا مربوط به امور ایمانی در زندگی است.[۷] عامل خجالت، بیرونی است که فرد از ترس قضاوت دیگران عیوب خود را مخفی میکند؛ اما عامل حیا، درونی است که وی کار ناپسند را از نظر اخلاقی، دون شأن خود دیده و ترک میکند.[۸]
- از جهت قلمرو تعلق: متعلق خجالت، عام است و شامل امور مذموم و غیر مذموم در زندگی میشود؛ اما متعلق حیا فقط امور مذموم است.[۹] همچنین گفتهشده است که خجالت، به عیب و نقص فرد؛ اما حیا به رفتار ناپسند وی تعلق میگیرد.[۱۰]
- از جهت زمان بروز: خجالت، بهمعنای شرمندگی پساز ارتکاب عمل است؛[۱۱] اما حیا هم شامل شرم پیشاز عمل و هم در اثر گسترش معنایی، شرم پساز عمل را شامل میشود.[۱۲]
- از جهت اثر ظاهری: خجالت، با پدیدار شدن ناراحتی و تغییرات در چهره همراه است؛ اما حیای قبل از عمل، امری مربوط به روح بوده و چه بسا آثار ظاهری را ندارد.[۱۳]
- از جهت مثبت و منفی بودن: خجالت، بهعنوان وجه منفی شرم، حالت انفعال نفس و بهمعنای کمرویی است؛ اما حیا حالت فعال ومثبت نفس است که انسان بر قوای خود تسلط دارد. [۱۴] بدینجهت، خجالتکشیدن، نوعی نقص تلقی میشود؛ اما حیا مخصوص انسانهای طالب کرامت و شرافت است.[۱۵]
- از جهت ارادی بودن: خجالت، شرم اضطراری و غیر اردای؛ اما حیا شرم اختیاری است.[۱۶]
خجالت و شرم
- از جهت کیفیت: شرم، احساس شدید و عمیق است؛ اما خجالت و خجل، آن احساس گذرا، ناگهانی و دارای أثر موقت در زندگی که با نشانههایی همچون سرخشدن چهره آشکار شده و زود از بین می رود.
- از جهت محیط ظهور: احساس شرم در تنهایی تجربه می شود، اما احساس خجالت در یک موقعیت اجتماعی.[۱۷]
- از جهت عامل: احساس شرم معمولا در موردهنجارهای اخلاقی پیدا میشود؛ اما احساس خجالت در اثر خود ارزیابی منفی یا ارتکاب خطای اجتماعی.[۱۸]
- از جهت عام و خاص بودن: شرم شامل وجه مثبت و منفی؛ اما خجالت آنوجه منفی شرم است که با ویژگیهایی همچون اعتماد بهنفس پایین، ناکامی در امور اجتماعی و ناتوانی از حضور در جمع شناخته میشود.
- از جهت زمان: شرم ممکن است قبل یا بعد از عمل شرمآور رخ دهد؛ اما خجالت تنها بعد از انجام عمل ظاهر میشود.
- از جهت ناظر: عامل بروز شرم، میتواند بیرونی یا درونی باشد ولی عامل خجالت، تنها بیرونی و دیگران است.
آثار خجالت
خجالت هرگاه سبب ترس فرد از رویارویی با ضعفها و بازداشتن وی از تلاش برای رفع آنها شود، چنین خجالتی ناپسند بوده و سبب بازداری فرد ازمشارکت اجتماعی و دستیابی به رشد و تکامل وی میشود.[۱۹]
پانویس
- ↑ دهخدا، علیاکبر، لغتنامۀ دهخدا، ج6، تهران، دانشگاه تهران، چاپ دوم ازدورۀ جدید، 1377ش، ص9537.
- ↑ ابن منظور، لسانالعرب، ج4، لبنان، بیروت، دار احیاءالتراث العربی و مؤسسة التناریخ العربی، 1408ق، ص30.
- ↑ العسکری، حسن ابن عبدالله، معجم الفروق اللغویه، قم، انتشارات مؤسسة النشر الإسلامی التابعه لجامعة المدرسین، 1412ق، ص212-213.
- ↑ دهخدا، علیاکبر، لغتنامۀ دهخدا، ج6، تهران، دانشگاه تهران، چاپ دوم ازدورۀ جدید، 1377ش، ص9537- 9544؛ معین، محمد، فرهنگ فارسی یکجلدی، تهران، انتشارات معین، 1381ش، ص401؛ سیّاح، احمد، فرهنگ بزرگ جامع نوین (ترجمه المنجد لوییس معلوف)، تهران، انتشارات اسلام، 1378ش، ص447. کلمۀ «خجل» وبسایت المعانی، تاریخ بازدید: 26 بهمن 1404ش.
- ↑ محمدی، اسفندیار و دیگران، «شناسایی عوامل مؤثر بر خجالت از برند مصرفکننده»، فصلنامه مدیریت بازرگانی، دوره 13، ش4، 1400ش، ص913-914؛ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وبسایت مشاوره روانشناسی، تاریخ درج مطلب: 5 می 2023م.
- ↑ دهخدا، لغتنامهٔ دهخدا، 1377ش، ج9، ص14237؛ معین، فرهنگ فارسی یکجلدی، 1380ش، ص617.
- ↑ بانکیپور فرد، امیرحسین، حیا، اصفهان، حدیث راه عشق، چاپ دهم، ۱۳۸۹ش، ص15؛
- ↑ «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کم رویی + حدیث»، وبسایت شهر خبر، تاریخ درج مطلب: 9 مرداد 1401ش؛ مطهری، مرتضی، خانواده و اخلاق جنسی، تهران، صدرا، 1401ش، ص74.
- ↑ «حیا و خجالت در دین»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: 20 آذر1390ش؛ «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کم رویی + حدیث»، وبسایت شهر خبر، تاریخ درج مطلب: 9 مرداد 1401ش.
- ↑ «اخلاق و عرفان اسلامى از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، 1381ش.
- ↑ پسندیده، عباس، پژوهشی در فرهنگ حیا، قم، دارالحدیث، چاپ پنجم، ۱۳۸۵ش، ص87.
- ↑ العسکری، حسن ابن عبدالله، معجم الفروق اللغویه، قم، انتشارات مؤسسة النشر الإسلامی التابعه لجامعة المدرسین، 1412ق، ص213؛ حاجی ده آبادی، محمد علی، کریمی، عبدالوهاب، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرمشناسی و اخلاق اسلامی»، فصلنامۀ پژوهشهای اخلاقی، ش3، سال یازدهم، بهار 1400ش، ص127.
- ↑ بانکیپور فرد، امیرحسین، حیا، اصفهان، حدیث راه عشق، چاپ دهم، ۱۳۸۹ش، ص15؛ حاجی ده آبادی، محمد علی، کریمی، عبدالوهاب، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرمشناسی و اخلاق اسلامی»، فصلنامۀ پژوهشهای اخلاقی، ش3، سال یازدهم، بهار 1400ش، ص127.
- ↑ «حیا و خجالت در دین»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: 20 آذر1390ش؛ «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کم رویی + حدیث»، وبسایت شهر خبر، تاریخ درج مطلب: 9 مرداد 1401ش.
- ↑ «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کم رویی + حدیث»، وبسایت شهر خبر، تاریخ درج مطلب: 9 مرداد 1401ش.
- ↑ بانکیپور فرد، امیرحسین، حیا، اصفهان، حدیث راه عشق، چاپ دهم، ۱۳۸۹ش، ص15.
- ↑ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وبسایت مشاوره روانشناسی، تاریخ درج مطلب: 5 می 2023م.
- ↑ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وبسایت مشاوره روانشناسی، تاریخ درج مطلب: 5 می 2023م.
- ↑ «اخلاق و عرفان اسلامى از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، 1381ش.