امام حسن عسکری

امام حسن بن‌علی بن‌محمد؛ حسن بن‌علی بن‌محمد و امام یازدهم شیعیان اثنی‌عشری.

حسن بن‌علی بن‌محمد (۲۳۲–۲۶۰ق)، یازدهمین امام شیعیان دوازده امامی، ملقب به عسکری، در مدینه به دنیا آمد. در ۲۲ سالگی پس از شهادت پدرش امام هادی، امامت شیعیان را بر عهده گرفت. دوران شش‌ساله امامت او همزمان با حکومت خلفای عباسی معتز و معتمد بود و تمام آن در سامرا و تحت نظارت و حصر شدید عباسیان سپری شد. در این دوره، وی برای حفظ ارتباط با پیروان و مدیریت جامعه شیعه، همانند پدرش، به توسعه سازمان وکالت ادامه داد و از طریق نمایندگان ویژه و نامه‌نگاری، به رهبری معنوی و پاسخ‌گویی به مسائل دینی و جمع‌آوری وجوه شرعی اقدام کرد. همچنین با وجود فشار سیاسی، به تربیت شاگردان و دفاع از معارف شیعی در مقابل شبهات پرداخت. به‌گزارش منابع تاریخی، وی در سامرا و به دستور خلیفه عباسی معتمد مسموم شده و به شهادت رسید و در کنار مرقد پدرش به خاک سپرده شد. این مزار که حرم عسکریین نامیده می‌شود، از زیارتگاه‌های مهم شیعیان است.

تولد و خانواده

براساس منابع شیعی، امام حسن عسکری در ۸ ربیع‌الثانی سال ۲۳۲ق در مدینه به دنیا آمد. در برخی منابع دیگر امامیه و اهل‌سنت، تاریخ تولد او سال ۲۳۱ق ذکر شده است.

پدرش علی بن‌محمد ملقب به امام هادی است. مادرش، زنی به نام حُدَیث یا حدیثه، سَلیل، سوسَن و حَرْبیّه، معروف به ام‌الحسن، از اهالی مغرب بوده است.

نسب و کنیه و القاب

نام امام، حسن و چهار کنیه ابومحمد، ابوالحسن، اَبوحُجّةُالله و اَبوقائم برای او نقل شده است. وی به ابن‌الرضا نیز معروف بود؛ چنانکه پدرش امام هادی و جدش امام جواد نیز به این نسبت شهرت داشتند.

مشهورترین القاب او، زکی و عسکری است. در منابع روایی و تاریخی، القاب دیگری از جمله فقیه، خالص، خاص، سراج، صامت، تقی، هادی، نقی، رفیق، فاضل و امین نیز برای او ذکر شده است. به دلیل اینکه امام در شهر سامرا در منطقه‌ای به‌ نام عسکر، به اجبارِ حکومت عباسی زندگی می‌کردند، به نام عسکر یا عسکری، ملقّب شد.

همسر و فرزندان

براساس منابع تاریخی، نام همسر امام، نرجس، سوسن، ريحانه، مريم، حكيمه و مَليكه بوده است که مادر تنها فرزند او، به نام محمد است. اگرچه در برخی منابع از فرزندان دیگری نام برده شده است.

امامت

امامت حسن بن‌علی بن‌محمد از سال ۲۵۴ تا ۲۶۰ق و به مدت شش سال، پس از شهادت پدرش علی بن محمد آغاز شد. مهم‌ترین دلیل امامت او، وصیت و احادیث امام هادی است که در زمینه جانشینی فرزندش نقل شده است.

دوران امامت او با خلافت سه تن از خلفای عباسی، مُعْتَز (۲۵۲ – ۲۵۵ق) و مُهْتَدی (۲۵۵ – ۲۵۶ق) و معتمد (256 – 279ق) همزمان بود. این خلفا سختگیری‌های زیادی نسبت به امام ‌داشتند.

در دوران امامت، با وجود نظارت شدید حکومت عباسی، امام ارتباط خود را با شیعیان جهان اسلام حفظ کرد. امام از روش‌های گوناگونی برای هدایت و رهبری شیعیان مانند دیدارهای پنهانی، ارتباط حضوری در منزل یا در میان راه، نامه‌نگاری و مهم‌تر از همه، استفاده از شبکه وکلا که نقش اساسی در انتقال پرسش‌های دینی و وجوهات شرعی ایفا می‌کردند، بهره می‌گرفت.

بر اساس نظریه سنخ‌شناسی اجتماعی، شیوه‌های اثبات امامت در عصر امام حسن عسکری در جامعه امامیه، به سه دسته تقسیم می‌شد:

1. امامیه سیاسی: تأیید جایگاه امام عسکری توسط دربار عباسی.
2. امامیه عوام: مراجعه به امام و مشاهده کرامت و هیبت امام.
3. امامیه نص‌گرا: گرایش بر اثبات امامت به‌واسطه نصوص و متون دینی قبلی.

نقش سیاسی امام عسکری

مهمترین مشکلات و شرایط سیاسی حکومت عباسیان در زمان امامت حسن عسکری شامل تسلط ترکان بر دستگاه خلافت، ایجاد و گسترش حکومت‌های مستقل و تجزیه خلافت عباسی، قیام‌ها و شورش‌های مخالفان و شرایط نابسامان سیاسی در دربار خلافت عباسی بود که نشان از فقدان ثبات سیاسی در دستگاه خلاف است. با وجود این مشکلات، خلفای عباسی، هیچ‌گاه از امام غافل نبودند و همواره در سامرا او را تحت‌نظر داشتند. براساس گزارش منابع تاریخی، امام هر هفته روزهای دوشنبه و پنجشنبه ناگزیر می‌بایست در دارالخلافه حاضر می‌شد. شیعیان و انبوه مردم نیز در مسیر رفت‌وآمد خود را برای دیدن او آماده می‌کردند.

محدودیت‌های خلفای عباسی نسب به وی، به دو علت بود:

۱) افزایش جمعیت شیعیان و قدرت قابل توجه آنان در عراق.

۲) پایان دادن به موضوع امامت شیعه از طریق یافتن فرزند حسن عسکری؛ زیرا براساس اخبار و روایت مربوط به مهدویت می‌دانستند که مهدی از نسل او خواهد بود.

منابع تاریخی علمکرد سیاسی امام عسکری در برابر خلفای عباسی را شامل موارد زیر دانسته‌اند:

• استفاده از راهبرد تقیه؛
• گشترش و سازماندهی سازمان وکالت؛
• مدیریت بحران و تقویت و توجیه سیاسی رجال مهم شیعه در برابر فشارها و سختی‌‌های مبارزات سیاسی؛
• نفوذ معنوی نزد شخصیت‌ها و درباریان خلافت عباسی؛
• رهبری در راهبردهای سرّی سیاسی و اطلاعاتی؛
• تبیین موضوع مهدویت و آماده‌سازی شیعیان برای دوران.

نقش فکری-فرهنگی عصر امام عسکری

در عصر امام عسکری فرقه‌ها و نحله‌های مختلفی همانند واقفیه، غلات، مفوضه و صوفیه بودند که امام در راستای مناظره و جدال احسن با هر گروه، تلاش می‌کرد به شبهات آنان پاسخ دهد و تحریفات آنان را دفع کند. یکی از معروف‌ترین مناظرات امام با فیلسوف بغداد، اسحاق کندی بوده است. کندی براساس عقاید خود درباره تناقض‌های قرآن، کتابی نوشته بود که امام با شگرد حکمت و حسن تدبیر، وی را متقاعد به سوزندان کتاب کرد.

مکاتبات

در زمان امام، شیعیان در شهرهای کوفه، بغداد، نیشابور، قم، آبه (آوه)، مدائن، خراسان، یمن، ری، آذربایجان، سامراء، جرجان و بصره سکونت داشتند که از میان آنان، شهرهای سامرا، کوفه، بغداد، قم و نیشابور از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بودند. از امام ۱۳۰ نامه در هفت محور، توحید، امامت، کرامات و غرائب، فقهی، دعا، مواعظ و ردّ غلوّ در منابع مختلف نقل شده است. این نامه‌ها شامل مکاتباتی با شیعیان قم و آوه، مردم مدینه، ابن‌بابویه و نیز نامه مفصلی به اسحاق بن اسماعیل و شیعیان نیشابور به منظور گسترش فرهنگ تشیع و پاسخ به شبهات است.

نقش اقتصادی عصر امام عسکری

اقدامات اقتصادی حسن عسکری در حوزه درآمد شیعیان شامل تأکید بر تحصیل رزق از طریق زحمت و تلاش، تأکید برحلال بودن درآمد و مبارزه با رشوه، حمایت از تولیدکننده، گسترش فرهنگ تعاون و همکاری، مشورت در امور اقتصادی و پرهیز از تجمل‌گرایی و اسراف بوده است.

نقش امام عسکری در آماده‌سازی شیعیان برای عصر غیبت

بر اساس منابع تاریخی، اقداماتی از حسن عسکری برای آماده‌سازی ورود شیعیان به عصر غیبت نقل شده است:

1. شیوه ارتباط با شیعیان: سخن گفتن امام با اصحاب خود از پسِ پرده و اینکه بیشتر فعالیت‌های مربوط به امامت از طریق وکلا انجام می‌گرفت.
2. روش پاسخگویی به مسائل علمی: امام در مواردی به منظور آموزش نحوه حل مسائل علمی، پاسخ سؤال‌های فقهی را به صورت کامل بیان نمی‌کرد. در اموری، قاعده‌ کلی را بیان می‌کرد تا فقها بتوانند به کمک آن، به پاسخ برسند. در مواردی نیز برای پاسخ به پرسش‌های فقهی، رجوع به کتاب‌های حدیثی شیعه را پیشنهاد می‌داد.
3. اطلاع‌رسانی درباره امام دوازدهم: از مهمترین اقدامات امام، اهتمام ویژه در مورد خبر ولادت مهدی و تثبیت آن در نزد افکار عمومی شیعیان، معرفی مصداقی و نشان دادن سیمای مهدی موعود به خواص شیعیان، تبیین شرایط و ویژگی‌های عصر غیبت و مسئله عصر ظهور با هدف ارتقای سطح آگاهی شیعیان از این رویداد و برخورد هوشمندانه و آگاهانه بوده است.

اصحاب

بر اساس گزارش منابع تاریخی تعداد یاران، شاگردان، راویان وکلای حسن بن‌علی بن‌محمد در مجموع ۱۰۳ نفر است كه ۳۶ نفر آنها ايرانی بودند. در برخی منابع، تعداد اصحاب ایرانی امام بالغ بر ۷۵ نفر ذکر شده که تنها ۳۹ نفر آنان فعاليت چشمگيری در باب حديث و روایت داشتند. امام عسکری در زمان حیات خود تحت نظارت شدید حکومت وقت بود و نمی‌توانست با اصحاب خود ارتباط برقرار کند، بنابراین تعداد اصحاب ایرانی او نسبت به پدر و جدشان تفاوت قابل‌توجهی ندارد و همین مسئله، عامل اصلی ثابت ماندن تعداد اصحاب توصیف شده است.

آثار

میراث علمی حسن بن‌علی بن‌محمد عسکری در چند بخش دسته‌بندی می‌شود:

1. روایات و احادیث: در منابع روایی شیعه، از او نسبت به ائمه دیگر احادیث کمتری نقل شده است که این تفاوت عمدتاً به دلیل اقامت اجباری وی در سامرا تحت‌نظر حکومت عباسی است. مجموع روایات امام ۳۴۰ روایت، که از این میان، ۱۸۶ روایت آنها در زمینه مسائل اعتقادی، ۷۱ روایت در زمینه احکام شرعی، ۶۵ روایت در زمینه مسائل اخلاقی و ۱۰ روایت در زمینه ادعیه و زیارات است. بخش عمده‌ای از روایات امام شامل پاسخ به پرسش‌ها است که این شیوه ارتباطی، با عنوان نظام وکالت و شیوه مکاتبه شناخته می‌شود.
2. رساله المقنعه: این کتاب در مورد مسائل حلال و حرام و منتسب به امام عسکری است.
3. تفسیر المنسوب الی الامام ‌الحسن العسکری: این کتاب شامل تفسیر سوره حمد و بخشی از سوره بقره است. از قرن چهارم هجری تاکنون، این کتاب در محافل علمی موضوع داوری‌های گوناگونی بوده است. عده‌ای از علما این اثر را متعلق به امام دانسته و احادیثی از آن نقل کرده‌اند و عده‌ای نیز آن را ساختگی شمرده و اعتبار علمی‌اش را انکار کرده‌اند.
4. نامه‌ها: محور اصلی نامه‌ها، مسائل فقهی، کلامی و اجتماعی بوده است.

اخلاق و سبک زندگی

حسن بن‌علی بن‌محمد عسکری در هیبت و جلال، دانش، بردباری، بخشش، پارسایی، پروای الهی و دیگر مکارم اخلاقی برتر بود که دوست و دشمن به این برتری باور داشتند. در سخنان او، دعوت به صبر، باور به فرج و انتظار ظهور بسیار سفارش شده است و بر تنظیم روابط درونی جامعه شیعه و نیکوکاری با برادران دینی تأکید شده است. امام از نظر اخلاقی در مبارزه با طاغوت و نشر فضیلت و ارزش‌ها، الگو و اسوه جوانان است. یکی از ویژگی‌های مهمی او در زندگی، انجام کار تشکیلاتی است که در بین جبهه حق محقق می‌شود.

حسن عسکری ویژگی‌های فرد مؤمن را در زندگی در پنج نشانه می‌داند؛ نماز پنجاه ركعت (مجموع نمازهای واجب و نوافل در شبانه روز)، انگشتر (عقیق) در دست راست كردن، در سجده پيشانى بر خاک نهادن، بسم الله الرحمن الرحيم را در نماز ظهر و عصر بلند گفتن و زیارت اربعین.

کرامات

در منابع روایی و تاریخی شیعه، کرامات متعددی از حسن عسکری نقل شده است که شامل آگاهی از اندیشه‌های درونی، پیش‌بینی مرگ کنیز، تأثیر بر زندانبانان، اجابت دعای طول عمر برای معتمد، معجزه سخن گفتن با گرگ، جوشیدن چشمه شیر و عسل، معجزه بارش باران، آوردن ماهی از عمق دریا، نداشتن سایه، آزادی از زندان در وقت معین، تأمین مالی بدون درخواست، آگاهی از روزه‌خواری پنهانی، هدایت ناصبی با نوشته بدون مرکب، نجات مسلمانان از تردید در برابر مسیحیان (معجزه استخوان پیامبر)، برآوردن حاجت مالی علی بن ابراهیم، تأثیر یک روزه بر دشمن سرسخت، شفای چشم نابینا، خبر از آینده و سفر به گرگان، دعای فرزنددار شدن و نجات از چاه آب در کودکی است.

شهادت

مُعْتَز علاوه بر زندانی کردن امام عسکری، به حاجِب مخصوص خود ابومحمد مأموریت داد امام را در مسیر کوفه به شهادت برساند ولی با آگاه شدن مردم، بی‌نتیجه ماند و در زمان مُهْتَدی و معتمد عباسی آزار و زندانی کردن امام همچنان ادامه یافت. مُهْتَدی عباسی نیز قصد داشت امام را در زندان به شهادت برساند اما با پایان یافتن دوران حکومتش این تصمیم عملی نشد. سرانجام امام در ۲۸ سالگی به دستور معتمد عباسی در ۸ ربیع‌الاول سال ۲۶۰ق به شهادت رسید و  در کنار قبر پدرش دفن شد. برخی از منابعی که به تحلیل وقایع تاریخی شهادت امام عسکری پرداخته‌اند، معتقدند او در ماه‌های ربیع‌الثانی و جمادی‌الاولی به شهادت رسیده است.

پس از شهادت حسن بن علی بن محمد، طی مراسم باشکوهی، بازارها تعطیل شد و بنی‌هاشم، سران سپاه و رجال سیاسی، نویسندگان و معتمدان و مردم شهر سامرا، جنازه او را تشییع کردند. او پس از شهادت، در کنار پدرش امام هادی دفن شد که به حرم عسکریین شهرت دارد.

بر اساس اکثر منابع شیعه، رحلت امام عسکری طبیعی نبوده و او بر اثر مسمومیت از دنیا رفته است. در این منابع به شواهد زیر استناد شده است:

1. خلفای عباسی طی شش سال امامت آن امام، پیوسته او را تحت نظر و در سال‌هایی در زندان داشتند.
2. قبل از معتمد، سایر خلفا درصدد قتل امام برآمدند اما موفق نشدند.
3. اصرار دستگاه خلافت عباسی برای نشان دادن سالم بودن جنازه نزد علویان، بنی‌هاشم، بزرگان و سران سپاه و قضات در ملأعام.
4. صحبت امام عسکری به مادر خود که گفته بود در سال ۲۶۰ق به من اذیتی خواهد رسید.
5. کوتاهی عمر امام و رحلت ناگهانی در ۲۸ سالگی، بدون سابقه بیماری و با فاصله کمتر از یک ماه آزادی از زندان.

توسل و زیارت

شکى نیست که فضیلت توسل و زیارت امام حسن عسکری از زیارت سایر امامان کمتر نیست. برای توسل و زیارت امام حسن عسکری، موارد متعددی در منابع ذکر شده است. زیارت امام، واسطه رحمت و فیض الهی برای هر دو گروه شیعه و اهل‌سنت است. برخی از عالمان روز پنج‌شنبه را متعلق به امام عسکری دانسته و معتقد است در تعقیب نماز صبح برای در امان ماندن از شیطان و نفس اماره به او توسل و در قبولی عبادات ناقص، به آن امام شفاعت برید.

همچنین برای توسل به او حرزی نقل شده است. نماز توسل به حسن عسکری نیز چهار رکعت است که در دو رکعت اول بعد از حمد، پانزده مرتبه سوره زلزال و در دو رکعت دوم، بعد از حمد پانزده مرتبه سوره توحید خوانده شود و در پایان دعایی دارد که برای برآورده شدن حاجات و ازدواج معتبر توصیف شده است. صلوات خاصه و زیارت وداع عسکریین بر امام نیز در منابع آمده است.

ارتباط امام عسکری  با ایرانیان

از لحاظ کمّی، تعداد اصحاب ایرانی حسن عسکری در مقایسه با اصحاب عراقی کمتر بوده است، اما آثار علمی تألیف ‌شده توسط آنان بیشتر است. فراوانی نگارش کتاب‌های مرتبط با مباحث فقهی، کلامی و ردیه‌نویسی توسط اصحاب ایرانی، نشان‌دهنده اهتمام آنان به حفظ مبانی اعتقادی شیعیان و انتقال صحیح آموزه‌های شرعی است. در زمینه فکری و اعتقادی، در اثر تلاش علمای شیعه ایرانی و مبارزه با نفوذ جریان‌های انحرافی و غالیانه، تعداد کمتری از اصحاب ایرانی دچار انحراف شده‌اند. تعداد وکلای ایرانی و افرادی که موفق به رؤیت مهدی شدند، نسبت به اصحاب عراقی به دلیل ضرورت این امر و به جهت دوری از امام و عدم دسترسی به او بیشتر بوده است.

جایگاه امام عسکری در فرهنگ ایرانیان

آیین‌های ولادت و شهادت

ولادت حسن عسکری هر‌سال با برگزاری برنامه‌هایی مانند آذین‌بندی و نصب کتیبه‌های مذهبی و بنرهای تبریک در مساجد، تکایا، حسینیه‌ها، اماکن مذهبی؛ از جمله حرم امام رضا، حرم فاطمه معصومه و مسجد جمکران، حرم عبدالعظیم، حرم امام خمینی و امامزادگان مجاور و مهدیه تهران، معابر و اماکن عمومی و ادارات دولتی و حتی سر در مغازه‌ها و منازل شخصی اجرا می‌شود. مراسم‌‌ها با زمزمه دعای فرج، سخنرانی درباره ویژگی‌های اخلاقی، سیره زندگی و اقدامات دوران امامت، شعرخوانی در مدح اهل‌بیت، مولودی‌خوانی، توزیع شیرینی، شربت، میوه، نذورات مردمی و مراسمات عقد و ازدواج جوانان برگزار می‌شود.

سالروز شهادت وی نیز با برگزاری ویژه برنامه‌های عزاداری با حضور زائران و محفل سوگواری ویژه کودکان و نوجوانان شامل برگزاری محفل قرآنی، سخنرانی مذهبی، مرثیه‌خوانی، سینه‌زنی، زنجیرزنی، توزیع نذورات و حرکت به سمت مسجد جمکران همراه است. برنامه‌های ندبه‌‌های انتظار ،سكوت رسا و ساعت سوگ به مناسبت شهادت امام عسکری، از رادیو فرهنگ پخش می‌شود که به بررسی سبک زندگی، سیره و آموزه‌های ایشان می‌پردازند. همچنین نمایش رادیویی آخرین شهید نیز از رادیو نمایش پخش می‌شود.

پویش و نذورات مردمی

بر پایه گزارش رسانه‌ها، هر سال در ایام مختلف، پویش‌های مردمی و گروه‌های جهادی مختلفی با رویکرد فرهنگی‌اجتماعی برگزار می‌شود؛ از جمله: پویش مردمی لتحر، پویش توزیع بسته‌های معیشتی و آموزشی به دانش‌آموزان و خانواده‌های نیازمند، طرح مردمی ماه عسکری، پویش نذر نان، پویش نذر فرهنگی مهدوی، پویش قرائت زیارت‌نامه امام حسن عسکری.

همچنین نذورات مردمی در ایام ولادت یا شهادت امام عسکری، مانند طوبی (نذر رسانه‌ای اهل‌بیت)، توزیع شله نذری در شهر مشهد، صبحانه نذری در آران و بیدگل برگزار می‌شود.

نام‌گذاری فرزندان

بر اساس گزارش‌های سازمان ثبت احوال کشور، ۱ میلیون و ۱۸ هزار و ۷۱۸ ایرانی به نام حسن نامگذاری شده‌اند. در میان القاب امام حسن عسکری، نام هادی با فراوانی ۲۸۵ هزار و ۴۰۳ نفر در رتبه نخست و دیگر القاب او به ترتیب فراوانی عبارت از نقی ۲۶ هزار و ۵۸۲ بار، عسگری ۲ هزار و ۷۱۶ بار، زکی یک هزار و ۳۷۵ بار، خالص ۶۶۶ بار و رفیق ۵۱۱ بار است. از کنیه‌های امام نیز ابومحمد ۱۶۱ بار و ابن‌الرضا ۲ بار در این سازمان به ثبت رسیده است.

نام‌گذاری فضاهای شهری

بر اساس گزارش‌های موجود، ۱۰۴ کانون فرهنگی هنری در مساجد سراسر کشور، ۲۴ کتابخانه مسجدی در مساجد کشور، بیش از ۲۲ مسجد در تهران، مسجدی با قدمت هزارساله در قم و قدمگاهی در گلستان به نام امام حسن عسکری ثبت شده است.

ثبت مناسبت در تقویم

بر اساس ماده الحاقی 38 لایحه تنظیم برخی از احکام برنامه‌های توسعه کشور و طبق تصویب مجلس، هشتم ربیع‌الاول سالروز شهادت امام حسن عسکری و آغاز امامت ولیعصر، در تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان تعطیل رسمی تعیین شد.

آثار هنری درباره امام عسکری

ایران جامعه‌ای با زیرساخت مذهبی است که دین اسلام و مذهب تشیع از دیرباز در آن نفوذ فراوانی داشته است. در این میان، فرهنگ و ادبیات ایرانی و به ویژه شعر، جلوه‌گاه مهمی برای بازتاب نمودهای دینی بوده است. در این میان، پیشینه مدح و منقبت نشان‌دهنده باورها، عواطف و آرمان‌های ایرانیان است. قصیده‌اي در ستایش امام حسن عسکري در دوره قاجار می‌تواند نمونه‌ای از آن باشد:

انت ابوالمقتدی یابن شفیع الوری      /         انت ابوالمرتجی یابن ملیک الغری

یابن رضا المرتضی یابن تقی الجواد    /         یابن علی النقی یا حسن العسگری

ملک و ملک در سجود بهر تو گرم درود     /      از سر سبع شداد تا بر تحت الثری

به مناسبت سالروز ولادت حسن عسکری در سال ۱۴۰۴ش، یک تابلو خط روایی، اثر استادِ خوشنویسی اسلامی، علی ثبتی نجفی در موزه آستان فاطمه معصومه رونمایی شد.

کتاب‌شناسی

درباره حسن عسکری آثار فراوانی در قالب کتاب، مقاله، پایان‌نامه و دانشنامه تدوین شده است. ۸۴ کتاب‌ به زبان‌ فارسی، ۶۸ کتاب به زبان عربی، ۱۰ کتاب خطی عربی و ۱۴ کتاب به زبان اردو در موضوعات مختلف و ۵۰۰ عنوان مقاله نوشته شده است. همچنین ۱۴۶ پایان‌نامه، شامل ۱۲۹ عنوان پایان‌نامه‌‌ کارشناسی ارشد، ۱۶ عنوان رساله دکتری تخصصی و ۱ عنوان نیز پایان‌‌نامه‌‌ سطح چهار حوزه علميه نوشته شده است.

دانشنامه امام حسن عسکری نیز در فضای مجازی در سال ۱۴۰۴ش منتشر شده است.

آثار شیعه‌پژوهان غربی

بررسی آثار نگارش شده غربی نشان می‌دهد که تصویر کمرنگی از شخصیت، سیره و دوران امام حسن عسکری در این آثار منعکس شده است. سه مقاله کوتاه و تنها یک مقاله مفصل‌تر با رویکردی تحلیلی، درباره تفسیر منسوب به او نوشته شده است. یکی از دلایل اصلی کم‌توجهی غربیان به این حوزه، آن است که پژوهشگران مسلمان به‌ویژه شیعیان، تحقیقات و آثار کمتری نسبت به سایر ائمه شیعه درباره زندگینامه حسن عسکری تولید کرده‌اند و منابع و مواد اولیه کمتری در اختیار غربی‌ها بوده است. در بررسی آثار معدود شیعه‌پژوهان غربی نیز مشاهده می‌شود که آنان افزون بر کمکاری، تصویری ناقص و گاه مخدوش و تحریف‌شده از آن امام ارائه داده‌اند.

همایش

ملی

همایش ملی حسن عسکری، در اسفند سال 1390ش از طرف دانشگاه پیام نور واحد کرمان، در شهر کرمان برگزار گردید. در این همایش، 54 عنوان مقاله در محورهای اصلی سیره علمی، اخلاقی، سیاسی، مهدوی و مدیریتی توسط 77 پژوهشگر ارائه شده است.

بین‌المللی

در آبان سال ۱۴۰۱ش، همایش بین‌المللی با عنوان «سیره و زمانه امام حسن عسکری» از طرف پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در شهر قم زیر نظر حمیدرضا مطهری برگزار شد. این همایش منجر به چاپ ۵۰ مقاله در موضوعات مرتبط با زندگانی و زمانه امام، مهدویت، تمدن اسلامی، مناسبات امام با شیعیان و امام از منظر اهل‌سنت و مستشرقان گردید. یکی از مهم‌ترین دلایل مشکلات در جامعه، نداشتن الگو است و از مهم‌ترین دلایل برگزاری این همایش، ارائه الگوی مناسب است.

پانویس

منابع

• «آذین‌بندی حرم مطهر رضوی در سالروز میلاد امام حسن عسکری علیه‌السلام»، وب‌سایت خبر رضوی، تاریخ درج مطلب: ۹ مهر ۱۴۰۴ش.
• «آمار ایرانیان نامگذاری شده‌ به القاب امام حسن عسگری(ع)»، وب‌سایت موعود، تاریخ بازدید از سایت: ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «آیین جشن میلاد امام حسن عسکری(ع) در حرم مطهر امام راحل برگزار شد»، وب‌سایت ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اردیبهشت ۱۳۸۵ش.
• «آیین‌های جشن میلاد  باسعادت امام حسن عسکری(ع)»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۸ دی ۱۳۹۵ش.
• «آیین‌های عزاداری سالروز شهادت امام حسن عسکری(ع)»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۷ آذر ۱۳۹۶ش.
• ابن‌جوزی، یوسف بن‌قزاوغلی، تذکره الخواص، قم، لیلی، ۱۴۲۶ق.
• ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، نجف، بی‌نا، ۱۳۷۶ق.
• ابن‌عبدالوهاب، حسین، عیون المعجزات، نجف، المطبعه الحیدریه، ۱۳۶۹ق.
• «اجرای پویش نذر فرهنگی مهدوی در زنجان»، وب‌سایت ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۳ آبان ۱۳۹۹ش.
• «اجرای پویش «نذر نان» با مشارکت کارکنان بیمارستان حضرت امام حسن عسکری(ع) زرقان»، وب‌سایت بیمارستان امام حسن عسکری(ع) زرقان، تاریخ درج مطلب: ۱۶ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «ارائه ۵۰۰ عنوان مقاله با موضوع امام حسن عسکری(ع) در پایگاه مجلات تخصصی نور»، وب‌سایت ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مهر ۱۴۰۴ش.
• اربلی، علی بن ‌عیسی، کشف الغمه فی معرفه الائمه، قم، رضی، ۱۴۲۱ق.
• «امام‌ حسن عسکری(ع)»، وب‌سایت ویکی امام خمینی، تاریخ درج مطلب: ۱۵ تیر ۱۴۰۲ش.
• «امام حسن عسکری(ع) الگو و اسوه جوانان است»، وب‌سایت سازمان تبلیغات اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۶ مهر ۱۴۰۲ش.
• «امام حسن عسکری»، وب‌سایت گنج ایرانداک، تاریخ بازدید از سایت: ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
• امرائی، ایوب؛ فلاح‌زاده، احمد، «جامعه امامیه و شیوه‌های اثبات امامت در دوره امام حسن عسکری»، شیعه‌شناسی، دوره18، شماره۷۱، ۱۳۹۱ش.
• «برخی از کرامات امام حسن عسگری علیه‌السلام از منابع معتبر»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۸ آذر ۱۳۹۶ش.
• «برگزاری مراسم ولادت امام حسن عسکری علیه‌السّلام در آستان مقدّس حضرت عبدالعظیم علیه‌السّلام»، وب‌سایت آستان مقدس حضرت عبدالعظیم(ع)، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۳۹۶ش.
• «برنامه سوگواری امام حسن عسکری(ع) در مسجد جمکران اعلام شد»، وب‌سایت شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مهر ۱۴۰۰ش.
• بهنیافر، احمدرضا، «مواضع و اقدامات سیاسی امام حسن عسکری(ع) در برابر خلافت عباسی»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، دوره۳، شماره۷، ۱۳۹۱ش.
• پاکتچی، احمد، «حسن عسکری(ع)، امام»، در دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۹۱ش.
• «پخش «آخرین شهید» در سالروز شهادت امام حسن عسکری(ع)»، وب‌سایت ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۵ آذر ۱۳۹۶ش.
• «پخش صبحانه نذری در آران و بیدگل»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، ۴ آبان ۱۳۹۹ش.
• «پنج کار خارق العاده و معجزه از امام حسن عسکري(ع)»، وب‌سایت سربازان اسلام، تاریخ بازدید از سایت: ۳۰ بهمن ۱۴۰۴ش.
• پورسیدآقایی، مسعود همکاران، تاریخ عصر غیبت، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی حضور، ۱۳۷۹ش.
• «پویش قرائت زیارت نامه حضرت امام حسن عسکری(ع) اجرا می شود»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مهر ۱۴۰۰ش.
• پیرمرادیان، مصطفی؛ منتظرالقائم، اصغر؛ بوسعیدی، فرشته، «نقش اصحاب ایرانی امام حسن عسکری(ع) در علم الحدیث با تکیه بر کتب اربعه شیعه»، مطالعات تاریخ اسلام، سال۴، شماره۱۵، ۱۳۹۱ش.
• تربتی، جواد، «نمی ازیم تلاش‌های علمی امام حسن عسکری(علیه‌السلام)»، پاسدار اسلام، سال۳۴، شماره۳۹۵، ۱۳۹۳ش.
• «توزیع شله نذری همزمان با شهادت امام حسن عسکری(ع) در مشهد»، وب‌سایت شهر آرا نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۳ مهر ۱۴۰۱ش.
• ثنائی، علی‌اصغر، «نقش امام حسن عسکری علیه‌السّلام در آماده‌سازی جامعه شیعی برای دوران غیبت»، پژوهش‌های مهدوی، سال۱۰، شماره۳۸، ۱۴۰۰ش.
• جعفریان، رسول، «اسوه های بشریت(11): امام حسن عسکری علیه‌السلام »، نور علم، سال۱۰، شماره۴۷، ۱۳۷۱ش.
• «حرز امام حسن عسکری(ع)»، وب‌سایت عرفان، تاریخ بازدید از سایت: ۳۰ بهمن ۱۴۰۴ش.
• حسینی، سیدجواد، «حرم عسکریین در بستر تاریخ»، مبلغان، سال ۸، شماره۷۷، ۱۳۸۵ش.
• حسینیان مقدم، حسین؛ جعفری‌پور، احسان، «مکاتبه‌های ساکنان ایران با امام حسن عسکری(ع)»، تاریخ اسلام، سال۲۲، شماره۴، ۱۴۰۰ش.
• «حمایت از دانش‌آموزان و خانواده‌های نیازمند توسط گروه جهادی محبین امام حسن عسکری(ع) »، وب‌سایت خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲ مهر ۱۴۰۴ش.
• خزعلی، ابوالقاسم، موسوعه الامام العسکری(ع)، قم، مؤسسه ولی‌عصر(عج)، ۱۴۲۶ق.
• خمینی، روح‌الله، آداب الصلاه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ش.
• خیرالهی، محمود، «مناظرات امام حسن عسکری(ع)»، بینات (موسسه معارف اسلامی امام رضا علیه‌السلام)، دوره۲۷، شماره ۹۹ و ۱۰۰، ۱۳۹۷ش.
• دانش، تقی (حکیم سوري)، دیوان قصاید، هزار غزل، مقطّعات، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۳۷ش.
• «دانشنامه امام حسن عسکری(ع) در فضای مجازی منتشر شد»، وب‌سایت ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۹ شهریور ۱۴۰۴ش.
• رضوی، سعید، «نگاهی به تفسیر منسوب به امام حسن عسکری علیه‌السلام »، پژوهش‌های قرآنی، سال۲، شماره ۵ و ۶، ۱۳۷۵ش.
• «روز اول امامت حضرت مهدی، تعطیل رسمی شد»، وب‌سایت پایگاه خبری آفتاب، تاریخ درج مطلب: ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۵ش.
• «رونمایی از تابلو خوشنویسی روایات امام عسکری(ع) در موزه فاطمی»، وب‌سایت خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب، ۹ مهر ۱۴۰۴ش.
• زارع بوشهری، محمد، «بررسی منابع نامه‌های امام حسن عسکری(ع)»، تاریخ اسلام، سال۲۶، شماره۲، ۱۴۰۴ش.
• شافعی، محمد بن طلحه، مطالب السئول فی مناقب آل الرسول، بیروت، دارالبلاغ، ۱۴۱۹ق.
• شریفی، محمدکاظم، «اقدامات اقتصادی امام حسن عسکری(ع) جهت کسب درآمد»، نسیم کوثر، سال۳، شماره۱۱، ۱۴۰۲ش.
• صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمه، به کوشش علی اکبر غفاری، تهران، اسلامیه، ۱۳۹۵ق.
• صفات و كرامات امام حسن عسكرى(ع)»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی، تاریخ بازدید از سایت: ۳۰ بهمن ۱۴۰۴ش.
• طاووسی مسرور، سعید؛ دهقانی، علیرضا، «تصویر امام ‌حسن‌ عسکری(ع) در آثار غربیان»، سیره‌پژوهی اهل‌بیت(ع)، سال۴، شماره۷، ۱۳۹۷ش.
• طایفی، شیرزاد، «بررسي نمودهاي مذهبی در شعر عهد قاجار»، ادیان و عرفان، سال۴۳، شماره۲، ۱۳۸۹ش.
• طبری، محمد بن جریر، دلائل الامامه، قم، بعثت، ۱۴۱۳ق.
• «طرح مردمی «ماه عسکری» اجرا می‌شود»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان، ۱ مهر ۱۴۰۲ش.
• طریحی، فخرالدین، جامع المقال فیما یتعلق باحوال الحدیث و الرجال، به کوشش محمدکاظم طریحی، تهران، بی‌نا، ۱۳۵۵ش.
• طوسی، محمد بن حسن، الغیبه، تهران،‌ مکتبه النینوا، ۱۳۹۸ق.
• طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام،‌ تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
• طوسی، محمد بن حسن، رجال ‌الطوسی، تصحیح جواد قیومی اصفهانی، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۳۷۳ش.
• عطاردی، عزیزالله، مسند الامام العسکری، ناشر عطارد، تهران، ۱۳۹۱ش.
• علوی‌مهر، حسین، «نگرشی تحلیلی بر تفسیر منسوب به امام‌حسن عسکری(ع)»، گلستان قرآن، سال۴، شماره۱۵۱، ۱۳۸۲ش.
• «فضیلت و آداب زیارت امام حسن عسکری(ع) در روایات»،‌وب‌سایت شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ آبان ۱۳۹۸ش.
• «فعالیت ۱۰۴ کانون مسجدی هم‌نام با «امام حسن عسکری(ع)» در کشور»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آذر ۱۳۹۷ش.
• «فعالیت ۲۴ کتابخانه مسجدی هم‌نام با «امام حسن عسکری(ع)» در کشور»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آذر ۱۳۹۷ش.
• «قدمگاه امام حسن عسکری(ع) ظرفیت عظیم گردشگری مذهبی در گلستان»، وب‌سایت ایسنا، تاریخ درج مطلب، ۱۳ فروردین ۱۴۰۳ش.
• «قم در سالروز ولادت امام حسن عسکری(ع) غرق در نور و سرور است»، وب‌سایت ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۴ آذر ۱۳۹۸ش.
• قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال فی تواریخ النبی و الآل، قم، دلیل ما، ۱۳۷۹ش.
• قمی، حسن‌ بن‌محمد، تاریخ قم، تحقیق سیدجلال‌الدین ارموی، تهران، توس، ۱۳۶۱ش.
• «کتابشناسی امام حسن عسکری(ع)»، وب‌سایت حدیث نت، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۱۳۹۵ش.
• «کرامات امام حسن عسکری علیه‌السلام از زبان ابوهاشم»، وب‌سایت الشیعه، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آذر ۱۴۰۰ش.
• کرمی، فاطمه، «بررسی تطبیقی جایگاه علمی و اجتماعی و وضعیت فکری اصحاب ایرانی و عراقی امام حسن عسکری علیه‌السّلام »، تاریخ اسلام، سال۲۳، شماره۸۹، ۱۴۰۱ش.
• کلینی، محمد بن‌یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
• «مجموعه مقالات همایش ملی امام حسن عسکری(ع)»، وب‌سایت سیویلیکا، تاریخ بازدید از سایت: ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
• مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار(ع)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
• محدثی، جواد، «فرهنگ جامع سخنان امام حسن عسکری(ع): نگاهی به ترجمه موسوعه کلمات الامام الحسن العسکری»، فرهنگ کوثر، سال۷، شماره۶۰، ۱۳۸۳ش.
• مدرسی طباطبایی، حسین، مکتب در فرآیند تکامل، ترجمه هاشم ایزدپناه. تهران، کویر، ۱۳۷۴ش.
• «مراسم مسجد جمکران در ایام سالروز شهادت امام حسن عسکری(ع) اعلام شد»، وب‌سایت ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۸ شهریور ۱۴۰۴ش.
• «مسجد امام حسن عسکری(ع) با قدمتی هزارساله در قم»، وب‌سایت قنوت، تاریخ درج مطلب: ۴ آذر ۱۳۹۹ش.
• مسعودی، علی بن‌حسین، إثبات الوصیه للإمام علی بن أبی‌طالب، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۹ق.
• مفید، محمد بن‌محمد، الارشاد فی معرفه حجج‌الله علی العباد، قم، کنگره جهانی شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
• مقدسی، یدالله، بازپژوهی تاریخ ولادت و شهادت معومان، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۱ش.
• مطهری، مرتضی، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، تهران، صدرا، ۱۳۷۹ش.
• معماری، حجت، «حضرت امام هادی علیه‌السلام در ادبیّات منظوم فارسی (با تاکید بر تراث ادبی دوره‌ی صفوی)»، صحیفه اهل‌بیت، سال۲، شماره۴ و ۳، ۱۳۹۵ش.
• مولوی‌نیا، محمدجواد، تاریخ چهارده معصوم، قم، مؤسسه انتشاراتی امام عصر(عج)، ۱۳۸۵ش.
• «نام‌های مادر امام مهدی(ع)»، وب‌سایت حدیث نت، تاریخ بازدید از سایت: ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
• نعمانی، محمد بن ابراهيم، الغیبه، به کوشش فارس حسون، قم، انوار الهدی، ۱۴۲۲ق.
• «نگاهی به برخی از معجزات امام حسن عسکري عليه‌السلام در منابع اماميه»، وب‌سایت مؤسسه تحقيقاتي حضرت ولي‌عصر(عج)، تاریخ درج مطلب: ۱ مهر ۱۴۰۲ش.
• نوبختی، حسن بن‌موسی، فرق الشیعه، تصحیح سیدمحمدصادق آل بحرالعلوم، نجف، المکتبه المرتضویه، ۱۳۵۵ق.
• «ویژه برنامه‌های شهادت امام حسن عسكری(ع) در رادیو فرهنگ»، وب‌سایت رادیو فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۹ شهریور ۱۴۰۴ش.
• «همایش بین‌المللی سیره و زمانه امام حسن عسکری(ع)»، وب‌سایت پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، تاریخ بازدید از سایت: ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «۲۲ مسجد در تهران مزین به نام امام حسن عسکری(ع) هستند»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۳۹۵ش.