مذاکرات ایران و آمریکا

مذاکرات ایران و آمریکا؛ روابط دیپلماتیک و گفت‌وگوهای سیاسی میان جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا.

مذاکرات ایران و ایالات متحده آمریکا به مجموعه گفت‌وگوها و تماس‌های دیپلماتیک میان دو کشور از پس از انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷ تاکنون اطلاق می‌شود. این مذاکرات که در مقاطع مختلف و با موضوعات گوناگونی از جمله بحران گروگان‌گیری در سفارت آمریکا، مسائل منطقه‌ای به‌ویژه در افغانستان و عراق، و مهم‌تر از همه برنامه هسته‌ای ایران برگزار شده، فراز و نشیب‌های متعددی را پشت سر گذاشته است. ماهیت این مذاکرات از گفت‌وگوهای مستقیم و محرمانه تا مذاکرات غیرمستقیم و چندجانبه در قالب گروه ۱+۵ متغیر بوده است. مهم‌ترین ثمره این روند دیپلماتیک، توافق برنامۀ جامع اقدام مشترک «برجام» در ۱۳۹۴ش بود که اگرچه با خروج یک‌جانبه آمریکا در سال ۱۳۹۷ش با چالش مواجه شد، اما همچنان به‌عنوان نقطه عطفی در روابط دو کشور محسوب می‌شود.

علت اختلاف ایران و آمریکا

تحلیلگران و صاحب‌نظران سیاسی در بررسی دهه‌های اخیر روابط تهران و واشینگتن، ریشه‌های این رویارویی را در دو سطح تاکتیکی و راهبردی تبیین می‌کنند. گروهی از تحلیلگران بر این باورند که اختلافات موجود، ماهیتی تاکتیکی و واکنشی دارند؛ به این معنا که تضادها نه بر سر موجودیت، بلکه بر سر الگوهای رفتاری و موضوعات مقطعی نظیر نفوذ منطقه‌ای، پرونده هسته‌ای یا نوع بازی در ساختار نظام بین‌الملل است. از این منظر، سیاست‌هایی نظیر چماق و هویج یا دیپلماسی‌های غیررسمی نشان‌دهنده آن است که طرفین در پی یافتن راهکاری برای مدیریت بحران هستند تا حذف رقیب. در این دیدگاه، تقابل‌ها تابعی از اوضاع و احوال زمانی و بازی‌های دیپلماتیک برای کسب امتیاز بیشتر در میز مذاکره تلقی شده و فرض بر این است که با تغییر در برخی رویکردهای اجرایی و تعدیل مطالبات طرفین، امکان گذار از این وضعیت و رسیدن به توافق فراهم خواهد بود.

در مقابل، طیف وسیعی از نویسندگان بر راهبردیبودن این اختلافات تأکید می‌ورزند. از این دیدگاه، تقابل ایران و آمریکا فراتر از اختلافات سیاسی معمول و دارای ماهیتی ذاتی است که از تضاد در نظام‌های ارزشی نشأت می‌گیرد. استقرار یک نظام سیاسی مبتنی بر وحی در ایران که الگوی جدید و مستقلی از توسعۀ مبتنی بر ارزش‌های دینی را ارائه می‌دهد، به‌طور ریشه‌ای با مبانی اومانیسم غربی و استراتژی‌های کلان آمریکا در منطقه نظیر تأمین امنیت انرژی و حمایت مطلق از اسرائیل در تعارض است. از نگاه این تحلیلگران، تاکتیک‌های مختلف آمریکا در دهه‌های گذشته از مهار دوجانبه و تحریم‌های اقتصادی گرفته تا استراتژی براندازی نرم، همگی ابزارهایی در خدمت یک هدف راهبردی ثابت یعنی تغییر ماهیت نظام جمهوری اسلامی بوده‌اند. در واقع، تغییر در روش‌ها و لحن‌های دیپلماتیک تنها واکنشی به شرایط محیطی است، بدون آنکه اهداف بنیادین و راهبردی واشینگتن در قبال جایگاه ژئوپلیتیک و هویت مستقل ایران تغییری کرده باشد.

بسیاری از تحلیلگران با استناد به شواهد تاریخی و متون تحلیلی، دیدگاه راهبردی بودن اختلافات را از اعتبار و قدرت تبیین بیشتری برخوردار می‌دانند. دلیل اصلی این مدعای آنهنا آن است که در طول چهار دهه گذشته، علی‌رغم تغییر دولت‌ها با گرایش‌های سیاسی مختلف در هر دو کشور، هستۀ سخت اختلافات نه‌تنها کاهش نیافته، بلکه عمیق‌تر شده است. از دیدگاه آنها تقابل ایران و آمریکا صرفاً بر سر منافع نیست، بلکه بر سر هویت‌ها و دکترین‌های متعارض است؛ جایی که موفقیت الگووارۀ جمهوری اسلامی در ارائه مدلی از استقلال و مقاومت، به‌طور مستقیم هژمونی جهانی و نظم تک‌قطبی مورد نظر آمریکا را به چالش می‌کشد.

تاریخچه

پیش از پیروزی انقلاب اسلامی ایران

روابط ایران و آمریکا پیش از انقلاب اسلامی از سه دوره متمایز عبور کرد: دوره روابط تشریفاتی، دوره گسترش نفوذ از ۱۳۲۱ش تا ۱۳۳۲ش و دوره تسلط همه‌جانبه از ۱۳۳۳ش تا ۱۳۵۷ش. نخستین سفیر آمریکا در دوم اسفند ۱۲۶۱ش وارد ایران شد و تا اوایل قرن بیستم روابطی تشریفاتی میان دو کشور برقرار بود نقطه عطف این روابط را می‌توان اولتیماتوم اتمی ترومن به استالین در اول فروردین ۱۳۲۵ش برای تخلیه آذربایجان دانست که نخستین گام جدی آمریکا در جابه‌جایی تسلط سیاسی، نظامی و اقتصادی به جای انگلستان در ایران بود. پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش که با دخالت سازمان سیا انجام شد، دوره تسلط همه‌جانبه آمریکا بر ایران آغاز گردید. در این دوره، ایران به پیمان بغداد (بعداً سنتو) پیوست، مستشاران نظامی آمریکایی در ارتش و ساواک مستقر شدند و ایستگاه‌های شنود برای رصد تحولات شوروی در شمال ایران تأسیس گردید.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران

نخستین مذاکره مستقیم: دیدار بازرگان و برژینسکی

پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، روابط دو کشور با سفر محمدرضا شاه به آمریکا و تسخیر سفارت آمریکا در ۱۳ آبان ۱۳۵۸ و متعاقب آن قطع روابط دیپلماتیک در 20 فروردین ۱۳۵۹ وارد مرحله جدیدی از تنش شد. نخستین مذاکره مستقیم ایران و آمریکا پس از انقلاب اسلامی، در حاشیه مراسم بیست و پنجمین سالگرد استقلال الجزایر و در دهم آبان‌ماه ۱۳۵۸ش انجام شد. در این دیدار مهدی بازرگان، نخست‌وزیر دولت موقت، و ابراهیم یزدی، وزیر امور خارجه ایران، با زبیگنیو برژینسکی، مشاور امنیت ملی جیمی کارتر، گفت‌وگو کردند. این دیدار محرمانه به‌دلیل شرایط ویژۀ آن مقطع و ورود محمدرضا پهلوی به آمریکا، خشم افکارعمومی جامعۀ ایران را به دنبال داشت و چند روز پس از آن، سفارت آمریکا در ایران به دست دانشجویان پیرو خط امام تسخیر شد که «انقلاب دوم» نام گرفت.

عهدنامه الجزایر و بازسازی نسبی روابط

پس از یک سال و نیم بحران، سرانجام در ۲۹ دی ۱۳۵۹ش با میانجی‌گری دولت الجزایر، توافقی موسوم به «عهدنامه الجزایر» میان ایران و آمریکا منعقد شد. بر اساس این توافق، پنجاه و دو گروگان آمریکایی آزاد شدند و در مقابل، دولت واشنگتن متعهد گردید در امور داخلی ایران مداخله نکند و اموال مسدودشدۀ ایران را آزاد کند. همچنین دادگاه داوری دعاوی ایران و ایالات متحده در لاهه تأسیس شد که وظیفۀ رسیدگی به دعاوی حقوقی و مالی اتباع و دولت‌های دو کشور را بر عهده گرفت.

ماجرای مک‌فارلین و مذاکرات دهه ۱۳۶۰ش

در خردادماه ۱۳۶۵ش رابرت مک‌فارلین، مشاور امنیت ملی دولت رونالد ریگان به‌صورت محرمانه و با یک هواپیمای حامل سلاح وارد تهران شد. این سفر که با نام مستعار و پاسپورت جعلی ایرلندی انجام گرفت، با هدف مذاکره با مقامات عالی‌رتبه ایرانی برای همکاری در آزادسازی گروگان‌های آمریکایی در لبنان و تجدید روابط سیاسی صورت پذیرفت. هیئت آمریکایی هدایایی شامل سه قبضه کلت برای سران سه قوه و یک کیک به شکل کلید به نشانه گشایش روابط همراه داشتند. با این حال، با مخالفت سید روح‌الله خمینی، بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، هیچ‌یک از مسئولان عالی‌رتبه نظام به دیدار آنان نرفتند و هیئت آمریکایی پس از چهار روز معطلی و بدون نتیجه مشخص، تهران را ترک کرد. این ماجرا که بعدها به «ایران‌گیت» یا «رسوایی ایران-کنترا» معروف شد، به بزرگترین بحران داخلی دوران ریاست‌جمهوری ریگان تبدیل گردید.

دوران دولت اصلاحات؛ گشایش‌های لرزان و بن‌بست‌های ناگهانی

با آغاز دولت سید محمد خاتمی و طرح دکترین «تنش‌زدایی»، پنجره‌ای جدید در روابط باز شد که با سیگنال‌های مثبت دولت کلینتون از جمله اظهار تأسف مادلین آلبرایت از مداخلات گذشته آمریکا و اذعان بیل کلینتون به حقوق تاریخی ملت ایران همراه بود. این دوره با کاهش تحریم‌های غذایی و دارویی، قرار گرفتن نام گروهک منافقین در لیست تروریستی واشینگتن و همکاری‌های موفق در کنفرانس «بُن» برای آینده افغانستان شناخته می‌شود، اما در نهایت، ادعای نهادهای امنیتی آمریکا (FBI) مبنی بر دخالت ایران در انفجار برج‌های «الخُبر» عربستان و برچسب «محور شرارت» از سوی دولت بعدی آمریکا، فرآیند عادی‌سازی روابط را به طور کامل متوقف کرد.

دوران احمدی‌نژاد و بوش؛ تقابل هسته‌ای و مذاکرات موضوعی در عراق

در این بازه زمانی، برنامه هسته‌ای ایران به کانون اصلی مناقشه تبدیل شد و روابط به سمت تیرگی بیشتر گرایید، با این حال نیازهای امنیتی مشترک در خاک عراق منجر به برگزاری چند دور مذاکرات مستقیم میان حسن کاظمی‌قمی و رایان کروکر در بغداد گردید. این گفتگوها که با خط قرمز صریح ایران (صرفاً موضوع امنیت عراق) پیش می‌رفت، به دلیل رفتار متناقض آمریکا—که از یک سو پای میز مذاکره می‌نشست و از سوی دیگر به کنسولگری ایران در اربیل یورش می‌برد—و پافشاری واشینگتن بر تأمین یک‌جانبه اهداف خود، بدون دستاورد ملموسی به بن‌بست رسید.

باراک اوباما؛ راهبرد نامه‌نگاری‌های مستقیم و پاسخ‌های مشروط

روی کار آمدن باراک اوباما با تغییر تاکتیک واشینگتن از تقابل نظامی به تعامل دیپلماتیک همراه بود که تجلی آن در ارسال چهار نامه رسمی به رهبری ایران مشاهده شد. رهبر انقلاب در پاسخ به این رویکرد، ضمن تبیین استعاره «پنجه چدنی زیر دستکش مخملی»، بر لزوم مشاهده تغییر واقعی در عملِ آمریکا تأکید کردند و خاطرنشان ساختند که حمایت واشینگتن از حوادث سال ۱۳۸۸، صداقت این نامه‌ها را زیر سوال برده است؛ با این وجود، این مکاتبات و پاسخ‌های ایران، زیربنای لازم برای آغاز مذاکرات جدی‌تر در کانال مسقط را فراهم آورد.

تجربه برجام؛ گذار به مذاکرات رسمی، مستقیم و همه‌جانبه

با آغاز دولت حسن روحانی، پروندۀ هسته‌ای به وزارت امور خارجه منتقل شد و برای نخستین بار در تاریخ پساانقلاب، وزرای خارجه دو کشور (ظریف و کری) در مذاکراتی طولانی و ماراتن‌گونه در شهرهایی چون وین، لوزان و ژنو پشت یک میز نشستند. این فرآیند که با تماس تلفنی تاریخی رؤسای جمهور دو کشور آغاز شده بود، در نهایت به توافق «برجام» در تیرماه ۱۳۹۴ انجامید که علیرغم ایجاد موجی از امیدواری اقتصادی در جامعه، با انتقادات تند جریان‌های مخالف در تهران و واشینگتن روبرو شد و به عنوان آزمونی برای سنجش پایبندی آمریکا به معاهدات بین‌المللی در تاریخ ثبت گردید.

خروج آمریکا از برجام

پس از خروج دونالد ترامپ از توافق هسته‌ای در اردیبهشت ۱۳۹۷ش روابط دو کشور وارد مرحله تازه‌ای از تنش شد. ترامپ از طرفی به سیاست «فشار حداکثری» و بازگرداندن تحریم‌ها ادامه داد و از دیگرسو بارها تهران را به مذاکره درباره توافقی جدید فراخواند، اما جمهوری اسلامی با استناد به خروج آمریکا از توافق موجود، این درخواست‌ها را رد کرد. با روی کار آمدن جو بایدن در سال ۲۰۲۱م دولت جدید آمریکا حمایت خود را از احیای برجام اعلام کرد و مذاکراتی در قالب گروه ۱+۴ یعنی آلمان، فرانسه، بریتانیا، چین و روسیه در وین آغاز شد. ایران در این دور مذاکرات از هرگونه گفت‌وگوی مستقیم با مقامات آمریکایی خودداری کرد و مذاکرات به صورت غیرمستقیم و با میانجی‌گری اتحادیه اروپا پیگیری می‌شد؛ اما این توافق در نهایت به‌دلایل مختلف از جمله اختلاف نظر بر سر رفع تحریم‌ها و ارائه تضمین‌های لازم حاصل نشد.

مذاکرات 1404

در این مرحله، پنج دور مذاکره با میانجی‌گری عمان برگزار شد که سه دور آن در مسقط و دو دور بعدی در رم انجام پذیرفت. هیأت ایرانی به ریاست عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، و هیأت آمریکایی به سرپرستی استیو ویتکاف، فرستاده ویژه رئیس‌جمهور آمریکا، با وساطت بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان، به تبادل پیام‌ها پرداختند. محور اصلی گفت‌وگوها، بازگشت طرفین به تعهدات هسته‌ای و رفع تحریم‌های ظالمانه بود، اما این روند دیپلماتیک با حمله رژیم صهیونیستی به تأسیسات هسته‌ای ایران در خردادماه و متعاقب آن آغاز «جنگ دوازده‌روزه» و ورود مستقیم آمریکا به درگیری‌ها، برای مدتی متوقف گردید.

پس از فروکش‌کردن تنش‌های نظامی و برقراری آتش‌بس، مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا بار دیگر از سر گرفته شد. نخستین دور از این گفت‌وگوها در روز جمعه ۱۷ بهمن‌ماه ۱۴۰۴ با میانجی‌گری عمان در مسقط برگزار گردید. در این نشست هیأت‌های مذاکره‌کننده دو کشور نظرات، ملاحظه‌ها و رویکردهای خود را از طریق بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان، به یکدیگر منتقل کردند. گزارش‌ها حاکی از تفاهم برای ادامه مذاکرات بود. دور دوم این مذاکرات روز سه‌شنبه ۲۸ بهمن‌ماه ۱۴۰۴ در محل کنسولگری عمان در ژنو برگزار شد. هیأت ایرانی به ریاست عباس عراقچی، پیش از آغاز گفت‌وگوها با رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، و بدر البوسعیدی دیدار و تبادل نظر کرد. مذاکرات غیرمستقیم با هیأت آمریکایی به مدت حدود سه ساعت ادامه یافت و طرفین بر موضع اصولی ایران مبنی بر حفظ حق غنی‌سازی در ازای لغو تحریم‌ها تأکید کردند.

موضوع مذاکرات ایران و آمریکا در مراحل مختلف

دوره زمانی / مقطع مذاکراتی	موضوعات و محورهای اصلی گفتگو	وضعیت و خروجی مذاکرات
دولت موقت (۱۳۵۷-۱۳۵۸)	اعتمادسازی اولیه، استرداد اموال بلوکه شده ایران و تحویل شاه به ایران.	قطع روابط دیپلماتیک پس از واقعه سفارت آمریکا.
بیانیه الجزایر (۱۳۵۹)	آزادی کارکنان سفارت آمریکا در قبال لغو محدودیت‌های مالی و تحریم‌های تجاری.	ثبت نخستین توافق رسمی؛ ادعای ایران مبنی بر عدم پایبندی آمریکا به مفاد بیانیه.
ماجرای مک‌فارلین (۱۳۶۵)	مبادله تسلیحات استراتژیک با آزادی اتباع آمریکایی گروگان‌ گرفته شده در لبنان.	افشای مذاکرات پنهانی و بروز بحران سیاسی در دولت ریگان (ایران-کنترا).
دولت اصلاحات (۱۳۷۶-۱۳۸۴)	تنش‌زدایی، عادی‌سازی روابط، کاهش تحریم‌های پزشکی/غذایی و پرونده انفجار «الخُبر».	توقف روند بهبود روابط پس از اتهامات امنیتی و قرار گرفتن ایران در «محور شرارت».
همکاری‌های منطقه‌ای (۱۳۸۰)	هماهنگی‌های نظامی و امنیتی در کنفرانس بُن جهت سقوط طالبان و ثبات افغانستان.	همکاری عملیاتی میان سپاه قدس و ارتش آمریکا در ابعاد نظامی و اطلاعاتی.
دولت احمدی‌نژاد (۱۳۸۶)	صرفاً بررسی مسائل امنیتی عراق و نفوذ گروه‌های مسلح (با خط قرمز عدم ورود به سایر حوزه‌ها).	توقف مذاکرات به دلیل رویکردهای یک‌جانبه و اتهامات متقابل در عراق.
دولت اوباما و روحانی (۱۳۸۸-۱۳۹۴)	حل‌وفصل جامع پرونده هسته‌ای، حق غنی‌سازی و لغو تحریم‌های اقتصادی بین‌المللی.	دستیابی به توافق جامع «برجام» و نخستین نشست رسمی وزرای خارجه.
دوران پسا-برجام (۱۳۹۷-۱۴۰۳)	احیای توافق هسته‌ای پس از خروج یک‌جانبه آمریکا و مدیریت تنش‌های پس از تحریم.	تداوم مذاکرات غیرمستقیم در وین و مسقط بدون دستیابی به توافق نهایی.
مذاکرات مسقط و رم (۱۴۰۴)	تعلیق برنامه هسته‌ای، محدودیت غنی‌سازی (تا مرز ۳٪)، مسائل موشکی و نفوذ منطقه‌ای.	برگزاری دور ششم مذاکرات؛ پافشاری ایران بر تمرکز صرف بر پرونده هسته‌ای.

تقویم مذاکرات هسته‌ای ایران و آمریکا

سال میلادی	تاریخ شمسی	رویداد کلیدی	شرح مختصر واقعه طبق مستندات
۱۹۵۷	۱۳۳۳	توافق اتم برای صلح	امضای قرارداد همکاری هسته‌ای غیرنظامی در دولت آیزنهاور و تعهد آمریکا به تامین رآکتور و سوخت.
۱۹۶۷	۱۳۴۶	ارسال رآکتور تهران	تحویل رآکتور ۵ مگاواتی تحقیقاتی به تهران و تامین سوخت با غنای ۹۳ درصد توسط آمریکا.
۱۹۷۰	۱۳۴۹	پیوستن به NPT	امضای پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای و رسمیت عضویت ایران در آژانس (IAEA).
۱۹۷۴	۱۳۵۳	تاسیس سازمان انرژی اتمی	بنیان‌گذاری سازمان توسط محمدرضا شاه و اعلام برنامه ساخت ۲۳ نیروگاه هسته‌ای.
۱۹۷۹	۱۳۵۸	توقف فعالیت‌ها	پیروزی انقلاب و توقف پروژه‌ها توسط غرب؛ مخالفت اولیه دولت انقلابی با نیروگاه‌های هسته‌ای.
۲۰۰۲	۱۳۸۱	افشاگری مجاهدین خلق	ادعای ساخت تاسیسات مخفی در نطنز و اراک و آغاز بحران هسته‌ای در سطح بین‌المللی.
۲۰۰۳	۱۳۸۲	اولین تعلیق داوطلبانه	تصویب قطعنامه شورای حکام و توافق ایران با تروئیکای اروپایی برای توقف غنی‌سازی.
۲۰۰۵	۱۳۸۴	تحریم‌های دستور ۱۳۳۸۲	صدور دستور انسداد دارایی‌های نهادهای ایرانی توسط جرج بوش به اتهام اشاعه تسلیحات.
۲۰۰۶	۱۳۸۴-۸۵	آغاز غنی‌سازی و قطعنامه ۱۷۳۷	اعلام اولین غنی‌سازی ۳.۵ درصد در نطنز؛ صدور قطعنامه تحریمی شورای امنیت سازمان ملل.
۲۰۰۶	۱۳۸۵	نامه احمدی‌نژاد به بوش	ارسال نامه ۱۸ صفحه‌ای برای کاهش تنش؛ همزمان با تصویب قانون حمایت از مخالفان در کنگره.
۲۰۰۷	۱۳۸۶	گزارش اطلاعات ملی آمریکا	انتشار گزارش NIE مبنی بر اینکه ایران برنامه تسلیحاتی خود را در سال ۲۰۰۳ متوقف کرده است.
۲۰۰۸	۱۳۸۶	قطعنامه ۱۸۰۳	تشدید تحریم‌ها علیه اقتصاد ایران و کنترل صادرات کالاهای با مصرف دوگانه.
۲۰۰۹	۱۳۸۸	تغییر رویکرد اوباما	اعلام آمادگی دولت جدید آمریکا برای مذاکره و انجام نخستین گفتگوی دوجانبه در ژنو.
۲۰۰۹	۱۳۸۸	استاکس‌نت و فوردو	افشای تاسیسات فوردو؛ حمله سایبری آمریکا به نطنز و اخلال در کار سانتریفیوژها.
۲۰۱۰	۱۳۸۸-۸۹	قطعنامه ۱۹۲۹م	رد بیانیه تبادل سوخت تهران توسط آمریکا و وضع سنگین‌ترین تحریم‌ها علیه ایران.
۲۰۱۱	۱۳۹۰	گزارش ادعایی پارچین	ادعای آژانس درباره ابعاد نظامی (PMD) و آزمایش‌های انفجاری در سایت پارچین.
۲۰۱۲	۱۳۹۱	مذاکرات آلماتی و مسکو	مذاکرات فشرده ایران و ۵+۱؛ تعدیل جزئی مواضع طرفین در مورد غنی‌سازی ۲۰ درصد.
۲۰۱۳	۱۳۹۲	توافق موقت ژنو	تماس تلفنی اوباما و روحانی؛ امضای برنامه اقدام مشترک (JPOA) و لغو محدود تحریم‌ها.
۲۰۱۴	۱۳۹۳	مذاکرات مسقط	دیدار مستقیم ظریف و کری در عمان برای شکستن بن‌بست‌های فنی توافق جامع.
۲۰۱۵	۱۳۹۴	برجام (JCPOA)	دستیابی به توافق جامع هسته‌ای؛ پذیرش محدودیت‌های بلندمدت در قبال لغو تحریم‌ها.
۲۰۱۶	۱۳۹۴-۹۵	روز اجرا و لغو تحریم‌ها	تایید آژانس و لغو تحریم‌های هسته‌ای توسط اوباما؛ همزمان با تحریم‌های موشکی جدید.
۲۰۱۶	۱۳۹۵	چالش‌های پسابرجام	ادعای سیف مبنی بر دستاورد «تقریباً هیچ»؛ موضع رهبری درباره آتش زدن برجام در صورت نقض.
۲۰۱۷	۱۳۹۶	روی کار آمدن ترامپ	آغاز تاییدهای «با اکراه» پایبندی ایران و سپس تصویب قانون مقابله با فعالیت‌های بی‌ثبات‌کننده.
۲۰۱۸	۱۳۹۷	خروج آمریکا از برجام	فرمان ترامپ برای خروج از توافق و آغاز سیاست فشار حداکثری و تحریم‌های نفتی.
۲۰۱۸	۱۳۹۷	شکایت به دیوان لاهه	صدور قرار موقت دیوان عالی بین‌المللی به نفع ایران برای رفع تحریم اقلام بشردوستانه.
۲۰۱۹	۱۳۹۸	کاهش تعهدات ایران	آغاز گام‌های پنج‌گانه ایران در پاسخ به تحریم‌ها؛ عبور از سقف غنی‌سازی ۳.۶۷ درصد.
۲۰۲۰	۱۳۹۸	گام نهایی و ترور سلیمانی	لغو تمامی محدودیت‌های عملیاتی برجام توسط ایران پس از ترور سردار سلیمانی.
۲۰۲۰	۱۳۹۹	حادثه نطنز و ترور فخری‌زاده	انفجار در مرکز مونتاژ سانتریفیوژ؛ ترور دانشمند هسته‌ای و تصویب قانون اقدام راهبردی مجلس.
۲۰۲۱	۱۴۰۰	مذاکرات احیا در وین	آغاز مذاکرات در دولت بایدن برای بازگشت به برجام و غنی‌سازی ۶۰ درصد توسط ایران.
۲۰۲۱	خرداد ۱۴۰۰	پایان دور پنجم مذاکرات	اتمام دور پنجم مذاکرات وین و ابراز خوش‌بینی به حصول توافق در دورهای آتی.
۲۰۲۵		نامه ترامپ و پیشنهاد مذاکره ۶۰ روزه	دونالد ترامپ با ارسال نامه‌ای به تهران، پیشنهاد مذاکرات جدید با مهلت ۶۰ روزه را مطرح کرد. مذاکرات غیررسمی در عمان و ایتالیا آغاز شد. ترامپ مدعی نزدیکی به توافق شد و به اسرائیل هشدار داد، اما تهران بر حق غنی‌سازی اصرار داشت.
۲۰۲۵		۱۴۰۳	در حالی که طرفین آماده دور ششم مذاکرات بودند، حملات اسرائیل به ایران در ۲۳ خرداد ۱۴۰۴ آغاز شد که منجر به توقف کامل فرآیند دیپلماتیک و لغو موقت گفتگوها گردید.
۲۰۲۵		۱۴۰۴	در بامداد یکشنبه، آمریکا با هدف قرار دادن تاسیسات هسته‌ای کلیدی در فردو، نطنز و اصفهان، موج جدیدی از درگیری را آغاز کرد. واشینگتن دلیل این حمله را دفاع از اسرائیل و نگرانی‌های امنیتی عنوان کرد.
۲۰۲۵		۱۴۰۴	در پاسخ به حملات هوایی، ایران در غروب دوشنبه حملات موشکی/پهپادی را به پایگاه هوایی العدید در قطر (محل استقرار نیروهای آمریکایی) انجام داد.
۲۰۲۶		۱۴۰۴	اولین دور مذاکرات غیرمستقیم پس از درگیری‌های نظامی با میانجی‌گری عمان و ایتالیا برگزار شد. آمریکا بر «غنی‌سازی صفر» و موضوعات موشکی تاکید داشت، اما ایران غنی‌سازی صفر را خط قرمز خود اعلام کرد.
۲۰۲۶		۱۴۰۴	سید عباس عراقچی و استیو ویتکاف (نماینده ترامپ) در مسقط به تبادل پیام پرداختند. جرد کوشنر نیز در تیم آمریکا حضور داشت. ایران خواستار تضمین‌های ملموس برای لغو کامل تحریم‌های اقتصادی و مالی شد.
۲۰۲۶		۱۴۰۴	حضور ژنرال برد کوپر (فرمانده سنتکام) در تیم مذاکره‌کننده آمریکا در مسقط خبرساز شد. ایران این حضور را نامناسب و تهدیدآمیز دانست و تاکید کرد تحت فشار نظامی عقب‌نشینی نخواهد کرد.
۲۰۲۶

دلالیل بی اعتمادی ایران به آمریکا در فرایند مذاکره

پژوهشگران تاریخ معاصر و تحلیل‌گران سیاسی، ریشه‌های بدبینی ساختاری ایران به فرآیند مذاکره با آمریکا را در اسناد و وقایع زیر جستجو می‌کنند:

1. استقرار ساختارهای مالی و نظامی وابسته: بر اساس اسناد مالی دوران قاجار و پهلوی اول، تحلیل‌گران معتقدند حضور مستشارانی چون «آرتور میلسپو»، فراتر از اصلاحات اداری، با هدف ادغام نظام مالی ایران در بلوک غرب انجام شد. مدارک تاریخی نشان می‌دهد این حضور با امتیازاتی نظیر معافیت‌های مالیاتی گسترده همراه بود که از دیدگاه ملی‌گرایان، زیربنای وابستگی اقتصادی ایران در قرن بیستم را بنا نهاد.

۲. تعارض‌های فرهنگی و مذهبی در اسناد دیپلماتیک: گزارش‌های تاریخی حاکی از آن است که نخبگان مذهبی، فعالیت‌های تبشیری پروتستان‌های آمریکایی در ایران را نوعی «نفوذ نرم» قلمداد می‌کردند. اسناد موجود درباره تأسیس مدارس و کلیساها توسط گروه‌های آمریکایی، از سوی جامعه‌شناسان به عنوان تلاشی برای تغییر بافت هویت مذهبی و کاهش قدرت بسیج‌کنندگی نهاد روحانیت شیعه تحلیل شده است.

۳. سند کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش یا عملیات آژاکس: از نظر مورخان، اعترافات رسمی مقامات سیا در دهه‌های بعد و اسناد خارج شده از طبقه‌بندی، قطعی‌ترین دلیل بی‌اعتمادی ایران است. این مدارک نشان می‌دهد آمریکا با مداخله مستقیم در سرنگونی دولت قانونی دکتر مصدق، عملاً به حاکمیت ملی ایران یورش برد تا منافع نفتی و استراتژیک خود را در برابر خطر کمونیسم و ملی‌گرایی حفظ کند.

۴. بازگشت سلطه بر منابع در قالب کنسرسیوم: تحلیل‌گران اقتصادی بر این باورند که قرارداد کنسرسیوم پس از کودتا، نقض صریح قانون ملی‌شدن صنعت نفت بود. اسناد این قرارداد نشان می‌دهد که ۴۰ درصد از سهم نفت ایران به شرکت‌های آمریکایی واگذار شد؛ امری که در ادبیات سیاسی ایران به‌عنوان سندی بر ترجیح منافع تجاری آمریکا بر حقوق قانونی ملت‌ها ثبت شده است.

۵. نقش مستشاری در هدایت نهادهای امنیتی (ساواک): مدارک موجود در بایگانی‌های اطلاعاتی نشان می‌دهد که ساختار اولیه ساواک توسط کارشناسان سیا و موساد طراحی شده است. تحلیل‌گران سیاسی این همکاری را دلیلی بر مسئولیت مستقیم آمریکا در اقدامات سرکوبگرانه آن دوران می‌دانند و معتقدند واشینگتن برای حفظ ثبات ژاندارم منطقه، چشمان خود را بر نقض حقوق بشر در ایران بسته بود.

۶. مناقشه حقوقی کاپیتولاسیون: سند تصویب قانون مصونیت قضایی اتباع آمریکایی در سال ۱۳۴۳ش از سوی حقوق‌دانان به‌عنوان لکه سیاهی در تاریخ قضایی ایران توصیف می‌شود. این سند که حق محاکمۀ اتباع متخلف آمریکایی را از محاکم ایرانی سلب می‌کرد، از دیدگاه رهبران انقلاب، گویای نگاه تحقیرآمیز آمریکا به استقلال حقوقی ایران بوده است.

۷. دکترین‌های اصلاحی تحمیلی یا انقلاب سفید: پژوهشگران علوم سیاسی، برنامه‌های اصلاحی دهۀ ۴۰ مانند اصلاحات ارضی را واکنشی به دکترین کندی برای پیشگیری از انقلاب‌های سرخ می‌دانند. اسناد مکاتبات دیپلماتیک نشان می‌دهد این اصلاحات بدون انطباق با واقعیت‌های بومی ایران و با فشار کاخ سفید اجرا شد که در نهایت به فروپاشی ساختارهای سنتی کشاورزی و مهاجرت گستردۀ روستاییان انجامید.

۸. نقض تمامیت ارضی در واقعۀ طبس: از منظر حقوق بین‌الملل، عملیات «پنجه عقاب» در ۱۳۵۹ش نمونه‌ای از نقض صریح منشور ملل متحد در احترام به حاکمیت کشورها است. اسناد این عملیات نظامی که در داخل خاک ایران انجام شد، برای دولتمردان ایرانی سندی است که نشان می‌دهد آمریکا در صورت لزوم، راهکارهای نظامی را بر تعهدات دیپلماتیک ترجیح می‌دهد.

۹. انحصارطلبی در فناوری‌های راهبردی: در حوزۀ معاصر، تحلیل‌گران به ممانعت آمریکا از فعالیت‌های صلح‌آمیز هسته‌ای ایران اشاره می‌کنند. با وجود گزارش‌های متعدد آژانس بین‌المللی انرژی اتمی مبنی بر عدم انحراف، فشارهای واشینگتن برای توقف این دانش از نظر نخبگان علمی ایران، نه یک نگرانی امنیتی، بلکه تلاشی برای حفظ انحصار تکنولوژیک و جلوگیری از دستیابی ایران به لبه‌های دانش نوین تلقی می‌گردد.

نقض تعهدات و قراردادهای ناتمام آمریکا در قبال ایران

ردیف	موضوع توافق یا تعهد	بازه زمانی	شرح تعهدات آمریکا	نوع اقدام و نقض تعهدات از دیدگاه ایران و ناظران بین‌المللی
۱	بیانیه الجزایر	۱۹۸۱م	عدم مداخله در امور داخلی ایران و آزادسازی دارایی‌های بلوکه شده در ازای آزادی گروگان‌ها.	اعمال تحریم‌های جدید پس از آزادی گروگان‌ها و تداوم حمایت‌های مالی و لجستیکی از گروه‌های اپوزیسیون خارج‌نشین.
۲	جنگ ایران و عراق	۱۹۸۰-۱۹۸۸م	تعهد به بی‌طرفی طبق منشور ملل متحد و قوانین بین‌الملل.	ارائه تصاویر ماهواره‌ای، تسهیلات بانکی و قطعات نظامی به رژیم صدام؛ سکوت در برابر استفاده از سلاح‌های شیمیایی علیه ایران.
۳	ایران-کنترا (ماجرای مک‌فارلین)	۱۹۸۵-۱۹۸۶م	توافق برای فروش تسلسحات تدافعی در ازای میانجی‌گری ایران در لبنان.	توقف یک‌جانبه ارسال قطعات و تجهیزات و افشای سیاسی ماجرا که منجر به بن‌بست دیپلماتیک و تشدید بی‌اعتمادی شد.
۴	قوانین تحریمی (داماتو/آیلسا)	۱۹۹۵-۲۰۱۵م	احترام به اصول تجارت آزاد و قراردادهای پیشین (نظیر قرارداد کونوکو).	وضع تحریم‌های ثانویه که شرکت‌های غیرآمریکایی را از سرمایه‌گذاری در صنایع نفت و گاز ایران منع کرد؛ نقض اصول سازمان تجارت جهانی (WTO).
۵	برنامه جامع اقدام مشترک (برجام)	۲۰۱۵-۲۰۱۸م	لغو تحریم‌های هسته‌ای و تسهیل مراودات بانکی در قبال محدودیت برنامه هسته‌ای ایران.	خروج یک‌جانبه در می ۲۰۱۸م (بدون مستمسک قانونی) و بازگرداندن تمامی تحریم‌های پیشین علی‌رغم تأییدات مکرر آژانس (IAEA) بر پایبندی ایران.
۶	سیاست فشار حداکثری	۲۰۱۸-۲۰۲۵م	احترام به حاکمیت ملی و تعهد به عدم استفاده از قوای قهریه (طبق منشور ملل متحد).	ترور مقامات رسمی (۲۰۲۰م)، اعمال تحریم‌های دارویی و بانکی شدید، و اقدامات نظامی علیه زیرساخت‌های هسته‌ای (۲۰۲۵م)؛ نقض صریح حاکمیت سرزمینی.

منابع

آوند، بابک، «بدعهدی‌ها و قراردادهای ناتمام آمریکا در رابطه با ایران طی ۴۰ سال گذشته»، وب‌سایت فراز انرژی، تاریخ درج مطلب: 27 بهمن 1404ش.

«بدعهدی آمریکا»، مجلۀ الکترونیکی مرکز اسناد انقلاب اسلامی ایران، شمارۀ 2، 1395ش.

بهرامی، مراد، «روابط ايران و امريكا از آرتور تا ترامپ»، وب‌روزنامۀ اعتماد، تاریخ درج مطلب: 17 آبان 1399ش.

«پایان دور دوم مذاکرات هسته‌ای ایران و آمریکا در ژنو / هنوز نتیجه ملموسی به دست نیامده‌است / آیا دور سوم به زودی برگزار خواهد شد؟»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: 28 بهمن 1404ش.

«پایان مذاکرات ایران - امریکا در عمان / عراقچی: شروع خوبی بود ؛ تفاهم برای ادامه مذاکرات / وزیر خارجه عمان: مذاکرات، جدی بود»، وب‌سایت تحلیلی-خبری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 17 بهمن 1404ش.

«تایم لاین مذاکرات هسته ای ایران و آمریکا از سال ۱۳۳۳ تا کنون»، وب‌سایت یواس فاکت، تاریخ بازدید: 4 اسفند 1404ش.

«تمام آنچه بین ایران و آمریکا گذشته است؛ نیم قرن دشمنی و تماس!»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 4 آذر 1403ش.

حبیبی، حمید، «ایران و آمریکا؛ تقابل راهبردى یا تاکتیکى»، مجلۀ حصون، شمارۀ 13، 1386ش.

«مذاکرات ایران و آمریکا در مسقط فعلا به پایان رسید | عراقچی: برای ادامه گفتگوها اتفاق نظر وجود دارد اما... | پیام حضور فرمانده سنتکام در مذاکرات چه بود؟»، 17 بهمن 1404ش.

«مروری بر مذاکرات مستقیم و غیرمستقیم ایران و آمریکا پس از انقلاب؛ ماجرای تماس تلفنی بوش پدر با آیت‌الله هاشمی چه بود؟»، اعتماد آنلاین، تاریخ درج مطلب: 23 فروردین 1404ش.

منصوریان، ناصرعلی، «دیوان داوری دعاوی ایران - امریکا مظهر برخورد دو تمدن در عرصه حقوقی»، مجلۀ پژوهش حقوق و سیاست، شمارۀ 5، 1380ش.

منصوری، جواد، «بدعهدی آمریکا به ایران در بیانیه‌های الجزایر»، وب‌مرکز اسناد انقلاب اسلامی ایران، تاریخ درج مطلب: تاریخ بازدید: 2 بهمن 1404ش.

«نگاهی به تاریخچه مذاکرات مستقیم و غیرمستقیم ایران و امریکا از سال 1979»، وب‌سایت مدیست نیوز، تاریخ درج مطلب: 11 آوریل 2025م.

«وزیر خارجه عمان: مذاکرات ایران و آمریکا «دوستانه» بود / از همکاری شان برای رسیدن به صلح سپاسگزارم»، وب‌سایت تحلیلی-خبری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 23 فروردین 1404ش.

«5 تاریخ مهم در مذاکرات مستقیم ایران و آمریکا | هدیه خاص رئیس جمهور آمریکا برای سران سه قوه»، همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: 20 فروردین 1404ش.