دیوارنگاری

دیوارنگاری؛ ترسیم روی دیوار در فضاهای شهری.

مفهوم‌شناسی

دیوارنگاری (Graffiti) به هرگونه علامت‌گذاری، حکاکی یا ترسیم روی دیوارها در فضاهای شهری اطلاق می‌شود که شامل طیف وسیعی از فرم‌ها از جمله کلمات، نمادها، الگوها نقش‌ها، اشکال، حرف‌ها و نشانه‌ها است و از شکل‌های ساده تا آثار نقاشی پیشرفته را دربر می‌گیرد.

دیوارنگاری واژه‌ای در ادبیات هنر معاصر است که از دیوار (اسم)، نگار (بن مضارع) و ی (پسوند مصدرساز) مرکب شده و بر فرآیند ترسیم یا نگارش تصویر و خط بر سطوح عمودی دلالت دارد. دیوارنگاری با نقاشی‌دیواری و دیوارنگاره مترادف هستند؛ اما با وجود شباهت بسیار، از نظر بار معنایی متفاوت‌اند. در زبان تخصصی هنر، دیوارنگاری بیشتر به انجام کار و مراحل اجرایی اشاره دارد؛ اما نقاشی‌دیواری واژه‌ای جامع است که هم به روشِ کار و هم به خودِ تصویری که روی دیوار نقش بسته یا نصب شده، گفته می‌شود و و ديوارنگاره، تنها بر خود اثر ديواری دلالت می‌کند.

تاریخچه

ریشه‌های نخستین دیوارنگاری به دوران غارنشینی بازمی‌گردد. در ایران، پیشینۀ این هنر به هزارۀ هشتم پیش از میلاد و عصر نوسنگی می‌رسد. بارزترین نمونه‌های این دوران، صخره‌نگاره‌های منطقۀ کوهدشت در استان لرستان هستند که با استفاده از رنگ‌هایی همچون قرمز اخرایی، زرد و سیاه، صحنه‌هایی ابتدایی از نبرد و شکار را به تصویر کشیده‌اند.

دوران معاصر

دیوارنگاری در سیمای عمومی شهر تهران که از دوران تحولات شهرسازی دورۀ پهلوی شکل گرفت و پس از انقلاب اسلامی رونق چشمگیری یافت، گونه‌ای از هنر عمومی شهری است که باید به نیازها و سلیقه‌های شهروندان توجه کند. با توجه به گستردگی مخاطبان هنر شهری و پیچیدگی رفتارهای انسانی، جلب رضایت همه بینندگان یک نقاشی دیواری در فضای عمومی شهر امری ناممکن به نظر می‌رسد؛ اما با شناخت ویژگی‌های مشترک شهروندان و درک صحیح شرایط زمانی و نیازهای جامعه، می‌توان آثاری مؤثر خلق کرد.

دیوارنگاری در نمای عمومی شهر تهران هم‌زمان با انقلاب اسلامی و پس از آن به‌سرعت گسترش یافت. آثار دیواری در آغاز انقلاب به‌صورت خودجوش و براساس نیازهای جامعه توسط مردم و هنرمندان مردمی پدید آمد. در این دوره، سفارش‌دهنده، مجری و مخاطب اثر تا حد زیادی یکی بود و به‌دلیل شرایط تاریخی ویژه، میان اثر و مخاطب هماهنگی قابل توجهی برقرار می‌شد و اثر توان ارتباط با مخاطبانش را داشت.

از دوران پس از انقلاب تا پایان جنگ تحمیلی با عراق، دیوارنگاری اغلب با مضامین سیاسی و اجتماعی ادامه یافت و همچنان به‌شکلی خودجوش هدایت می‌شد. پس از جنگ، با تغییر شرایط کشور و ضرورت‌های اجتماعی، دیوارنگاری مردمی متوقف و این حوزه زیر نظر نهادهای دولتی قرار گرفت. از این مقطع، نخستین شکاف میان سیاست‌گذاری هنری و مخاطبان نقاشی‌های دیواری پدیدار شد. بیش از یک دهه، دو رویکرد غالب در دیوارنگاری تهران قابل تشخیص است: نخست، رویکرد تزیینی و منظره‌پردازانه در آثاری که تحت نظارت سازمان زیباسازی شهر تهران اجرا می‌شد و دوم، رویکرد تصویرگری شهدا تحت نظارت بنیاد شهید و امور ایثارگران. این دو جریان با چنان سرعتی فضای شهر را دربر گرفتند که توجه شهروندان را جلب کرده و موافقان و مخالفانی به همراه داشتند.

دیوارنگاری غیررسمی یا گرافیتی

گرافیتی هنری غیررسمی و متمایز از نقاشی‌های دیواری دولتی است که ریشه در واژۀ گرافیتی به‌معنای «خراش دادن» دارد. این پدیده به‌عنوان بخشی از هنر پست‌مدرن در دهه‌ی ۱۹۸۰م شکوفا شد و هنرمندان آن از منابع متنوع تاریخ هنر برای خلق آثار خود بهره می‌گیرند. از نگاه نظریه‌پردازانی چون بودریار، گرافیتی نوعی مداخله در فرهنگ شهری و به چالش کشیدن رسانه‌ها و قوانین مسلط است. این پدیده در شهرهای بزرگ ایران از جمله تهران، تبریز، اصفهان، شیراز رواج یافته و سرعت انتشار و گستردگی آن توجه پژوهشگران را جلب کرده است. دیوارنگاران غیررسمی با هزینه‌های مادی و معنوی، انگ‌های اجتماعی و حتی پیگردهای قانونی جدی روبه‌رو هستند که لزوم بررسی انگیزه‌های آنان را دوچندان می‌کند. برخلاف باور عمومی پژوهشگران که گرافیتی را صرفاً ابزاری برای اعتراض و مقاومت می‌دانند، بسیاری از این آثار لزوماً همگام با وقایع اجتماعی نیستند. برخی دیوارنگاری‌ها در حاشیه‌ی شهرها و به دور از چشم عموم اجرا می‌شوند و هدفی شخصی، تخلیه‌گرایانه یا حتی سرگرم‌کننده دارند که در آن مخاطب نقش پررنگی ندارد.

هدف دیوارنگاری

مطابق با آیین‌نامه اجرایی نقاشی دیواری سازمان زیباسازی شهر تهران مصوب سال ۱۳۸۳ش، اولویت اصلی در دیوارنگاری‌های معاصر محتوای پیام‌محور، ارتقای کیفیت بصری و تلطیف فضای شهری است. هدف نهایی این رویکرد، ایجاد تجربه‌ای خوشایند در شهروندان و بهبود سیمای محیطی است که هنرمند را متعهد می‌سازد تا علاوه بر انتقال محتوا، با نگاهی زیباشناسانه به عناصر بصری بنگرد و با بهره‌گیری از ویژگی‌های دیوار، معماری و محیط، میان اثر و بستر پیرامونی آن هماهنگی کامل ایجاد کند.

شیوه‌های دیوارنگاری

بر اساس این رویکرد، هنرمند موظف است علاوه بر

نقاشی دیواری ابزاری مهم در فضاهای مختلف تجاری، آموزشی و ورزشی است. اجرای این آثار به دو روش کلی خشک و خیس انجام می‌شود که مهم‌ترین تکنیک‌های آن عبارتند از:

• تکنیک کازئین: استفاده از ترکیب آهک و چسب کازئین برای ایجاد پایداری.
• تکنیک تمپرا: روشی باستانی با استفاده از زرده تخم‌مرغ به‌عنوان چسبِ رنگ مناسب برای سطوح چوبی و گچی.
• تکنیک سیلیکات: روشی بادوام و متعلق به قرن ۱۵ که بر زیرسازی دقیق استوار است و از سیمان و سنگ محافظت می‌کند.

دیوارنگاری در فرهنگ عامه

این هنر خیابانی امروزه به یکی از ارکان جدایی‌ناپذیر فرهنگ عامه تبدیل شده است. دیوارنگاری فراتر از یک نقاشی ساده، اکنون جزئی از سبک زندگی زیرزمینی است که در کنار موسیقی هیپ‌هاپ و رقص بریک معنا پیدا می‌کند. این هنر شامل طیف وسیعی از فعالیت‌های ذیل است:

• شعارنویسی و تصویرسازی: برای انتقال پیام‌های اجتماعی و سیاسی.
• زیباسازی شهری: طراحی‌های گرافیکی روی ساختمان‌ها و قطارها.
• تبلیغات فرهنگی: استفاده از فضای عمومی برای جلب توجه مخاطبان.

ویژگی‌های دیوارنگاری

یکی از ویژگی‌های دیوارنگاری، مرز باریک آن میان خلاقیت و جرم است:

• دیدگاه قانونی: در اکثر کشورها، هرگونه علامت‌گذاری بر املاک خصوصی بدون اجازه مالک، جرم تلقی شده و پیگرد قانونی دارد. گاهی نیز این نوشته‌ها تنها ابزاری برای تعیین قلمرو گروه‌های تبهکار قلمداد می‌شوند.
• دیدگاه هنری: هواداران این سبک، دیوارنگاری را نوعی بیان احساسات قانون‌گریزانه و هنر اعتراضی می‌دانند. از نظر آن‌ها، هنر نباید صرفاً در گالری‌ها محبوس باشد؛ بلکه باید در خیابان و در دسترس همگان قرار گیرد (مانند آثار مشهور روی دیوار برلین یا نقاشی‌های سه‌بعدی کف خیابان).

کاربرد دیوارنگاری

استفاده از دیوارنگاری در فضاهای تجاری، روشی برای جلب توجه حداکثری است. این آثار با ایجاد وقفه بصری، مخاطب را به‌سوی کسب‌وکار و برند جذب می‌کند که در نتیجۀ آن تصویر برند در ذهن مشتری باقی می‌ماندو با دیدن موارد مشابه، نام برند در ذهن مخاطب تداعی می‌شود. از دهۀ هشتاد شمسی، با هدف تلطیف فضای شهری، تلاش شده است تا اجرای این تبلیغات از روی دیوارهای شهر متوقف شده و به مکان‌های اختصاصی نظیر بیلبوردها، ایستگاه‌های مترو، اتوبوس‌ها و تلویزیون‌های شهری منتقل شود؛ بدین ترتیب، این حوزه گرچه از حیطه دیوارنگاری خارج شده، اما همچنان به عنوان یک هنر شهری تحت نظارت سازمان زیباسازی قرار دارد. از سوی دیگر، بهره‌مندی از بودجه بخش خصوصی باعث ایجاد خلاقیت و تنوع در شیوه‌های اجرایی این آثار شده است که این نوآوری می‌تواند الگویی برای سایر رویکردهای دیوارنگاری معاصر باشد.

پانویس

• «در مورد دیوارنگاری در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، ویکی‌تابناک، تاریخ بازدید: 2 اسفند 1404ش.
• علوی‌نژاد، سید محسن، «بررسي مفهوم ديوارنگاري در منابع هنر اسلامی»، نگره دانشگاه شاهد، سال چهارم، شماره 7، تابستان 1387ش.
• کفشچیان مقدم، اصغر و دیگران، «ارزیابی دیوارنگاری معاصر تهران از دیدگاه مخاطب»، نشریه هنرهای زیبا- هنرهای تجسمی، شمارۀ 41، بهار 1389ش.
• کفشچیان مقدم، اصغر و رویان، سمیرا، «بررسی دیوارنگاری معاصر تهران (قبل و بعد از انقلاب)»، هنرهای زیبا، شماره 33، بهار 1387ش.
• مؤید حکمت، ناهید و دیگران، «هنر و خیابان: گونه‌شناسی دلایل دیوارنگاری غیررسمی در ایران»، جامعه‌پژوهی فرهنگی، سال دوزادهم، شمارۀ 1، بهار 1400ش.
• «نقاشی دیواری یا دیوارنگاری چیست و چه نکاتی را باید رعایت کنیم»، وب‌سایت پویااندیش، تاریخ بازدید: 4 اسفند 1404ش.