دیوارنگاری

دیوارنگاری؛ ترسیم روی دیوار در فضاهای شهری.

مفهوم‌شناسی

دیوارنگاری (Graffiti) واژه‌ای مرکب در ادبیات هنر معاصر است که بر فرآیند ترسیم یا نگارش تصویر و خط بر سطوح عمودی دلالت دارد. دیوارنگاری با نقاشی‌دیواری و دیوارنگاره مترادف، اما از نظر بار معنایی متفاوت‌ است. در زبان تخصصی هنر، دیوارنگاری بیشتر به انجام کار و مراحل اجرایی اشاره دارد؛ اما نقاشی‌دیواری واژه‌ای جامع است که هم به روشِ کار و هم به خودِ تصویری که روی دیوار نقش بسته یا نصب شده، گفته می‌شود و و ديوارنگاره، تنها بر خود اثر ديواری دلالت می‌کند.

تاریخچه

دوران باستان

ریشه‌های نخستین دیوارنگاری به دوران غارنشینی بازمی‌گردد. در ایران، پیشینۀ این هنر به هزارۀ هشتم پیش از میلاد و عصر نوسنگی می‌رسد. بارزترین نمونه‌های این دوران، صخره‌نگاره‌های منطقۀ کوهدشت در استان لرستان هستند که با استفاده از رنگ‌هایی همچون قرمز اخرایی، زرد و سیاه، صحنه‌هایی از نبرد و شکار را به تصویر کشیده‌اند.

دوران معاصر

دیوارنگاری در سیمای عمومی شهر تهران از دوران تحولات شهرسازی دورۀ پهلوی شکل گرفت و پس از انقلاب اسلامی رونق چشمگیری یافت. دیوارنگاری در نمای عمومی شهر تهران هم‌زمان با انقلاب اسلامی و پس از آن به‌سرعت گسترش یافت. آثار دیواری در آغاز انقلاب به‌صورت خودجوش و براساس نیازهای جامعه توسط مردم و هنرمندان مردمی پدید آمد. در این دوره، سفارش‌دهنده، مجری و مخاطب اثر تا حد زیادی یکی بود و به‌دلیل شرایط تاریخی ویژه، میان اثر و مخاطب هماهنگی قابل توجهی برقرار می‌شد و اثر توان ارتباط با مخاطبانش را داشت.

از دوران پس از انقلاب تا پایان جنگ تحمیلی با عراق، دیوارنگاری اغلب با مضامین سیاسی و اجتماعی ادامه یافت و همچنان به‌شکلی خودجوش هدایت می‌شد. پس از جنگ، با تغییر شرایط کشور و ضرورت‌های اجتماعی، دیوارنگاری مردمی متوقف و این حوزه زیر نظر نهادهای دولتی قرار گرفت. بیش از یک دهه، دو رویکرد غالب در دیوارنگاری تهران وجود دارد؛ نخست، رویکرد تزیینی و منظره‌پردازانه در آثاری که تحت نظارت سازمان زیباسازی شهر تهران اجرا می‌شد و دوم، رویکرد تصویرگری شهدا تحت نظارت بنیاد شهید و امور ایثارگران. این دو جریان به‌سرعت فضای شهر را دربر گرفتند و توجه شهروندان را جلب کرده و موافقان و مخالفانی به همراه داشتند.

دیوارنگاری غیررسمی یا گرافیتی

دیوارنگاری غیررسمی یا گرافیتی هنری متمایز از نقاشی‌های دیواری دولتی است که ریشه در واژۀ گرافیتی به‌معنای خراش دادن دارد. این پدیده به‌عنوان بخشی از هنر پست‌مدرن در دهۀ ۱۹۸۰م شکوفا شد و هنرمندان آن از منابع متنوع تاریخ هنر برای خلق آثار خود بهره می‌گیرند. از نگاه نظریه‌پردازانی چون بودریار، گرافیتی نوعی مداخله در فرهنگ شهری و به چالش کشیدن رسانه‌ها و قوانین مسلط است. این پدیده در شهرهای بزرگ ایران از جمله تهران، تبریز، اصفهان، شیراز رواج یافته و سرعت انتشار و گستردگی آن توجه پژوهشگران را جلب کرده است. دیوارنگاران غیررسمی با هزینه‌های مادی و معنوی، انگ‌های اجتماعی و حتی پیگردهای قانونی روبه‌رو هستند که لزوم بررسی انگیزه‌های آنان را دوچندان می‌کند. برخلاف باور عمومی پژوهشگران که گرافیتی را صرفاً ابزاری برای اعتراض و مقاومت می‌دانند، بسیاری از این آثار لزوماً همگام با وقایع اجتماعی نیستند. برخی دیوارنگاری‌ها در حاشیۀ شهرها و به دور از چشم عموم اجرا می‌شوند و هدفی شخصی، تخلیه‌گرایانه یا حتی سرگرم‌کننده دارند که در آن مخاطب نقش پررنگی ندارد.

دیوارنگاری در فرهنگ عامه

دیوارنگاری غیررسمی یا گرافیتی امروزه به یکی از ارکان فرهنگ عامه تبدیل شده و اکنون جزئی از سبک زندگی زیرزمینی است که در کنار موسیقی هیپ‌هاپ و رقص بریک معنا پیدا می‌کند. هواداران این سبک، دیوارنگاری را نوعی بیان احساسات قانون‌گریزانه و هنر اعتراضی می‌دانند. از نظر آن‌ها، هنر نباید صرفاً در گالری‌ها محبوس باشد؛ بلکه باید در خیابان و در دسترس همگان قرار گیرد (مانند آثار مشهور روی دیوار برلین یا نقاشی‌های سه‌بعدی کف خیابان). این نوع دیوارنگاری شامل طیف وسیعی از فعالیت‌های ذیل است:

• شعارنویسی و تصویرسازی: برای انتقال پیام‌های اجتماعی و سیاسی.
• زیباسازی شهری: طراحی‌های گرافیکی روی ساختمان‌ها و قطارها.
• تبلیغات فرهنگی: استفاده از فضای عمومی برای جلب توجه مخاطبان.

ماهیت حقوقی

در اکثر کشورها، هرگونه علامت‌گذاری بر املاک خصوصی بدون اجازۀ مالک، جرم تلقی شده و پیگرد قانونی دارد. گاهی نیز این نوشته‌ها تنها ابزاری برای تعیین قلمرو گروه‌های تبهکار قلمداد می‌شوند.

هدف دیوارنگاری

مطابق با آیین‌نامۀ اجرایی نقاشی دیواری سازمان زیباسازی شهر تهران مصوب سال ۱۳۸۳ش، اولویت اصلی در دیوارنگاری‌های معاصر محتوای پیام‌محور، ارتقای کیفیت بصری و تلطیف فضای شهری است. هدف نهایی این رویکرد، ایجاد تجربه‌ای خوشایند در شهروندان و بهبود سیمای محیطی است که هنرمند را متعهد می‌سازد تا علاوه بر انتقال محتوا، با نگاهی زیباشناسانه به عناصر بصری بنگرد و با بهره‌گیری از ویژگی‌های دیوار، معماری و محیط، میان اثر و بستر پیرامونی آن هماهنگی کامل ایجاد کند.

ویژگی‌های دیوارنگاری

دیوارنگاری از چهار ویژگی و مزیت ارتباطی برخوردار است:

1. تنوع و جذابیت: بهره‌گیری از فرم‌های بصری متنوع برای ایجاد گفتمان با مخاطب.
2. مشروعیت: برخورداری از اعتبار ذاتیِ نهفته در هنر، شخصیت هنرمند و غنای محتوا.
3. فراگیری: توزیع پيام در سطحی وسیع و دسترسی عمومیِ بدون محدودیت.
4. تداوم: ماندگاری فیزیکی اثر و استمرار پیام‌رسانی در طول زمان.

ابعاد دیوارنگاری

دیوارنگاری در بازنمایی هویت ملی، حیات جمعی، تبلیغات تجاری و ترویج آموزه‌های اخلاقی نقش مهمی ایفا می‌کند. این هنر در فصل مشترک سه حوزۀ هنر تجسمی، معماری و شهرسازی و ارتباطات اجتماعی، قرار دارد.

رابطۀ دیوارنگاری با این سه بعد را می‌توان چنین تبیین کرد:

• حوزه هنر: این رشته به دلیل قدمت و ارزش آن، یکی از شیوه‌های تولید در هنرهای تجسمی است که در زیباسازی و هویت‌بخشی نقش دارد.
• حوزه معماری و شهرسازی: دیوارنگاره‌ها ابزاری در طراحی شهری هستند که پیوندی ناگسستنی با معماری دارند؛ به‌طوری که تفکیک این دو دشوار است؛ چراکه معماری خود مجموعه‌ای از حجم‌ها و سطوح رنگی است که با نقاشی دیواری به وحدت می‌رسد.
• حوزه ارتباطات اجتماعی: دیوارنگاری مدام در حال انتقال پیام به جامعه است.

فرآیند اجرایی دیوارنگاری

دیوارنگاری در ابعاد تولید و عرضه دارای ویژگی‌هایی است که آن را از نقاشی‌های آتلیه‌ای متمایز می‌کند. تولید یک اثر دیواری، بسته به وسعت و محل اجرا، پروژه‌ای جمعی و میان‌رشته‌ای محسوب می‌شود که نیازمند تلفیق تخصص‌ها و فنون گوناگون است. فرآیند خلق و ارائۀ این آثار در سه مرحله انجام می‌شود:

۱. پیش‌تولید و نظام‌مندی طراحی: برخلاف آثار هنری مستقل، دیوارنگاری شهری اغلب بر پایه سفارش نهادهای مدیریت شهری آغاز می‌شود. این امر مستلزم طی کردن یک فرآیند سازوکارمند شامل ایده‌پردازی، طراحی و اخذ مجوزهای قانونی است. موفقیت در این مرحله و ارتقای کیفیت اثر، تنها در گرو اِعمال نگرش‌های کارشناسانه و تخصصی است.

۲. تکنولوژی تولید: دیوارنگاری به‌دلیل استقرار در فضای باز، با چالش دوام و ثبات در برابر عوامل محیطی روبه‌رو است. هنرمند باید از مواد و مصالحی استفاده کند که ضمن سازگاری با بستر معماری، ماندگاری اثر را تضمین کند. این مرحله با مهارت‌های فنی در ارتباط است و فرآیند سفارش تا اجرا، نظارت و نگهداری آن، محصول همکاری تخصص‌های مختلف مدیریتی و هنری است.

۳. پویایی در اجرا و تعامل با مخاطب: اثر دیواری در ابعاد زمان و مکان با مخاطب پیوند می‌خورد که در صورت ضعف کیفیت و فقدان جذابیت، به‌مرور زمان ارزش خود را از دست داده و به عنصری خنثی یا حتی مزاحم در سیمای شهر تبدیل می‌شود. هنرمند و سفارش‌دهنده با شناخت دقیق از ماهیت چندبعدی این هنر، ظرفیت‌های ارتباطی آن را برای دستیابی به بهره‌برداری مطلوب به‌کار می‌گیرد.

شیوه‌های اجرای دیوارنگاری

دیوارنگاری به دو روش کلی خشک و خیس انجام می‌شود که مهم‌ترین تکنیک‌های آن عبارتند از:

• تکنیک کازئین: استفاده از ترکیب آهک و چسب کازئین برای ایجاد پایداری.
• تکنیک تمپرا: روشی باستانی با استفاده از زرده تخم‌مرغ به‌عنوان چسبِ رنگ مناسب برای سطوح چوبی و گچی.
• تکنیک سیلیکات: روشی بادوام و متعلق به قرن ۱۵ که بر زیرسازی دقیق استوار است و از سیمان و سنگ محافظت می‌کند.

نقش فرهنگی و هنری ديوارنگاری شهری

دیوارنگاری بستری برای گسترش ظرفیت‌های هنر در فضای عمومی است. این هنر به‌دلیل توانمندی در بیان صریح مواضع و بنیان‌های فرهنگی، همواره ابزاری برای انتقال پیام‌های کلان اجتماعی محسوب شده است. نقش‌آفرینی فرهنگی دیوارنگاری از طریق جلوه‌بخشی زیبایی‌شناسانه به سیمای شهر و انتقال مفاهیم با استفاده از زبان تصویر که به‌دلیل فراگیری و اشتراک معنایی، پویاتر از سایر ساختارهای ارتباطی عمل می‌کند، صورت می‌گیرد. این هنر با نفوذ در لایه‌های مختلف جامعه، می‌تواند در اموری نظیر ترویج هنجارها، آموزش شهروندی، الگوسازی اجتماعی، هویت‌بخشی و تقویت بنیان‌های ملی نقشی تعیین‌کننده ایفا کند. اثربخشی این هنر در توسعۀ زندگی شهری، آن را به ابزاری برای تحقق ماهیت انسان‌گرایانه در شهرها تبدیل کرده است.

شکل‌دهی به هویت شهری

• بازنمایی و تقویت ارزش‌ها: همان‌طور که آثار گذشتگان منابعی غنی برای درک ساختار جوامع تاریخی هستند، دیوارنگاری معاصر نیز ابزاری برای بازنمایی، اشاعه و تثبیت اصول و معیارهای فرهنگی امروز به‌ شمار می‌رود.
• تأثیر بر زیست‌جهان شهروندان: هویت یک شهر و سلوک فردی شهروندان آن، محصول ترکیب برداشت‌های تصویری با نگرش‌های ذهنی آن‌ها است. سیمای بصری شهر تأثیری شگرف در جهت‌دهی به گرایش‌های ذهنی افراد دارد. دیوارنگاره به‌عنوان یک تصویر سنجیده و طراحی‌شده، برخلاف مناظر اتفاقی کالبد شهری، با هدف اثرگذاری حداکثری بر مخاطب خلق می‌شود.

کاربرد دیوارنگاری

دیوارنگاری‌ها طیف گسترده‌ای از کارکردهای فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، تبلیغاتی و زیباشناختی را دربر می‌گیرند.

تجاری-تبلیغی

استفاده از دیوارنگاری در فضاهای تجاری، روشی برای جلب توجه حداکثری است. این آثار با ایجاد وقفۀ بصری، مخاطب را به‌سوی کسب‌وکار و برند جذب می‌کند که در نتیجۀ آن تصویر برند در ذهن مشتری باقی می‌ماند. از دهۀ هشتاد شمسی، با هدف تلطیف فضای شهری، تلاش شده است تا اجرای این تبلیغات از روی دیوارهای شهر متوقف شده و به مکان‌های اختصاصی نظیر بیلبوردها، ایستگاه‌های مترو، اتوبوس‌ها و تلویزیون‌های شهری منتقل شود؛ بدین ترتیب، این حوزه گرچه از حیطۀ دیوارنگاری خارج شده، اما همچنان به‌عنوان یک هنر شهری تحت نظارت سازمان زیباسازی قرار دارد. از سوی دیگر، بهره‌مندی از بودجۀ بخش خصوصی باعث ایجاد خلاقیت و تنوع در شیوه‌های اجرایی این آثار شده است.

فرهنگی‌رسانه‌ای

دیوارنگاری ابزاری برای ارتباطات جمعی است. در این ساحت، هر دیوارنگاره یک رسانه تلقی می‌شود که میان اندیشۀ هنرمند و ادراک مخاطب قرار می‌گیرد و از طریق زبان تصویر، فرآیند انتقال پیام را محقق می‌سازد. از منظر جامعه‌شناختی، نقاشی دیواری رسانه‌ای برای بازتولید روابط اجتماعی است. برخلاف سایر هنرهای تجسمی که اغلب در فضاهای بسته و نخبگانی عرضه می‌شوند، دیوارنگاری به‌دلیل ساختار عمومیت‌یافتۀ خود، پیوندی مستقیم با بدنۀ جامعه برقرار می‌کند. اگرچه میزان اثرگذاری این هنر به سطح سواد بصری مخاطبان وابسته است، اما ظرفیت‌های ذاتی آن در عمومی‌سازی بیان هنری، می‌تواند مناسبات اجتماعی و نظام ارتباطی کل جامعه را تحت تأثیر قرار دهد.

منابع

• «در مورد دیوارنگاری در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، ویکی‌تابناک، تاریخ بازدید: 2 اسفند 1404ش.
• زنگی، بهنام و احمدی، سید بدرالدین، «بررسي كاركردهاي هويت‌بخش هنر شهري ديوارنگاري در شهر ايراني اسلامي»، نسریه هنرهای صناعی اسلامی، سال اول، شمارۀ 1، پاییز و زمستان 1395ش.
• علوی‌نژاد، سید محسن، «بررسي مفهوم ديوارنگاري در منابع هنر اسلامی»، نگره دانشگاه شاهد، سال چهارم، شماره 7، تابستان 1387ش.
• کفشچیان مقدم، اصغر و دیگران، «ارزیابی دیوارنگاری معاصر تهران از دیدگاه مخاطب»، نشریه هنرهای زیبا- هنرهای تجسمی، شمارۀ 41، بهار 1389ش.
• کفشچیان مقدم، اصغر و رویان، سمیرا، «بررسی دیوارنگاری معاصر تهران (قبل و بعد از انقلاب)»، هنرهای زیبا، شماره 33، بهار 1387ش.
• مؤید حکمت، ناهید و دیگران، «هنر و خیابان: گونه‌شناسی دلایل دیوارنگاری غیررسمی در ایران»، جامعه‌پژوهی فرهنگی، سال دوزادهم، شمارۀ 1، بهار 1400ش.
• «نقاشی دیواری یا دیوارنگاری چیست و چه نکاتی را باید رعایت کنیم»، وب‌سایت پویااندیش، تاریخ بازدید: 4 اسفند 1404ش.