امید اجتماعی

امید اجتماعی ؛

امید اجتماعی یکی از نیازهای اساسی، نشانه‌های پویایی و از شاخص‌های مهم توسعه جوامع به شمار می‌رود. این پدیده فراتر از یک ویژگی صرفاً فردی، به‌عنوان یک جریان فکری و نیروی محرک عمل کرده و افراد یک جامعه را برای غلبه بر چالش‌ها و ساختن آینده‌ای بهتر به یکدیگر پیوند می‌دهد. برخورداری از امید در سطح جمعی، باعث افزایش همبستگی، انسجام و تاب‌آوری جامعه در برابر بحران‌ها شده و انگیزه حرکت و نشاط را فراهم می‌سازد، در حالی که فقدان آن جامعه را به سمت انزوا، ایستایی و از هم گسیختگی سوق می‌دهد.

مفهوم‌شناسی

از دیدگاه عده ای ریشه لغوی مفهوم «امید» به زبان یونانی باز می‌گردد و از لفظ Keu یونانی به معنای انحنا گرفته شده است، یعنی وقتی انسان‌ها انتظار یك نقطه عطف یا تغییر در وضعیت موجود را داشته باشند، امید وجود دارد. امید اجتماعی یک احساس جمعی و ارزیابی مقایسه‌ای نسبت به آینده است که بر مبنای تجارب گذشته و پنداشت‌های مشترک افراد نسبت به شرایط حال شکل می‌گیرد. اسنایدر امید را به‌صورت ظرفیت یافتن مسیرهای رسیدن به اهداف و داشتن انگیزه برای عبور از آن‌ها تعریف کرده است. این مفهوم فراتر از یک حالت عاطفی است و به‌عنوان ویژگیِ شناختی و جریان فکری در بستر اجتماع شناخته می‌شود که از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود و ظرفیت مقابله با بحران‌ها را افزایش می‌دهد [۳].

تفاوت امید فردی و امید اجتماعی

امید فردی بیشتر به پیشرفت‌های شخصی توجه دارد، بی‌آنکه اثر کنش‌ها بر دیگران در نظر گرفته شود. در مقابل، امید اجتماعی با مفهوم «تغییر» و کنش جمعی گره خورده است [۴]. تنها شکل امکان پایدار برای امید، تبدیل شدن امید فردی به امید جمعی است که در آن افراد می‌توانند با یکدیگر برای بهبود وضعیت جامعه امید بورزند و این امر تنها از طریق همبستگی در گروه‌های اجتماعی پدید می‌آید [۵].

رویکردهای جامعه‌شناختی به امید

دانشمندان علوم اجتماعی امید را از زوایای گوناگون بررسی کرده‌اند. ارنست بلوخ امید را جریانی می‌داند که به سمت زندگی بهتر پیش می‌رود و با توسعه اجتماعی محقق می‌شود [۶]. از منظر ریچارد رورتی، امید اجتماعی یک امید عملی است که فردای بهتر را دست‌یافتنی می‌داند و صرفاً یک احساس کور نیست [۷]. لیونل تایگر نیز امید را حالت و ایستاری همراه با آرزو درباره آینده مادی و اجتماعی مطلوب می‌داند [۸].

عوامل مؤثر بر امید اجتماعی

عوامل متعددی بر میزان امیدواری جامعه تأثیر می‌گذارند:

• عوامل اجتماعی و اقتصادی: افزایش اعتماد اجتماعی، امنیت اجتماعی و رضایت از زندگی موجب ارتقای امید می‌شود. در مقابل، نابرابری اجتماعی، فقر، فاصله طبقاتی و احساس بی‌قدرتی، امید اجتماعی را کاهش می‌دهند [۹]. بیکاری و نبود درآمد کافی نیز احساس ناامیدی را تشدید می‌کنند [۱۰].
• دین و باورهای مذهبی: اعتقادات مذهبی نقش یک عامل حفاظتی را ایفا می‌کنند. باور به آخرت، معنابخشی به زندگی، نیایش و توکل، ظرفیت تحمل سختی‌ها را بالا برده و به‌طور معناداری به احیا و بسط امید اجتماعی کمک می‌کنند [۱۱].
• رسانه و فضای گفت‌وگو: رسانه ملی می‌تواند با تولید برنامه‌های شادمحور، عدالت‌محور و گفت‌وگومحور، بسیار بر افزایش امید اجتماعی تأثیر بگذارد [۱۲]. گفت‌وگوی اجتماعی مؤثر و پرهیز از تزریق اخبار منفی، نشاط جامعه را بازتولید می‌کند [۱۳].

پیامدها و راهکارهای ارتقای امید

کاهش امید اجتماعی به ایستایی، بی‌تحرکی، انزوای اجتماعی، میل به مهاجرت و حتی گسست و فروپاشی اجتماعی منجر می‌شود [۱۴]. امید اجتماعی امری اکتشافی نیست، بلکه برساختنی و خلق‌کردنی است [۱۵]. برای ارتقای آن، آموزش مهارت‌های فردی و اجتماعی، تقویت نهادهای مدنی، کاهش نابرابری‌ها، کارآمدی حاکمیت و ایجاد فضای آزاد برای مشارکت عمومی ضروری است [۱۶]. شکل‌گیری علاقۀ اجتماعی و گذار از اهداف صرفاً فردی به اهداف جمعی نیز بنیادی‌ترین سازه برای بازگشت امید به جامعه به شمار می‌آید [۱۷].