علی لاریجانی

علی لاریجانی؛ دانشمند سیاست‌مدار و دبیر شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران.

علی لاریجانی، سیاستمدار کهنه‌کار و دبیر شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، از چهره‌های تأثیرگذار و ماندگار در ساختار سیاسی ایران طی چهار دهه گذشته به شمار می‌رود. وی که فعالیت خود را از سال‌های نخست پس از پیروزی انقلاب اسلامی آغاز کرد، در مناصب کلیدی از جمله ریاست سازمان صداوسیما، دبیری شورای عالی امنیت ملی و ریاست مجلس شورای اسلامی نقش‌آفرینی نمود. لاریجانی در ۲۵ اسفند ۱۴۰۴ش در جریان حملات هوایی آمریکا و اسرائیل به تهران، به همراه فرزندش و جمعی از همراهان به شهادت رسید. این مقاله به بررسی ابعاد مختلف زندگی، کارنامه سیاسی و جایگاه او در ساختار قدرت جمهوری اسلامی می‌پردازد.

زندگی‌نامه

تولد، کودکی و تحصیلات

علی اردشیر لاریجانی در ۱۳ خرداد ۱۳۳۶ش در شهر نجف، در کشور عراق متولد شد و بعد از شش سالگی همراه مادرش به قم نقل مکان کرد. وی تحصیلات ابتدایی را در مدرسه ادیب و دورۀ متوسطه را در دبیرستان صدر قم به پایان رساند. در ۱۳۵۴ش در رشته علوم کامپیوتر دانشگاه صنعتی شریف پذیرفته شد و در ۱۳۵۸ش مدرک کارشناسی را از این دانشگاه گرفت. پس از آن، به توصیه مرتضی مطهری، تحصیلات خود را در رشتۀ فلسفه ادامه داد و مدرک کارشناسی ارشد و دکتری این رشته را از دانشگاه تهران دریافت کرد.

خاندان

خاندان لاریجانی از خاندان‌های تأثیرگذار در عرصه دین، علم و سیاست معاصر ایران به شمار می‌روند که ریشه در منطقه لاریجان آمل دارند. محوریت این خاندان، میرزا هاشم آملی لاریجانی (۱۲۸۲-۱۳۷۱ش) است که از مراجع تقلید شیعه و از شاگردان برجستۀ میرزای نائینی و آقا ضیاء عراقی به شمار می‌رفت. وی پس از سال‌ها تحصیل و تدریس در نجف، در دهه ۱۳۴۰ش به قم مهاجرت کرد و به تدریس سطوح عالی فقه و اصول پرداخت و در زمرۀ فقیهان تأثیرگذار حوزه علمیه جای گرفت. فضای علمی و معنوی این خانواده، با تأکید بر تحصیلات حوزوی و دانشگاهی، زمینه‌ساز شکل‌گیری شخصیت فرزندان از جمله علی لاریجانی شد. دیگر فرزندان میرزاهشیم به‌نام‌های محمدجواد، فاضل، صادق و باقر، هر یک در رشته‌های فیزیک، فلسفه، پزشکی و علوم اسلامی تحصیلات عالی را در داخل و خارج از کشور پی گرفتند و سپس در عرصه‌های سیاسی، قضایی و علمی جمهوری اسلامی ایران نقش‌آفرینی کردند. این خاندان از طریق پیوندهای سببی با خانواده‌های برجستۀ علمی و روحانی از جمله مرتضی مطهری، وحید خراسانی و حسن‌زاده آملی مرتبط بوده و از سوی خانوادۀ مادری نیز نسبتی با احمد توکلی و جوادی آملی دارند.

ازدواج و خانواده

علی لاریجانی در ۱۳۵۶ش با فریده مطهری دختر مرتضی مطهری، از نظریه‌پردازان برجسته انقلاب اسلامی، ازدواج کرد که حاصل این ازدواج دو دختر بنام‌های فاطمه و سارا و دو پسر بنام‌های مرتضی و محمدرضا است.

ویژگی‌های شخصیتی

برخی از نویسندگان علی لاریجانی را از حیث ویژگی‌های شخصیتی به سیدمحمد بهشتی تشبیه کرده‌اند. به گزارش این افراد، لاریجانی همچون بهشتی در میان اتهامات گسترده، ثبات قدم خود را حفظ کرد و هرگز برای توجیه یا دفاع از خود نزد رهبری شکایت نبرد. از منظر آنان، لاریجانی نخبه‌ای واقعی با تحصیلات عالی در دانشگاه صنعتی شریف و دکتری فلسفه از دانشگاه تهران بود که آثار علمی خود را شخصاً تألیف می‌کرد.

به گفته تحلیلگران، او در خانواده‌ای علمی رشد یافته و داماد مرتضی مطهری بود و این جایگاه خانوادگی در شکل‌گیری شخصیت او تأثیر داشت. هوش سرشار، تجربیات متنوع مدیریتی در سمت‌های گوناگون از دیگر ویژگی‌هایی است که در این تحلیل‌ها به آنها اشاره شده است. به گزارش تحلیلگران، لاریجانی مورد وثوق سیدعلی خامنه‌ای بود و از مقبولیت خاصی نزد نیروهای مسلح از جمله فرماندهانی مانند محسن رضایی و محمدباقر باقری برخوردار بود.

همچنین از لاریجانی به‌عنوان مدیری تحول‌گرا، کادرساز، مدیرپرور و دارای قدرت اجماع‌سازی یاد شده که در هر مسئولیت تیمی نو شکل می‌داد و به مدیران خود اعتماد می‌بخشید. به گزارش منابع، او از یک سو با لایه‌های مختلف از روحانیان و دانشگاهیان تا هنرمندان و نظامیان ارتباط مؤثر داشت و از سوی دیگر به‌دلیل ذهن ساختارمند و نگاه راهبردی، به‌طور معمول دیدگاه‌هایش در جلسات تعیین‌کننده بود. همچنین او را دارای دایرۀ واژگان وسیع و قدرت عبارت‌سازی در ادبیات سیاسی دانسته‌اند.

در توصیف سیرۀ شخصی وی، به دینداری بدون خودنمایی، پرهیز از تشریفات و تبلیغات، ساده‌زیستی، پرکاری، پرهیز از استفاده از منزل سازمانی و عدم دخالت فرزندان در امور مدیریتی اشاره شده است. همچنین او را شخصیتی ملی، مقاومتی و به‌طور عمیق معتقد به مبانی انقلاب توصیف کرده‌اند که با وجود جفاهای متعدد، به‌دلیل اهمیت ایران و نظام از کنش‌گری دست نکشید و در جنگ ۱۲ روزه نیز رسالت جهاد تبیین را بر عهده داشت.

«مردی خاکی، بی‌حاشیه، اهل توکل وبی غل و غش بود. برخی از اقوام نزدیک و رفقای صمیمی وی را اهل فتوت و مروت، لوطی‌منش، بی‌تکلف، بی‌تعلق، بی‌ریا، باصفا و عمیقا متدین توصیف کرده‌اند.

فعالیت‌های سیاسی و اجرایی

• حضور در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (۱۳۶۱-۱۳۷۱ش)؛ لاریجانی در سال ۱۳۶۱ش و در دوران جنگ ایران و عراق به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی پیوست و تا ۱۳۷۱ش در این نهاد فعالیت کرد. بر اساس گزارش‌ها، او در این دوره مسئولیت‌هایی از جمله معاونت سپاه و جانشینی ستاد کل سپاه پاسداران را بر عهده داشت. به گواهی رسانه‌ها این حضور نظامی در سال‌های جنگ تحمیلی، تجربه‌ای ارزشمند در حوزۀ امنیتی و دفاعی برای او به همراه داشت که بعدها در مسئولیت‌های مدیریتی و راهبردی وی تأثیرگذار بود.
• وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (۱۳۷۱-۱۳۷۲ش)؛ در دولت دوم اکبر هاشمی رفسنجانی، لاریجانی به‌عنوان وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی منصوب شد. این مسئولیت پس از استعفای سیدمحمد خاتمی از این سمت به او واگذار شد و حدود یک سال به طول انجامید . هرچند دوران تصدی وی در این وزارتخانه کوتاه بود، اما نقطه عطفی در کارنامه اجرایی او محسوب می‌شود.
• ریاست سازمان صداوسیما (۱۳۷۲-۱۳۸۳ش)؛ لاریجانی به مدت بیش از یک دهه (از سال ۱۳۷۲ش تا ۱۳۸۳ش) ریاست سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران را بر عهده داشت. این دوره از حیث توسعه شبکه‌های تلویزیونی و تولیدات فرهنگی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بود. به گزارش منابع، در زمان مدیریت او، شبکه‌های استانی، شبکه خبر، شبکه قرآن، العالم، الکوثر و جام جم تأسیس شدند . همچنین سریال‌های تاریخی و مذهبی متعددی مانند «ولایت عشق» و «مریم مقدس» در این دوره تولید و پخش شدند.
• دبیری شورای عالی امنیت ملی (۱۳۸۴-۱۳۸۶ و ۱۴۰۴ش)؛ لاریجانی نخستین بار در سال ۱۳۸۴ش با حکم محمود احمدی‌نژاد، رئیس‌جمهور وقت، به عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی منصوب شد . در این دوره، مسئولیت هدایت پرونده هسته‌ای ایران و مذاکرات با گروه ۱+۵ بر عهده او بود. با این حال، به‌دلیل اختلاف نظر با محمود احمدی‌نژاد، رییس‌جمهور وقت جمهوری اسلامی ایران، در ۱۳۸۶ش از این سمت استعفا داد. پس از سال‌ها، در مرداد ۱۴۰۴ش و با حکم مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، لاریجانی بار دیگر به عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی منصوب شد . این بازگشت در شرایط حساسی صورت گرفت که ایران با تهدیدات امنیتی جدی مواجه بود.
• ریاست مجلس شورای اسلامی (۱۳۸۷-۱۳۹۹)؛ لاریجانی در دوره‌های هشتم، نهم و دهم مجلس شورای اسلامی به عنوان نماینده مردم قم به مجلس راه یافت و به مدت ۱۲ سال ریاست قوه مقننه را بر عهده داشت. این دوره طولانی‌ترین دورۀ ریاست مجلس در تاریخ جمهوری اسلامی ایران محسوب می‌شود.
• در این سال‌ها، لاریجانی نقش کلیدی در تصویب قوانین مهم از جمله برجام (برنامه جامع اقدام مشترک) در ۱۳۹۴ش ایفا کرد. مدیریت روابط میان قوا و هماهنگی در تصمیم‌گیری‌های کلان کشور از دیگر ویژگی‌های دوران ریاست او بر مجلس بود.
• مشاور رهبری و عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام؛ در ۸ خرداد ۱۳۹۹ش با حکم سیدعلی خامنه‌ای، رهبر وقت جمهوری اسلامی، لاریجانی به‌عنوان مشاور رهبری و عضو حقیقی مجمع تشخیص مصلحت نظام منصوب شد. در این جایگاه، او در پیگیری قرارداد راهبردی ۲۵ ساله ایران و چین نقش داشت و به‌عنوان فرستاده ویژه رهبری در سفرهای دیپلماتیک به کشورهای منطقه حضور یافت. در آبان ۱۴۰۳ش در بحبوحه تنش‌های ایران و اسرائیل، لاریجانی به عنوان فرستاده ویژه رهبر انقلاب به سوریه و لبنان سفر کرد.

ترور علی لاریجانی

به گزارش منابع، علی لاریجانی 18 روز بعد از ترور سید علی خامنه‌ای، رهبر سابق انقلاب اسلامی، در 25 اسفند1404ش به همراه فرزندش مرتضی، علی‌رضا بیات، معاون امنیت دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی و جمعی از محافظان، در جریان حملات هوایی آمریکا و اسراییل در منطقه پردیس تهران ترور شد.

علی لاریجانی پیش از این، در گفت‌وگویی تلویزیونی درباره جنگ ۱۲ روزه، از تهدید مستقیم به قتل خود سخن گفته بود. بر اساس این گزارش، وی مدعی شد که اسرائیلی‌ها در آن جنگ با او تماس گرفته و مهلت ۱۲ ساعته برای خروج از کشور تعیین کرده بودند.

در رخداد دیگر، بر اساس گزارش منابع خبری لبنان، طرح ترور علی لاریجانی در لبنان پیش از اجرا خنثی شده است. به گفته منابع امنیتی لبنانی، یک هسته عملیاتی متشکل از عوامل محلی و خارجی از اوایل ۲۰۲۵م طراحی این عملیات را آغاز کرده بود که با دستگیری یکی از اعضای آن به همراه مواد منفجره، نقشه خنثی شد. قرار بود این عملیات همزمان با مراسم سالگرد ترور سیدحسن نصرالله در بیروت اجرا شود. روش طراحی‌شده برای این ترور، مشابه با شیوه به‌کاررفته در ترور محسن فخری‌زاده گزارش شده است.

واکنش‌ها به ترور لاریجانی

واکنش مقامات داخلی

پس از انتشار خبر شهادت علی لاریجانی، سران قوا، فرماندهان نظامی و شخصیت‌های سیاسی کشور در پیام‌های جداگانه‌ای ضمن تسلیت، بر ضرورت پیگیری خونخواهی وی تأکید کردند:

• سید مجتبی خامنه‌ای، رهبر انقلاب اسلامی ایران، در پیام خود لاریجانی را فردی عالم، دوراندیش، هوشمند، متعهد و دارای تجارب متنوع در عرصه‌های سیاسی، نظامی، امنیتی، فرهنگی و مدیریتی توصیف کرد و نقش‌آفرینی قریب پنج دهه او در لایه‌های مختلف نظام اسلامی را نشانه ممتازبودن این چهره دانست.
• مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، بر تلاش لاریجانی در گسترش صلح و امنیت منطقه و ایجاد همدلی میان کشورهای اسلامی تأکید کرد و او را چهره‌ای بین‌المللی در ساحت امنیت و مقاومت خواند.
• غلامحسین محسنی‌اژه‌ای، رئیس قوه قضائیه، از لاریجانی به عنوان خادم مخلص و دلسوز انقلاب و دانشمند مجاهد یاد کرد که همواره در زمره نیروهای مورد وثوق و اعتماد رهبر شهید انقلاب قرار داشت.
• محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، او را سرباز جان‌برکف رهبری و ملت خواند و بر ثبت تاریخ صبوری و ولایت‌مداری وی در حافظه جمعی تأکید کرد.
• صادق آملی لاریجانی، برادر شهید و رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام، نجابت، تقوای سیاسی و ولایت‌پذیری را از ویژگی‌های برجسته برادر خود برشمرد و نقش او را در مدیریت عقلانی و ایجاد هم‌افزایی میان قوا بی‌بدیل توصیف کرد.
• حسن روحانی و سیدمحمد خاتنی، روسای جمهور پیشین، نیز به‌ترتیب لاریجانی را از رجال سیاسی-مذهبی و چهره‌های درخشان خدمت به ایران و اسلام معرفی کردند.
• علی‌اکبر ناطق نوری، رئیس اسبق مجلس، مدیریت مدبرانه و صبورانه و خط مشی اعتدالی و عقلانی را از ویژگی‌های ماندگار او برشمرد.
• عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، در واکنش به ترور لاریجانی تأکید کرد که نظام جمهوری اسلامی دارای ساختار سیاسی قدرتمند و مستحکمی است که حضور یا عدم حضور افراد تأثیری بر آن ندارد.
• دیگر شخصیت‌های سیاسی و نظامی از جمله محمدرضا عارف، اسحاق جهانگیری، محمدجواد آذری جهرمی، علی‌اکبر ولایتی و امیر سرلشکر امیر حاتمی نیز در پیام‌های جداگانه بر نقش مؤثر لاریجانی در امنیت و دیپلماسی کشور و ضرورت انتقام خون شهدا تأکید کردند.
• علما، و نهاد‌های حوزوی و مراجع تقلید از جمله مکارم شیرازی، نوری همدانی و مظاهری در پیام‌های جداگانه، علی لاریجانی را شخصیتی ممتاز، فاضل ارجمند و سیاستمداری خردمند و متعهد توصیف کردند که دیانت و سیاست را در خود جمع داشت و هیچ‌گاه در برابر حوادث سر تسلیم فرو نیاورد. موحدی کرمانی، رییس مجلس خبرگان رهبری و جامعه مدرسین حوزه علمیه قم نیز ضمن تسلیت، شهادت او را پاداش سال‌ها مجاهدت دانسته و بر ضرورت پیگیری انتقام خون شهدا تأکید کردند.

واکنش‌های بین‌المللی

روسیه: ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، با صدور پیامی شهادت علی لاریجانی را به رهبر جمهوری اسلامی تسلیت گفت .

ترکیه: هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، عملیات‌های سیاسی از جمله قتل دولتمردان ایرانی را محکوم کرد .

ایالات متحده: دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، این قتل را ستایش کرد و مدعی شد که لاریجانی مسئول کشتارهای گسترده بوده است .

واکنش مراجع تقلید و نهادهای حوزوی

آیت‌الله جوادی آملی با صدور پیامی شهادت علی لاریجانی و فرزندش را در جریان حملات دشمن آمریکایی-صهیونی تسلیت گفت . جامعه مدرسین حوزه علمیه قم نیز در بیانیه‌ای این ضایعه را به رهبری و ملت ایران تسلیت گفت.

تشییع و خاکسپاری

مراسم تشییع پیکر مطهر شهید دکتر علی لاریجانی و همراهانش، از ساعت ۱۵:۰۰ روز ۲۸ اسفند ۱۴۰۴ از میدان جانبازان قم آغاز شد و با طی مسافت خیابان صفائیه و خیابان ارم، به حرم حضرت معصومه(س) منتقل گردید . پیکر شهید لاریجانی در رواق بالاسر حرم حضرت معصومه(س) در کنار مقبره شهید مرتضی مطهری به خاک سپرده شد .

تحلیل جایگاه و نقش راهبردی

معمار امنیتی جمهوری اسلامی

تحلیلگران علی لاریجانی را همواره سیاستمداری محافظه‌کار و محاسبه‌گر توصیف کرده‌اند که رویکردی عملگرایانه داشته است . حامیانش معتقدند او از معدود چهره‌های باقی‌مانده‌ای بود که توانایی حفظ نظام جمهوری اسلامی را در شرایط فشار و بحران دارد. منتقدانش اما او را به نقش‌آفرینی در سرکوب‌های مرگبار و همراهی با نقض حقوق بشر متهم می‌کنند .

در سال‌های پایانی حیات سیاسی او، لاریجانی به جای مسعود پزشکیان، به نمایندگی از علی خامنه‌ای هدایت روابط با روسیه، چین و پادشاهی‌های عربی حاشیه خلیج فارس را بر عهده داشت . او حتی پیش از برگزاری یک دور اخیر از مذاکرات با آمریکا، راهی عمان شد تا چارچوب و شروط مورد نظر حاکمیت را مشخص کند .

نقش در مدیریت بحران‌های امنیتی

پس از آنکه حزب‌الله لبنان و دیگر نیروهای نیابتی شیعه نتوانستند اسرائیل را بازدارند، به گزارش منابع، علی خامنه‌ای بار دیگر به لاریجانی اعتماد کرد و مدیریت روابط با لبنان و یمن را به این چهره غیرنظامی سپرد . نقش پررنگ لاریجانی در رویدادهای دی‌ماه ۱۴۰۴ به اندازه‌ای تعیین‌کننده بود که دولت ترامپ نام او را به طور مشخص در فهرست تحریم‌ها قرار داد .

ارزیابی علمی و دانشگاهی

حمزه صفوی، استاد دانشگاه تهران، در یادداشتی درباره لاریجانی نوشته است که سال‌ها او را در قامت یک سیاستمدار، یک استاد دانشگاه و یک تحلیلگر مسائل راهبردی از نزدیک دیده بود و بیش از هر چیز مردی را به یاد می‌آورد که عقلانیت برایش یک شعار نبود، بلکه شیوه زندگی‌اش بود .

کاظم جلالی، سفیر ایران در روسیه، نیز با اشاره به سفر لاریجانی به مسکو برای دیدار با رئیس‌جمهور روسیه، از تقید او به اقامه نماز در اول وقت در همان فضای رسمی و با آرامش مثال‌زدنی سخن گفته است .

رویکرد فکری و نظری

پژوهشگران حوزه مسائل سیاسی بر این باورند که لاریجانی مفهوم «امنیت ملی» را از قلمرو نظامی صرف فراتر برد و آن را در نسبت با جامعه، عقلانیت و توسعه پایدار معنا می‌کرد . بر اساس این تحلیل‌ها، در منظومه فکری لاریجانی، توسعه پایدار تنها از طریق برقراری توازن قوا میان نهادهای تصمیم‌گیر و نهادهای مدنی قابل تحقق بود و این نگاه، او را برای دشمنان خارجی خطرناک می‌ساخت .

به اعتقاد برخی تحلیلگران، آنچه دشمنان ایران تاب نمی‌آورند، میانه‌روی عاقلانه است—همان که لاریجانی به نماد آن بدل شده بود. شهادت لاریجانی در همین چارچوب ارزیابی می‌شود: تقلای دشمنان برای حذف فیزیکی صداهای عقلانی و معتدل از درون ساختار تصمیم‌سازی .

آثار

روش ریاضی در فلسفه کانت، (مؤسسه انتشارات و چاپ ۱۳۸۳ش)، متافیزیک و علوم دقیقه در فلسفه کانت، (امیرکبیر، ۱۳۸۳ش)، شهود و قضایای تألیفی ماتقدم در فلسفه کانت، (هرمس، ۱۳۸۳ش)، هوای تازه، (دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۴ش) و دولت مدرن؛ پیمانی با مردم، و همچنین پانزده مقاله پژوهشی در موضوعات مختلف علمی نوشته است.

منابع

• «از منش تا مرام؛ روایت نزدیکان از شخصیت شهید لاریجانی»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 7 فروردین 1405ش.
• انتظامی، حسین، «بازخوانی شباهت‌های راهبردی علی لاریجانی و شهید بهشتی در یادداشت حسین انتظامی»، وب‌سایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 1 فروردین 1405ش.
• «بازگشت چهره کهنه‌کار سیاست به قلب امنیت ملی؛ علی لاریجانی کیست؟»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 4 مرداد 1404ش.
• «تایید رسمی خبر شهادت دکتر علی لاریجانی / دبیر شورای عالی امنیت ملی همراه فرزندش ترور شد»، وب‌سایت خبر فوری، تاریخ درج مطلب: 27 اسفند 1404ش.
• «جزئیات تازه از نحوه شهادت علی لاریجانی»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 27 اسفند 1404ش.
• «جزئیات عملیات ترور علی لاریجانی به شیوه فخری زاده»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 5 دی 1404ش.
• «‌خاندان لاریجانی؛ از پدر‌ مرجع تقلید ‌تا پسران سیاست‌ورز»، وب‌سایت روزنامۀ هفت صبح، تاریخ درج مطلب: 7 آذر 1404ش.
• «علی لاریجانی»، خبرگزاری فرارو، تاریخ بازدید: 7 فروردین 1405ش.
• «علی لاریجانی؛ زندگی سرشار از مجاهدت، ختم به شهادت»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 27 اسنفد 1404ش.
• «علی لاریجانی کیست؟»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 28 اردیبهشت 1400ش.
• «لاریجانی: روز اول جنگ تهدید به قتل شدم/ ترامپ گفت ایران باید تسلیم شود و رهبر انقلاب در دهن او زد/ عده ای فکر می‌کنند مذاکره حلال همه چیز است»، وب‌سایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: 23 مرداد 1404ش.
• «مراجع تقلید و علما شهادت دکتر لاریجانی را تسلیت گفتند»، وب‌سایت شبکۀ العالم، تاریخ درج مطلب: 27 اسفند 1404ش.
• «واکنش‌های چهره‌های سیاسی به شهادت علی لاریجانی»، وب‌سایت اکو ایران، تاریخ درج مطلب: 27 اسفند 1404ش.