رحلت سید روح‌الله خمینی

رحلت سید روح الله خمینی ؛ درگذشت بنیان‌گذار جمهوری اسلامی ایران در ۱۳ خرداد ۱۳۶۸.

رحلت سید روح‌الله خمینی در ۱۳ خرداد ۱۳۶۸ یکی از مهم‌ترین رویدادهای سیاسی و اجتماعی تاریخ معاصر ایران به شمار می‌آید. او خمینی بنیان‌گذار و نخستین رهبر جمهوری اسلامی ایران بود، پس از دوره‌ای بیماری در تهران درگذشت. خبر رحلت او با واکنش گستردهٔ داخلی و بین‌المللی همراه شد و میلیون‌ها نفر در مراسم تشییع پیکر او شرکت کردند؛ مراسمی که از نظر شمار جمعیت از بزرگ‌ترین آیین‌های تشییع در جهان به شمار آمده است. پس از درگذشت او، مجلس خبرگان رهبری با تشکیل جلسه‌ای برای تعیین جانشین، سید علی خامنه‌ای را به عنوان رهبر جمهوری اسلامی ایران انتخاب کرد. این رویداد علاوه بر سوگواری گستردهٔ مردمی، بحث‌ها و تحولات سیاسی متعددی درباره آیندهٔ رهبری و تداوم اندیشه‌های سید روح الله خمینی در فضای سیاسی ایران به دنبال داشت.

بیماری و درگذشت سید روح الله خمینی

سید روح الله خمینی در 20 جمادی الثانی 1320 هجری قمری مطابق اول مهر 1281 شمسی در خمین متولد شد. او در اواخر عمر به سرطان پیشرفته معده مبتلا شد. تیم پزشکی پس از مشاهده علائم و خونریزی تصمیم به عمل جراحی گرفتند که با موافقت وی انجام شد. با این حال روند درمان موفقیت‌آمیز نبود و او در در ساعت 22:20 روز شنبه سیزدهم خرداد ماه سال 1368 ماه بر اثر سکته قلبی درگذشت. پیش از اعلام عمومی درگذشت او اکبر هاشمی رفسنجانی تأکید داشت تا برای اندیشیدن تدابیر امنیتی و پیشگیری از بروز مشکلات در جبهه‌ها این خبر برای مدتی پنهان بماند. در نهایت خبر درگذشت در بامداد روز بعد از رادیو سراسری ایران اعلام شد.

تشییع و خاک‌سپاری سید روح الله خمینی

برای وداع مردمی پیکر سید روح‌الله خمینی به مصلای تهران منتقل شد و درون محفظه‌ای شیشه‌ای قرار گرفت. سید محمدرضا گلپایگانی بر پیکر او نماز خواند. مراسم تشییع با حضور انبوهی از مردم که رکوردی جهانی را ثبت کرد برگزار شد. گستردگی و هجوم جمعیت به حدی بود که انتقال پیکر با کامیون و بالگرد با مشکل مواجه شد و تابوت آسیب دید و در پی آن پیکر برای تکفین مجدد به جماران بازگردانده شد. خاک‌سپاری به روز بعد موکول گردید و در نهایت پیکر وی توسط احمد خمینی و اکبر هاشمی رفسنجانی در مکانی نزدیک بهشت زهرا به خاک سپرده شد.

واکنش‌های داخلی و خارجی به رحلت سید روح الله خمینی

درگذشت سید روح‌الله خمینی موج گسترده‌ای از اندوه را در داخل کشور به همراه داشت به گونه‌ای که انبوهی از مردم سیاه‌پوش شدند و آوای قرآن از مساجد و مراکز مختلف به گوش می‌رسید. در سطح بین‌المللی نیز پیام‌های تسلیتی از سوی مقامات جهانی صادر شد. دبیرکل وقت سازمان ملل متحد مراتب تأسف خود را اعلام کرد و مقامات کشورهایی نظیر آلمان شرقی و اتحاد جماهیر شوروی پیام‌های تسلیت ارسال کردند. مجله اشپیگل آلمان نیز در مطلبی به ساده‌زیستی او اشاره کرد.

واکنش برخی رسانه‌های خارجی به خبر رحلت امام خمینی

رادیو دولتی آمریکا: رادیو دولتی آمریکا اعلام کرد که هم‌زمان با تشکیل مجلس خبرگان برای تعیین جانشین آیت‌الله خمینی و قرائت وصیت‌نامه سیاسی وی، بسیاری از تحلیلگران غربی معتقدند این وصیت‌نامه احتمالاً مسئله جانشینی را حل نخواهد کرد و ایران ممکن است وارد دوره‌ای نامشخص در مسئله رهبری شود.

رادیو دولتی انگلیس (بی‌بی‌سی): بی‌بی‌سی نیز اظهار داشت خلأیی که در پی درگذشت آیت‌الله خمینی در سطح رهبری ایران پدید آمده، به دشواری قابل جبران خواهد بود.

رادیو اسرائیل: رادیو اسرائیل در ۲۷ اردیبهشت ۱۳۶۸ پیش‌بینی کرد که جدال قدرت در ایران ممکن است به گسترش عملیات تروریستی بینجامد.

روزنامه تایمز لندن: این روزنامه انتخاب آیت‌الله خامنه‌ای را اقدامی مصالحه‌آمیز برای پر کردن خلأ قدرت در دوران عزاداری دانست و نوشت که «جدال واقعی قدرت» در آینده رخ خواهد داد.

نگرانی‌های مردم و مسئولان پس از رحلت سید روح الله خمینی

در کنار سوگواری، بخش‌هایی از مردم و به ویژه گروه‌های فکری، سیاسی و جناحی نسبت به آینده کشور، تعیین جانشین و احتمال حمله مجدد نیروهای عراقی دچار نگرانی و اضطراب بودند. این التهاب تنها به داخل کشور محدود نبود و مسلمانان در سایر نقاط جهان نیز نسبت به از دست دادن رهبر و سرنوشت جمهوری اسلامی دچار نگرانی شدند. سید علی خامنه‌ای در سخنرانی خود پس از رحلت سید روح‌الله خمینی اظهار داشت که دشمنان انقلاب اسلامی امیدوار بودند با این رخداد، مردم ایران دچار سردی، اختلاف و ناامیدی شوند تا از شرایط سوءاستفاده کنند. به گفتهٔ او، حضور و موضع‌گیری یکپارچهٔ مردم ایران این پیش‌بینی‌ها را ناکام گذاشت و نشان داد که انقلاب در جامعه ریشه‌دار شده است؛ امری که به گفتهٔ وی موجب ناامیدی دشمنان و بازگشت امید به مسلمانان و حامیان انقلاب در سراسر جهان شد.

نگرانی از تحرکات مجاهدین خلق در مرزها

پس از رحلت سید روح‌الله خمینی، گزارش‌هایی درباره احتمال تحرکات سازمان مجاهدین خلق در مرزهای غربی ایران منتشر شد. برخی منابع از افزایش فعالیت نیروهای این سازمان در مناطق مرزی و احتمال بهره‌برداری از شرایط پس از رحلت خمینی خبر دادند. در همان زمان نیروهای نظامی جمهوری اسلامی در برخی مناطق مرزی در حالت آماده‌باش قرار گرفتند، هرچند در نهایت درگیری گسترده‌ای گزارش نشد.

جانشین سید روح الله خمینی بعد از رحلت او

پس از رحلت سید روح الله خمینی جلسه مجلس خبرگان رهبری برای تعیین جانشین تشکیل شد. در این نشست ابتدا وصیت‌نامه سید روح‌الله خمینی توسط سید علی خامنه‌ای برای اعضای مجلس خوانده شد. سپس پیشنهادهایی درباره رهبری شورایی مطرح گردید که مورد پذیرش اکثریت قرار نگرفت. در نهایت پس از بحث و بررسی، مجلس خبرگان سید علی خامنه‌ای را به عنوان رهبر جدید جمهوری اسلامی ایران انتخاب کرد.

جریان‌های سیاسی پس از رحلت سید روح الله خمینی

پس از رحلت سید روح‌الله خمینی بحث درباره تفسیر و استمرار اندیشه‌ها و آرمان‌های او به یکی از موضوعات مهم در فضای سیاسی جمهوری اسلامی ایران تبدیل شد. در این دوره، جریان‌های سیاسی مختلف برداشت‌های متفاوتی از «خط امام» و اصول فکری او ارائه کردند.  

برخی از جریان‌ها بر تداوم مفاهیمی مانند «اسلام ناب محمدی»، نقش محوری ولایت فقیه در ساختار سیاسی، ضرورت مقاومت در برابر قدرت‌های خارجی و تأکید بر دشمن‌شناسی در سیاست خارجی تأکید کردند و این اصول را از ارکان اندیشه سیاسی خمینی دانستند.  

در مقابل دیدگاه‌هایی نیز مطرح شد که به بازتعریف برخی از این مفاهیم می‌پرداخت؛ از جمله این موارد می‌توان به طرح دیدگاه‌هایی درباره جدایی نسبی دین از سیاست، نقد یا محدودسازی جایگاه ولایت فقیه، تأکید بر الگوهای دموکراسی غربی و حمایت از سیاست تعامل گسترده‌تر با قدرت‌های جهانی اشاره کرد.  

منتقدان این رویکردها این تحولات را نوعی فاصله گرفتن از مبانی اولیه انقلاب اسلامی و اندیشه‌های خمینی دانسته‌اند. این اختلاف دیدگاه‌ها در دهه‌های بعد در قالب رقابت‌ها و منازعات سیاسی میان جریان‌های مختلف در جمهوری اسلامی ایران بروز یافت و در برخی رویدادهای سیاسی مهم نیز بازتاب پیدا کرد.