جزیره خارک

جزیره خارک؛ از جزایر مهم و بزرگ‌ترین پایانه نفتی ایران در خلیج فارس.

نام‌گذاری

نام جزیره خارک در متون تاریخی کهن به اشکال مختلف ثبت شده است. در نوشته‌های استرابون از آن با نام «ایکارهیا» یا «ایکاریوس» و در آثار بطلمیوس با عنوان «آراکیا» یاد شده است. همچنین جغرافی‌نویسان دوره اسلامی از جمله جیهانی و ابن‌حوقل در آثار خود از نام خارک ذکر به میان آورده‌اند. در تلفظ دریانوردان محلی، از واژگانی نظیر «خاری» یا «ساکن الخاری» یا «میرمحمد» استفاده می‌شده و بومیان منطقه نیز نام «خارگ» را برای این جزیره به کار برده‌اند. آل احمد معتقد است که واژه خارک برگرفته از «خرمای نارس» است. در یکی از روایت‌های مربوط به نام‌گذاری جزیره خارک، این منطقه به‌دلیل وجود بوته‌های خارمانند، «خار» نامیده شده و پسوند «گ» نیز نشان‌دهندۀ مکان است. بر پایه روایت دیگر، در زبان پهلوی واژه «خار» به‌معنای مکان بلند است که این معنا با ویژگی جغرافیایی جزیره یعنی صخره‌ای مرتفع در آب‌های خلیج فارس،- همخوانی دارد.

جزیره خارک از نظر تاریخی دارای آثار متنوعی از ادوار و مذاهب گوناگون است. از جمله این آثار می‌توان به آتشکده زردشتی، کلیسای نسطوری، مزار سید محمد، مقابر دولمین، معبد نیوتن و مقابر پالمیری اشاره کرد که همگی نشان‌دهنده اهمیت تاریخی این منطقه هستند.

تاریخچه

• برپایه برخی یافته‌های باستان‌شناختی، جزیره خارک از حدود هزاره سوم پیش از میلاد در قلمرو ایلامیان قرار داشته است.
• جغرافی‌نگاران مسلمان سده‌های نخست هجری، خارک را جزیره‌ای آباد توصیف کرده‌اند که دارای کشتزارها و نخلستان‌هایی بوده و مردم آن به تجارت اشتغال داشته‌اند. برپایه این منابع، خارک در سده چهارم هجری از توابع گناوه به‌شمار می‌آمده، دارای منبر بوده و مرکز حکومتی محسوب می‌شده و از نظر صید مروارید اهمیت داشته و گونه‌ای مروارید گرانبها به نام «در یتیم» در سواحل آن به دست می‌آمده است.
• جزیره خارک تا پیش از صفویان، جزو قلمرو حکومت‌های محلی جنوب ایران از جمله ملوک هرموز بود. در سده دهم هجری پرتغالی‌ها خارک را تصرف و نمایندگی تجاری در آن تأسیس کردند، اما بعد نیروهای عرب محلی آنان را بیرون راندند. در ۱۶۶۵م تونو، جهانگرد فرانسوی، به خارک سفر کرد و از رونق کشاورزی و صید مروارید در جزیره سخن گفت.
• در دوره شاه سلیمان صفوی، نیروهای هلند به‌دلیل اختلاف با حکومت ایران، خارک را در ۱۶۸۴م تصرف کردند و تا سال بعد در اختیار داشتند. در ۱۷۵۳م در دوره کریم‌خان زند، بارون فون کنیپهاوزن خارک را از میرناصر برای هلندیان اجاره و مرکز تجاری تأسیس کرد. پس از چندی، میرمهنا، پسر میرناصر که با هلندیان اختلاف داشت، به خارک حمله و آنان را بیرون کرد. به دستور کریم‌خان زند، جزیره محاصره شد و سرانجام نیروهای زندیه آن را تصرف کردند.
• حکومت‌های ایران دو بار با واگذاری جزیره خارک به فرانسه موافقت کردند، اما این امر هیچ‌گاه محقق نشد. نخست، کریم‌خان زند طی توافقنامه‌ای با کمپانی هند شرقی فرانسه، خارک را در اختیار این کمپانی گذاشت که با برچیده‌شدن کمپانی در ۱۷۷۰م موضوع پیگیری نشد. فتح‌علی‌شاه قاجار نیز در پی عقد قرارداد فین‌کنشتاین با ناپلئون بناپارت در ۱۸۰۷م، خارک را به فرانسویان واگذارد، اما در ۱۸۰۹م این قرارداد لغو شد.
• به دنبال لشکرکشی محمدشاه به افغانستان، بریتانیا برای وادار ساختن ایران به ترک محاصره هرات، خارک را در ۱۸۳۸م به اشغال خود درآورد. با وجود عقب‌نشینی سپاه ایران از افغانستان، این جزیره تا ۱۸۴۲م در تصرف بریتانیا باقی ماند. ناصرالدین‌شاه قاجار در ۱۸۵۶م هرات را تصرف کرد و بریتانیا دوباره خارک را اشغال کرد. با انعقاد قرارداد پاریس در ۱۸۵۷م هرات برای همیشه از ایران جدا شد و نیروهای بریتانیا خارک را تخلیه کردند.
• در جریان جنگ جهانی اول بار دیگر نیروهای انگلیسی جزیره خارک را اشغال کرده و از آنجا به بوشهر و دشتستان حمله کردند. خارک تا پایان جنگ در تصرف انگلستان بود.
• جزیره خارک از سال ۱۳۱۲ش تا ۱۳۲۷ش در دوره حکومت پهلوی به تبعیدگاه مجرمان تبدیل شد و به‌صورت زندانی بزرگ اداره می‌شد.
• در ۱۳۳۷ش، خارک به‌دلیل عمق مناسب سواحل برای پهلو گرفتن نفت‌کش‌های بزرگ، به عنوان پایانه صدور نفت خام برگزیده شد. پس از ساخت تأسیسات لازم و کشیدن لوله‌های زیردریایی برای انتقال نفت خام از سواحل ایران به جزیره، در ۱۳۴۴ش خارک به بندری بزرگ برای صدور نفت خام تبدیل شد.

اهمیت و جایگاه

• بر اساس گزارش‌های موجود، سابقۀ سکونت در جزیره خارک به دوران‌های کهن بازمی‌گردد. به گفته پژوهشگران، موقعیت جغرافیایی آن در مجاورت آبراه‌های کلیدی خلیج فارس، از دیرباز این جزیره را به مکانی برای تبادلات تجاری و پایگاهی نظامی تبدیل کرده بود. شواهد باستان‌شناختی و متون تاریخی حاکی از حضور تمدن‌های کهن و نقش خارک در مسیرهای دریایی منطقه‌ای است. در دوران معاصر، با کشف و توسعه میادین نفتی، خارک به یکی از قطب‌های صنعتی و تجاری ایران تبدیل شده است.
• بر اساس نتایج بررسی‌های باستان‌شناسی منتشرشده از سوی موزه ملی ایران، بقایای یک معبد یونانی، یک آتشگاه، یک صومعه، یک کلیسای نسطوری و یک مسجد قدیمی در جزیره خارک یافت شده است. این یافته‌ها نشان می‌دهد که این جزیره در طی سده‌ها و هزاره‌ها، محل سکونت و عبادت پیروان چهار مذهب بزرگ جهان بوده است.
• این جزیره، مرکز تجمیع نفت خام از میادین بزرگ غرب و جنوب غربی ایران است. خطوط لوله‌ای که به خارک منتهی می‌شوند، نفت میدان‌های مانند مارون و گچساران و اهواز را به این جزیره منتقل می‌کنند.
• بر اساس تحلیل‌های اقتصادی، این جزیره به‌عنوان یکی از مراکز استراتژیک خلیج فارس و بزرگ‌ترین پایانه صادرات نفت خام کشور شناخته می‌شود. به گفته تحلیلگران، خارک از منظر برخی گزارش‌ها، به مثابۀ نمادی از همبستگی مذاهب اسلامی در دفاع از مرزها و میراث‌دار تاریخی ایستادگی در برابر تهدیدات خارجی تلقی می‌شود.
• به استناد منابع تاریخی، نیروهای نظامی هلند در اواسط قرن نوزدهم میلادی اقدام به تصرف جزیره کردند. در آن مقطع، به گفته پژوهشگران، اتحاد میان جامعۀ محلی (شیعیان و اهل سنت) شکل گرفت و این نیروها موفق شدند هلندی‌ها را وادار به عقب‌نشینی کنند. برخی پژوهشگران این رویداد را نمونه‌ای از همبستگی گروه‌های مذهبی در دفاع از سرزمین توصیف کرده‌اند.
• به گزارش منابع خبری، خارک با وجود تحریم‌های بین‌المللی و نوسانات بازار جهانی نفت، همچنان به فعالیت در زمینه صادرات نفت ادامه می‌دهد. برخی تحلیلگران این جزیره را نمونه‌ای از مدیریت فنی و عبور از بحران‌های اقتصادی توصیف کرده‌اند.
• به‌دلیل تداوم صادرات نفت در شرایط جنگی و پیشینه تاریخی ایستادگی در برابر اشغالگران، این جزیره در برخی گزارش‌های رسانه‌ای به‌عنوان نماد مقاومت و وحدت ملی در خلیج فارس معرفی شده است.

جغرفیا و اقلیم

موقعیت جغرافیایی

جزیره خارک از شمال به جزیره خارکو، و از جنوب، غرب و شرق به خلیج فارس محدود می‌شود. این جزیره در مختصات ۲۹ درجه و ۱۵ دقیقه و ۲۵ ثانیه عرض شمالی و ۵۰ درجه و ۲۰ دقیقه و ۳۰ ثانیه طول شرقی قرار دارد. فاصله این جزیره تا شهرهای مختلف عبارت است از: ۵۲ کیلومتری شمال غربی بوشهر، ۳۰ کیلومتری بندر ریگ، ۳۵ کیلومتری جنوب بندر گناوه و ۵ کیلومتری جنوب جزیره خارکو. از نظر تقسیمات اداری، جزیره خارک ابتدا به حوزه بوشهر تعلق داشت، اما به‌دلیل تعلق امور کارگری آن در بخش صنعت نفت به خوزستان و به دنبال درخواست‌های مکرر وزارت کار از وزارت کشور، این جزیره بهخوزستان الحاق شد. سرانجام در سال ۱۳۴۶ش جزیره خارک جزء استان خوزستان شد.

جمعیت

بر اساس سرشماری‌های عمومی نفوس و مسکن، جمعیت جزیرۀ خارک از ۶۴۷ نفر در سال ۱۳۳۵ به ۸۳۵۳ نفر در سال ۱۳۵۵ افزایش یافت که بیش از ۱۳ برابر شدن جمعیت را نشان می‌دهد. نرخ رشد جمعیت در دوره ۱۳۳۵ تا ۱۳۴۵ حدود ۷۵ درصد و در دوره ۱۳۴۵ تا ۱۳۵۵ حدود ۳۵ درصد بوده است. بر اساس سرشماری سال ۱۳۸۵، جمعیت این جزیره ۸۸۰۰ نفر گزارش شده است. جمعیت کنونی خارک نیز حدود ۸۰۰۰ نفر برآورد می‌شود.

آب‌وهوا

ميانگين حداكثر دماى ساليانه جزیره خارك ْ6ر29 و ميانگين بارش ساليانه آن حدود 6ر265 ميليمتر است. پرباران‌ترين ماه در خارك آذر و چهار ماه از سال (خرداد تا شهريور) بدون بارش است. ميانگين رطوبت نسبى 6ر61% و مرطوب‌ترين ماه آن دى (72%) و خشك‌ترين آن خرداد (49%) است.

وضعیت اقتصادی

جزیره خارک با وجود محدودیت‌های جغرافیایی و منابع آب زیرزمینی، در گذشته از رونق اقتصادی برخوردار بوده و از نظر تجارت، صید مروارید و پایگاه نظامی دارای اهمیت بوده است. منابع جغرافیایی و سفرنامه‌های دوره اسلامی به رونق کشاورزی، تجارت و صید مروارید در این جزیره در ادوار مختلف اشاره کرده‌اند.

بر اساس گزارش‌های تاریخی، مستوفی از زراعت، نخ، میوه و غله خوب آن، جیهانی از آب‌های خوش و کشتزارهای آنجا، و کازرونی از نخ، انار، انگور و انجیر جزیره یاد کرده‌اند. محصولات عمده جزیره در گذشته شامل خرما، گندم، جو، عدس، پیاز، خربزه، انگور و لیمو بوده است که انگور آن به خارج صادر می‌شد. فرامرزی نیز محصولاتی همچون لیموترش، پرتقال، نارنگی، موز، انجیر، ترنج، سistan (سیستان) و انگور را برای جزیره برشمرده است.

صید مروارید

وجود مروارید و رونق صید آن در جزیره باعث شده است که منابع متعددی از کیفیت و کمیت معادن مروارید در این منطقه سخن بگویند. به نوشته لسترنج، خارک از مهمترین جزایر خلیج فارس از حیث تجارت و بازرگانی بوده و دریای مجاور آن از مهمترین صیدگاه‌های مروارید محسوب می‌شده است.

رکود اقتصادی

با گذشت زمان، تحولاتی نظیر کسادی صید مروارید به سبب تولید و رواج مروارید مصنوعی در ژاپن و مهاجرت غواصان به سواحل نفت‌خیز جنوب و غرب خلیج فارس، باعث رکود اقتصادی منطقه، گرایش به خودمصرفی در تولید و کاهش جمعیت شد. در آستانه ورود صنعت نفت به جزیره، بیشتر اهالی از طریق ماهیگیری و کشاورزی امرار معاش می‌کردند.

تقسیمات اداری

در سرشماری ۱۳۴۵ش جزیره خارک به‌عنوان یکی از شهرستان‌های استان بوشهر شناخته شده است. با توجه به اینکه خارک در تقسیمات کشوری جزء استان هفتم (فارس و بنادر) محسوب می‌شد، اما امور کارگری آن ارتباط با مناطق نفت‌خیز خوزستان داشت، از سوی وزارت کار درخواست‌های متعددی به وزارت کشور برای الحاق این منطقه به استان ششم (خوزستان) انجام شد. در ۱۳۴۶ش خارک از لحاظ تقسیمات کشوری جزء استان خوزستان شد. همچنین در سرشماری ۱۳۵۵ش خارک به‌صورت شهری در زیرمجموعه شهرستان ماهشهر آورده شده است.

وضعیت مسکن

تا پیش از ورود صنعت نفت و استفاده از مصالح ساختمانی جدید، بیشتر ساختمان‌های جزیره خارک با مصالح بومی نظیر سنگ، گچ و نخل و یا مصالح غیربومی مانند تخته ساج ملیح (از هندوستان) و چوب صندل (از زنگبار) ساخته می‌شدند. در گزارشی از وزارت جنگ در سال ۱۳۰۳ شمسی به اداره کارگزاری بنادر جنوب آمده است که انگلیسی‌ها ابنیه قدیمی جزیره خارک را تخریب و مصالح آن را برای استفاده به خارج از جزیره حمل کرده بودند. تعداد ساختمان‌های خارک در آن دوره به طور تقریبی بین ۱۱۳ تا ۱۲۰ باب بود. مصالح به کار رفته در این منازل تا سال ۱۳۳۵ شمسی عمدتاً نیمه‌بادوام، کم‌دوام و بی‌دوام بوده است؛ به گونه‌ای که حتی یک باب خانه مناسب برای استقرار کلانتری و بخشداری در جزیره وجود نداشت.

پس از ورود صنعت نفت، شرکت ملی نفت ابتدا تعداد زیادی چادر در جزیره برپا کرد و بیشتر کارکنان شرکت در زیر چادر زندگی می‌کردند. با رونق فعالیت‌های شرکت در منطقه، نیاز به ساخت مسکن بادوام افزایش یافت و شرکت برای تأمین آسایش کارکنان خود اقدام به ساخت مسکن کرد. پیش از اجرای طرح جامع (چم) در سال ۱۳۴۴ شمسی، حدود ۱۹۰ منزل توسط صنعت نفت برای کارکنان ساخته شده بود (۷۰ باب برای کارمندان و ۱۲۰ باب برای کارگران). پس از اجرای این طرح، تعداد منازل به ۳۷۵ باب افزایش یافت.

آثار تاریخی و باستانی

بر اساس کاوش‌های باستان‌شناسی، کهن‌ترین آثار یافت‌شده در جزیره خارک شامل دو گور سنگی مربوط به هزار سال پیش از میلاد مربوط به دوران ایلامی و مقابر متعددی با نقش صلیب بر درگاه یا مدفن مسیحیان است. دیگر آثار باستانی جزیره عبارتند از: معبد یونانی با معماری یونانی، سنگ‌نبشته خط میخی هخامنشی که حدود ۲۴۰۰ سال قدمت دارد، آتشگاه، صومعه، کلیسای نسطوری، مسجد قدیمی، پلاک گچبری با نقش چلیپا مربوط به اواخر دوره ساسانی و بقعه میرمحمد حنفیه با کاشی‌های مغول و بازسازی دوره قاجار. این بقعه بر اساس اعتقاد ساکنان جزیره، مزار محمد بن حنفیه فرزند علی بن ابی‌طالب است، هرچند انتساب آن فاقد استناد تاریخی است.

جزیره خارک در آثار پژوهشگران

درباره جزیره خارک، تاریخچه آن و صنایع نفت و مشتقاتش در این جزیره پژوهش‌های متعددی انجام شده است. از جمله، مقاله ثوابق و همکاران با عنوان «تأثیرات جمعیتی صنعت نفت بر جزیره خارک» (۱۳۹۹) به تغییرات جمعیتی و سیاست‌های دولت برای کنترل مهاجرت پرداخته است. همچنین لعبث‌فر در مقاله «طرح چم و تأثیر آن بر خارک»، تغییرات صنعتی جزیره را توضیح داده است. به عنوان نمونه دیگر، علی‌اکبر سرفراز در کتاب «راهنمای آثار جزیره خارک» توضیح مفصلی درباره سابقه تاریخی این جزیره ارائه داده است. جلال آل‌احمد در کتاب خود، «جزیره خارگ، در یتیم خلیج فارس» به پیشینه تاریخی جزیره به‌عنوان پایگاه تجاری و گذرگاه تمدن‌ها و مذاهب گوناگون پرداخته است. نویسنده در این اثر، تحولات ناشی از کشف و صادرات نفت را نیز گزارش کرده و کتاب را به‌عنوان یادداشتی از وضعیت مردم، گذشته، آداب محلی، افسانه‌ها و لهجه‌های جزیره ارائه داده است.

تاب‌آوری در برابر تهدیدات معاصر

• برپایۀ مسندات تاریخی جزیره خارک در طول تاریخ همواره در معرض تهدیدات نظامی و اقتصادی قرار داشته است. برای مثال در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران (۱۳۵۹-۱۳۶۷)، این جزیره دستکم ۲۸۸۰ بار مورد حمله هوایی قرار گرفت، اما به گزارش منابع رسمی، صادرات نفت از خارک حتی برای یک روز نیز قطع نشد. این تداوم عملیات، حاصل هماهنگی کارکنان صنعت نفت، نیروهای نظامی و ساکنان محلی بود که با حداقل امکانات و در شرایط طاقت‌فرسا، تأسیسات را عملیاتی نگه داشتند.
• جزیره خارک در دوره تحریم‌های بین‌المللی نیز به نماد «مقاومت اقتصادی» ایران تبدیل شد. در سال‌های فشار حداکثری دولت آمریکا، نفتکش‌های ایرانی با استفاده از روش‌هایی مختلف همچنان از خارک به سمت چین و دیگر مقاصد حرکت و درآمد ارزی مورد نیاز دولت را تأمین کردند.
• در جنگ رمضان بار دیگر هدف حملات هوایی گستردۀ آمریکا و اسراییل قرار گرفت. به گزارش رسانه‌ها، در این حملات که در بامداد ۲۳ اسفند ۱۴۰۴ش انجام شد، چند انفجار در جزیره به گوش رسید، اما زیرساخت‌های نفتی آسیب ندید. بر اساس گزارش رسانه‌ها فعالیت شرکت‌های نفتی در این پایانه صادراتی به روال عادی ادامه یافت و صادرات نفت بدون وقفه انجام شد. همچنین زندگی ساکنان جزیره به‌صورت عادی ادامه یافت و کارکنان صنعت نفت با روحیه بالا به فعالیت خود ادامه دادند.
• متعاقب این حملات، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور وقت آمریکا، ایده تصرف یا منهدم کردن جزیره خارک را مطرح کرد. وی در مصاحبه‌ای اذعان داشت که تصرف خارک مستلزم تعهد بلندمدت نظامی و حضور نیروهای آمریکایی در جزیره خواهد بود. اما تحلیلگران نظامی معتقدند تهاجم زمینی به خارک با خطرات قابل توجهی از جمله تلفات سنگین برای نیروهای مهاجم همراه است و به‌دلیل استقرار سامانه‌های دفاعی، شناورهای تندرو و مین‌های دریایی ایران، به‌عنوان یکی از آسیب‌پذیرترین نقاط برای عملیات آبی-خاکی شناخته می‌شود. مقامات ایرانی نیز اعلام کرده‌اند که نیروهای مسلح کشور آمادگی مقابله با هرگونه تجاوز زمینی را دارند.

زیرساخت‌ها

1. نفتی و بندری: جزیره خارک بزرگترین پایانۀ صادرات نفت خام ایران است و حدود ۹۰ درصد صادرات نفت کشور از این جزیره انجام می‌شود. این جزیره دارای ظرفیت ذخیره‌سازی نفت حدود ۳۰ میلیون بشکه است. تأسیسات بارگیری جزیره شامل اسکله‌های متعددی است که به گفته منابع می‌تواند به‌طور همزمان چندین نفتکش غول‌پیکر را پهلو دهد. خطوط لوله زیردریایی، نفت خام را از میادین اصلی خشکی از جمله اهواز، مارون و گچساران به جزیره منتقل می‌کند. سه تأسیسات اصلی انرژی در جزیره فعالیت می‌کنند که شرکت نفت فلات ایران از جمله مهم‌ترین آنها است.
2. حمل‌ونقل: جزیره خارک دارای یک فرودگاه با باند پرواز است که در حملات 23 اسفند 1404ش هدف قرار گرفت و به گفته منابع، به باند فرودگاه آسیب وارد شد. همچنین اسکله‌های متعدد بارگیری در دو سوی جزیره برای پهلوگیری نفتکش‌ها احداث شده است.
3. رفاهی و خدماتی: بر اساس گزارش‌ها، در جزیره خارک تأسیسات رفاهی و خدماتی برای ساکنان و کارکنان صنعت نفت پیش‌بینی شده است. بر اساس منابع، در این جزیره مدرسه، آب‌شیرن‌کن، بیمارستان و امکانات درمانی وجود دارد. همچنین با توجه به جمعیت حدود ۸۰۰۰ نفری جزیره، امکانات مسکونی و رفاهی برای کارکنان شرکت نفت و خانواده‌های آنها فراهم شده است.
4. نظامی و پدافندی: جزیره خارک به‌دلیل اهمیت استراتژیک، به‌شدت تحت حفاظت بوده و پایگاه‌های نظامی، انبارهای مهمات و دارای پدافند چندلایه است و در هفته‌های اخیر ایران، سیستم‌های موشکی هدایت‌شوندۀ سطح به هوای دوش پرتاب را به جزیره منتقل کرده است.

منابع

• «از تهدید تا اقدام؛ پشت‌پرده نقشه ترامپ برای تصرف خارک و پیامدهای آن برای ایران و آمریکا»، وب‌سایت یورو نیوز، تاریخ درج مطلب: 1 آوریل 2026م.
• «تجهیزات و زیرساخت های ایمنی فرودگاه شهدای جزیره خارگ ممیزی شد»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 29 آبان 1402ش.
• «تصرف خارک و سناریوی حمله به شاهرگ نفتی ایران؛ از گزینه پرریسک ترامپ و هشدارهای تهران چه میدانیم؟»، وب‌سایت یورو نیوز، تاریخ درج مطلب: 28 مارچ 2026م.
• «جزئیات حمله آمریکا به جزیره خارگ؛ به تاسیسات نفتی آسیبی وارد نشد»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: 23 اسفند 1404ش.
• «جزیره خارگ مرکز ثقل استراتژیک خلیج فارس؛ نماد مقاومت پایدار و وحدت ملی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 3 فروردین 1045ش.
• «جزیره خارگ، نماد مقاومت ایران کجاست؟»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 25 اسفند 1404ش.
• جغرافياى جزاير ايرانى خلي جفارس: استان بوشهر (جزاير خارك، خاركو، شيف، امالكرم، جبرين، نخيلو، فارسى)، تهران، سازمان جغرافيايى نيروهاى مسلح، 1381ش.
• حیدری، احد، «خارک و خاراسن؛ پیشنهاد و بحثی درباره انتساب دو گورصخره‌ای‌ بزرگ و نام جزیرۀ خارک»، مجلۀ پژوهش‌های ایران‌شناسی، سال دهم، شمارۀ 1، 1399ش.
• «خارک؛ تاج نفت ایران در تیررس جنگ»، وب‌سایت افکار نیوز، تاریخ درج مطلب: 26 اسنفد 1404ش.
• «خارگ جزیره مقاومت و ایستادگی؛ از دفاع مقدس تا جنگ رمضان»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 23 اسفند 1404ش.
• «خارگ چقدر قدمت تاریخی دارد؟»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 16 فروردین 1404ش.
• «زیرساخت‌های گسترده‌ای از جمله مخازن ذخیره‌سازی، خطوط لوله و پایانه‌های بارگیری دریایی را در خود جای داده است»، وب‌سایت یورو نیوز، تاریخ درج مطلب: 16 مارچ 2026م.
• سعیدی نیا، حبیب الله و لعبت فر، احمد، «صنعت نفت و توسعه اقتصادی ، اجتماعي مناطق شمالي خليج فارس؛ مطالعه موردی خارك (1355-1335ش/1976-1956)»، مجلۀ گنجینه اسناد، شمارۀ 103، 1395ش.
• «شرایط در جزیره خارگ تحت کنترل است؛ دشمن به اهداف خود نرسید»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 23 اسفند 1404ش.
• «شریان نفت ایران زیر آتش؛سرنوشت خارک پس از بمباران چه می‌شود؟»، وب‌سایت دویچه‌وله، تاریخ درج مطلب: 23 اسفند 1404ش؛
• طرفداری، علی محمد، «خارک»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، تاریخ درج مطلب: 7 دی 1398ش.
• فروغی، محمدحسین، «جایگاه نفت در تحول هویتی جزیره خارک»، مجلۀ تاریخ روستا و روستانشینی در ایران و اسلام، شمارۀ 3، 1402ش.
• Council on Foreign Relation «Kharg Island: Iran’s Oil Lifeline and a Tempting U.S. Target»،