شاه مردان

شاه مردان؛ لقب فارسی امام علی.

شاه مردان، از القاب و صفات فارسی حضرت علی، اولین امام شیعیان است که ریشه‌ای تاریخی داشته و به بالاترین و والاترین حد از جوانمردی و فتوت اشاره دارد.

مفهوم‌شناسی

شاه مردان، لقبی است که شیعیان فارسی‌زبان به امام اول، حضرت علی، داده‌اند. این لقب در میان ایرانیان به‌منظور اشاره به سرحد جوانمردی امیرالمؤمنین، به‌خصوص در اشعار و نوشته‌ها، به‌کار رفته است. پس از آن، در زورخانه‌ها و سایر انواع ورزش‌های پهلوانی، این لقب را در مدح امام علی همراه با صلوات به‌کار می‌برند؛ زیرا حضرت علی، همواره مورد احترام تمامی جوانمردان در طول تاریخ و همۀ پیروان آیین فتوت بوده است. فتیان، امام علی را «فتی‌المطلق» به‌معنای شاه مردان می‌خوانند. همچنین، در ایران، چند دهستان و اماکن دیگر را به یاد حضرت علی، «شاه مردان» نامیده‌اند؛ مانند دهی از دهستان لادیز، بخش میرجاوۀ شهرستان زاهدان. علاوه بر آن، زیارتگاهی تحت عنوان «حضرت علی شاه مردان» در روستای شاه مردان در کشور ازبکستان وجود دارد که از جمله جاذبه‌های گردشگری آسیای مرکزی به‌شمار می‌رود. این زیارتگاه نمادین بوده و به احترام حضرت علی در این منطقه بنا شده و همیشه مملو از زائران است.

پیشینه

کارشناسان، تاریخچۀ این صفت در منابع تاریخی را بررسی کرده و بر این باورند که در متون عربی، چنین صفت یا لقبی برای حضرت علی به‌کار نرفته و نیز سابقۀ اطلاق این صفت بر امیرالمؤمنین به حدود قرن ششم هجری قمری برمی‌گردد. آنها، کهن‌ترین کتابی را که به این لقب اشاره کرده کتاب گزیده (در اخلاق و تصوف) تألیف شده در قرن پنجم قمری می‌دانند که در بخشی از آن آمده است:

فتح موصلی گفت: به خواب دیدم شاهِ مردان را گفتم مرا پندی دِه. گفت: هیچ چیز ندیدم نیکوتر از تواضعِ توانگران بر درویشان.

فتوت و جوانمردی در سیره و کلام شاه مردان

شیعیان، حضرت علی و سراسر زندگی او را آمیخته با مردانگی، پهلوانی، جوانمردی، اخلاق و شجاعت می‌دانند. به‌همین دلیل است که فتیان و جوانمردان، تحت تأثیر اندیشه‌های شیعه، ادبیات و فرهنگ باستانی خود را با ادبیات، فرهنگ و سنن قرآنی و شیعی درآمیخته‌اند. کارشناسان معتقدند که نام امام علی را به‌دلیل دو خصیصه در فتوت‌نامه‌ها قرار داده‌اند:

1. او هرگز در طول حیات خود از صراط مستقیم منحرف نشد.
2. سخنان حکمت‌آمیز او بنیانی برای تمامی فتوت‌نامه‌ها بود.

حضرت علی، سه چیز را نشانۀ فتوت و مردانگی می‌دانست:

1. تلاش در رواج کارهای خوب؛
2. نیکوکاری؛
3. منت ننهادن.

شاه مردان در ادبیات فارسی

شاه مردان از جمله القاب کهنی است که از دیرباز نزد فارسی‌زبانان محبوب بوده است. بسیاری از شاعران و نویسندگان از این صفت برای اشاره به امیر مؤمنان در نوشته‌های خود استفاده کرده‌اند؛ برای مثال، عطار در شعر خود گفته است:

بغیر مظهر حق شاه مردان

که او باشد خداخوان و خدادان

مولانا نیز در اشعار خود بارها به این لقب اشاره کرده است:

شاه مردان و امیرالمؤمنین

راه‌بان و رازدان و دوست‌بین

سعدی نیز در شعر خود به این صفت حضرت علی اشاره کرده است:

جوانمرد اگر راست خواهی ولی‌است

کرم پیشۀ شاه مردان علی‌است

علاوه بر آن، در سال‌های اخیر سروده‌های بسیاری در رسای امیر مؤمنان نوشته شده که به القاب او به‌خصوص «شاه مردان» اشاره داشته‌اند؛ برای مثال، قاسم صرافان در سرودی که در مرکز موسیقی انقلاب اسلامی (مأوا) ضبط شده، از این لقب استفاده کرده است:

تو شاه مردان یاعلی

عشق زهرا یاعلی

علی مولا علی

نظری، یا علی مول

منابع

• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 16 بهمن 1402ش.
• «زیارتگاه حضت علی شاه مردان در ازبکستان+ تصاویر»، خبرگزاری فارس، تاریخ بارگذاری: 23 تیر 1397ش.
• «سرود شاه مردان منتشر شد/ عرض اراداتی به پیشگاه مولا (ع)»، خبرگزاری مهر، تاریخ بارگذاری: 17 اسفند 1398ش.
• سعدی، بوستان، باب دوم در احسان، بخش 7، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: 16 بهمن 1402ش.
• «شاه مردان»، وب‌سایت جدول‌یاب، تاریخ بازدید: 16 بهمن 1402ش.
• عطار، سی فصل، بخش 28، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: 16 بهمن 1402ش.
• «فتوت و جوانمردی در سیره و کلام حضرت علی (ع)/ وصیت نامه حضرت علی (ع)»، خبرگزاری تابناک، تاریخ بازدید: 16 بهمن 1402ش.
• «لقب شاه مردان برای حضرت علی از کجا آمده است؟»، خبرگزاری آنا، تاریخ بارگذاری: 18 مرداد 1399ش.
• «لقب شاه مردان برای علی (ع)»، وب‌سایت پاسخکده، تاریخ بارگذاری: 14 تیر 1401ش.
• «فتوت و جوانمردی در سیره و کلام حضرت علی (ع)»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: 16 بهمن 1402ش.
• مولانا، مثنوی معنوی دفتر پنجم، بخش 145، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: 16 بهمن 1402ش.