احساس امنیت

احساس امنیت؛ آرامشِ برآمده از ایمنیِ درونی و اعتمادِ اجتماعی.

احساس امنیت (Feeling of Security)، مفهومی ذهنی- اجتماعی است که به ادراک افراد از نبود تهدید نسبت به جان، مال، حقوق و ارزش‌های آنها اشاره دارد. این مفهوم، در کنار شرایط عینی، به‌طور مستقیم با ذهنیت، تجربه‌ها و تفسیر افراد از محیط پیرامون مرتبط بوده و با آرامش خاطر، اطمینان و فقدان هراس همراه است. احساس امنیت را همچنین، مفهومی چندبعدی می‌دانند که از تعامل عوامل فردی، اجتماعی، اقتصادی و معنوی شکل گرفته و نقش اساسی در تنظیم رفتارها و کیفیت زندگی انسان‌ها دارد. علاوه بر آن، این احساس، از شاخص‌های مهم کیفیت زندگی و توسعۀ اجتماعی محسوب می‌شود.

مفهوم‌شناسی

امنیت از نیازهای پایه انسان بوده و براساس سلسله مراتب نیازهای مازلو، درست پس از نیازهای فیزیولوژیک ازجمله غذا، آب و مسکن قرار می‌گیرد. نیاز به امنیت شامل حفاظت از روح و جسم در حال و آینده است.

احساس امنیت عبارت از نوعی ذهنیت و جهت‌گیری روانی مثبت، رضایت‌بخش و آرامش‌بخش افراد نسبت به عدم تأثیرگذاری رویدادها و وقایع ضد امنیتی در شرایط فعلی و آتی است. این احساس به‌معنای فقدان هراس از حمله یا به مخاطره افتادن ارزش‌های انسانی، حقوق و آزادی‌های مشروع بوده و با اطمینان، آرامش خاطر، ایمنی و خاطرجمعی همراه است.

تفاوت امنیت عینی و احساس امنیت

امنیت عینی به وضعیت عینیِ نبود تهدید در محیط اشاره دارد، در حالی‌که احساس امنیت، ادراک ذهنی فرد از این وضعیت است. این دو همواره منطبق نیستند؛ ممکن است در جامعه‌ای امنیت عینی وجود داشته باشد اما به‌ دلایلی مانند عملکرد رسانه‌ها، شایعات یا تجربه‌های پیشین، مردم احساس ناامنی کنند. برعکس، گاهی با وجود تهدیدهای عینی، برخی افراد به‌دلیل اعتماد بالا یا عدم آگاهی، احساس امنیت می‌کنند. احساس ناامنی حتی در نبود ناامنی عینی نیز می‌تواند رفتارهای اجتماعی را مختل کند. برای نمونه، وقوع یک جرم ممکن است فقط چند قربانی مستقیم داشته باشد اما احساس ناامنی ناشی از آن، دامنه‌ای گسترده‌تر یافته و آرامش روانی جمع بزرگی را برهم می‌زند.

مبانی و انواع احساس امنیت

احساس امنیت روانی و درونی

احساس امنیت روانی حالتی درونی است که از برآورده شدن شش نیاز بنیادین از جمله بقا، پیوندجویی، پیشرفت، قدرت، آزادی و تفریح پدید می‌آید. عواملی همچون احترام به استقلال فرد، تجارب مثبت مشترک، گفتگو برای حل تعارضات و خوش‌خلقی، این احساس را تقویت می‌کنند؛ در مقابل، ارتباطات معیوب، کنترل بیرونی، بدخلقی و فقدان تجارب مثبت، احساس ناامنی روانی را افزایش می‌دهند.

نقش ذکر الهی

از منظر قرآن کریم، «ذکر الله» و یاد خدا، عامل اصلی ایجاد آرامش و اطمینان قلب است؛ چنان‌که آیۀ «أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ»، یاد خدا را مایۀ تسکین اضطراب معرفی می‌کند. در مقابل، روی‌گردانی از یاد خدا منشأ ناآرامی‌ها و نگرانی‌ها شمرده شده است.

امنیت وجودی (هستی شناختی)

از نظر گیدنز، «امنیت وجودی» احساس نظم و استمرار در رابطۀ با تجربیات فرد بوده که به توانایی افراد در معنا بخشیدن به زندگی بستگی دارد. این نوع امنیت نه پدیده‌ای شناختی بلکه عاطفی است و در ناخودآگاه آدمی ریشه دارد. سرچشمۀ آن به تجربه‌های کودکی و رابطه با مراقب اولیۀ آدمی بازمی‌گردد. مدرنیته با وجود کاهش برخی خطرات، پارامترهای خطرآفرین نوین و ناشناخته‌ای وارد زندگی انسان کرده است.

ابعاد کارکردی احساس امنیت

در این سطح، احساس امنیت در عرصه‌های مشخص زندگی اجتماعی و نهادی ظاهر می‌شود:

1. احساس امنیت اجتماعی: جهت‌گیری مثبت شهروندان نسبت به نبود تهدید در حوزه‌هایی مانند ثبات سیاسی، انسجام هویتی و تمامیت ارضی است. عوامل مؤثر: پایگاه اقتصادی-اجتماعی، اعتماد اجتماعی، میزان دینداری، نگرش نسبت به عملکرد پلیس، مهاجرت، سکونتگاه‌ها، سن، قومیت، جنسیت، شغل، درآمد، فرهنگ، تحصیلات و حمایت‌های اجتماعی.
2. احساس امنیت اقتصادی: برقراری نظم میان روابط اساسیِ تأمین نیازهای مادی انسان؛ یعنی تأمین منابع اولیه، تولید، توزیع، کار و درآمد به‌گونه‌ای که نیازهای ضروری برآورده شده و افراد از این جهت خود را در خطر احساس نکنند. همچنین، شفاف‌سازی، ایجاد فضای رقابتی و فضای با ثبات باعث می‌شود فعال اقتصادی احساس امنیت کند. احساس امنیت اقتصادی و ضریب بالای آن، از شاخص‌های توسعه‌یافتگی و رفاه اجتماعی است؛ رفاه بدون احساس امنیت معنا ندارد.
3. احساس امنیت سیاسی: جهت‌گیری مثبت روانی نسبت به نبود تهدیدات علیه ثبات سیاسی، مشارکت و هویت ملی و نیز امنیت در برابر اقدامات سرکوبگرانه یا بی‌ثباتی‌های سیاسی است. این بعد با اعتماد به نهادهای حاکمیتی و ثبات فضای سیاسی پیوند دارد.
4. احساس امنیت قضایی: فقدان هراس از بی‌عدالتی، عدم دسترسی به حقوق قانونی، یا تهدید شدن از سوی نظام قضایی اشاره داشته و بیانگر اطمینان شهروندان به محفوظ ماندن حقوق آنها و دادرسی عادلانه است. همچنین، با ایجاد امنیت قضایی، سایر ابعاد امنیت یعنی امنیت سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، اخلاقی و فرهنگی نیز به وجود می‌آید.

مؤلفه‌های اصلی احساس امنیت اجتماعی

تحقیقات تجربی نشان داده‌اند که احساس امنیت اجتماعی به‌صورت معناداری با متغیرهای زیر رابطه دارد:

1. هویت اجتماعی: احساس تعلق و همبستگی به جامعه. هر عاملی که در این احساس تعلق اختلال ایجاد کند، تهدیدی برای امنیت اجتماعی است.
2. معنویت: به‎عنوان «روح احساس امنیت اجتماعی» شامل ابعاد فرامادی، معنا و هدف زندگی، سلامت، تقدس زندگی، نوع‌دوستی، آگاهی از تراژدی و آرمان‌گرایی است.
3. هوش فرهنگی: توانایی یادگیری الگوهای جدید در تعاملات فرهنگی و ارائۀ پاسخ‌های رفتاری صحیح. نبود درک صحیح از تفاوت‌های فرهنگی، احساس ناامنی را افزایش می‌دهد.

عوامل تقویت کنندۀ احساس امنیت

1. تاب‌آوری: توانایی مقابله با فشارهای زندگی است به‌گونه‌ای که فرد، افزون بر آسیب‌ندیدن، قوی‌تر نیز می‌شود و از مهم‌ترین عوامل ایجاد و تقویت احساس امنیت است. تاب‌آوری با ایجاد حس کنترل و تسلط بر موقعیت، از احساس ناامنی می‌کاهد. این مهارت اکتسابی از طریق تغییر نگرش به مشکلات، شبکه‌های حمایتی (خانواده، دوستان، همکاران)، مراقبت‌های جسمانی (تغذیه، ورزش، خواب) و پذیرش احساسات منفی تقویت می‌شود.
2. مشاورۀ حرفه‌ای دربارۀ مسائل شخصی، شغلی یا مالی.
3. گفت‌وگوی محبت‌آمیز با شریک عاطفی.
4. گسترش تعاملات اجتماعی و ملاقات با افراد جدید.
5. تمرکز بر داشته‌های مثبت زندگی.
6. خودمراقبتی و اولویت دادن به سلامت خود.
7. تغییر نگرش به مشکلات (دیدن آنها به‌عنوان فرصت‌های یادگیری).

احساس امنیت در گروه‌های خاص

زنان

1. زنان در محیط خانواده: محیط خانواده به‌عنوان اصلی‌ترین نهاد ایجادکنندۀ احساس امنیت، نقشی حیاتی در تأمین امنیت زنان دارد. زنان به‌دلیل نقش‌های مادری، همسری و گاه سرپرستی، بیش از سایر افراد نیازمند درک این احساس هستند. فقدان احساس امنیت در زنان به‌معنای تهدید ارزش این نقش‌ها و مصون نبودن از آسیب‌های جسمی و روحی است که این ناامنی به نسل بعدی منتقل می‌شود.
2. زنان سرپرست خانوار: مهم‌ترین عامل تهدیدکنندۀ احساس امنیت در این گروه، فقر مالی و بیکاری است. پس از آن، تعرض به نوامیس و خشونت‌های شهری قرار دارد. سه متغیر تحصیلات، درآمد و حمایت اجتماعی قوی‌ترین رابطه را با احساس امنیت این زنان دارند که در این میان حمایت اجتماعی، شامل کمک‌های مادی و عاطفی خانواده، همسایگان و جامعه، بیشترین تأثیر را نشان داده است. همچنین، زنانی که از حمایت عاطفی همسر برخوردار هستند مانند همسر ازکارافتاده، نسبت به زنان مطلقه یا بیوه، احساس امنیت بیشتری دارند. توانمندسازی اقتصادی از طریق آموزش حرفه، اشتغال و مشارکت اجتماعی، احساس امنیت آنها را افزایش می‌دهد.
3. احساس امنیت زنان در شبکه‌های اجتماعی: زنان نیمی از کاربران فضای مجازی را تشکیل می‌دهند اما به‌طور نامتناسبی هدف آزار آنلاین قرار می‌گیرند. همین تجربۀ مستقیم یا غیرمستقیم آزار، احساس امنیت آنها را به‌شدت کاهش می‌دهد. عوامل مؤثر بر این احساس عبارتند از طراحی پلتفرم، سواد رسانه‌ای، حمایت اجتماعی، چارچوب‌های قانونی، فرهنگ و هنجارهای اجتماعی، سن، تحصیلات و میزان استفاده.
4. عوامل فردی و فرهنگی مؤثر: عزت نفس و اعتماد از عوامل روانی-اجتماعی مؤثر بر احساس امنیت زنان هستند زیرا عزت نفس با تقویت خودباوری، توانایی مدیریت ترس را افزایش داده و اعتماد با کاهش اضطراب، احساس نظم و تداوم را تداعی می‌کند. همچنین سرمایۀ فرهنگی، شامل مهارت‌ها، آثار فرهنگی و مدارک تحصیلی، با شکل‌دهی به سبک زندگی و نحوۀ ادراک از محیط، احساس امنیت را افزایش می‌دهد.
5. تفاوت‌های جمعیت‌شناختی: بر اساس پیمایش‌های ملی، مردان نسبت به زنان و ساکنان روستا نسبت به شهر، احساس امنیت بالاتری دارند. زنان متأهل و مجرد نسبت به مطلقه و زنان با تحصیلات و اشتغال بالاتر، احساس امنیت بیشتری دارند. همچنین، ترس از وقوع جرم در زنان سه برابر مردان است.

کودکان

احساس امنیت در کودکان به‌معنای برخورداری از آرامش ذهنی، حمایت عاطفی و روانی و حفاظت در برابر تهدیدات جسمی است. این احساس نقش کلیدی در رشد روانی، اجتماعی و فیزیکی کودک دارد. کودک در محیط امن، با اعتمادبه‌نفس بیشتری به کشف دنیای اطراف پرداخته و مهارت‌های لازم برای زندگی را بهتر فرا می‌گیرد.

1. احساس امنیت در خانواده: خانواده نخستین نهاد ایجادکنندۀ امنیت برای کودک است. ابراز عشق و محبت، در آغوش گرفتن، بازی کردن و توجه به نیازهای عاطفی، احساس امنیت کودک را تقویت می‌کند. برعکس، بی‌توجهی والدین، صحبت از مشکلات مالی و غیبت طولانی اعضای خانواده، احساس ناامنی را افزایش می‌دهد.
2. احساس امنیت در مدرسه: مدرسه پس از خانواده، مهم‌ترین فضای شکل‌گیری احساس امنیت است. محیطی عاری از خشونت و آزار، همراه با معلمان حمایت‌گر و روابط همسالان مبتنی بر احترام، از عوامل مؤثر بر احساس امنیت دانش‌آموزان محسوب می‌شود.
3. احساس امنیت در جامعه: کودکان در فضاهای عمومی مانند پارک‌ها، خیابان‌ها و وسایل نقلیه، نیازمند محافظت در برابر خطرات فیزیکی و روانی هستند. طراحی فضاهای شهری مناسب، نظارت بر اماکن عمومی و آموزش مهارت‌های خودمراقبتی به کودک، احساس امنیت او را در جامعه افزایش می‌دهد.
4. احساس امنیت کودکان در شرایط بحرانی و جنگ: در شرایط بحرانی، قصه‌گویی ابزاری مؤثر برای ایجاد حس امنیت و آرامش است. داستان‌ها با نشان دادن حل‌شدنی بودن مشکلات و ارائۀ الگوهای مثبت، ترس و نگرانی کودک را کاهش می‌دهند.

نهادها و بازیگران تأمین احساس امنیت

احساس امنیت از طریق اعتماد به نهادهایی مانند دولت، نیروهای تأمین‌کنندۀ امنیت، خانواده، مدرسه، نظام اقتصادی و شبکۀ دوستان حاصل می‌شود.

1. مردم: احساس امنیت برساختی اجتماعی است که به مشارکت عمومی و سطح اعتماد متقابل شهروندان در حوزه‌های جانی، مالی و عقیدتی بستگی دارد.
2. پلیس: با برقراری نظم و برخورد قاطع با جرائم، توأم با رفتار تعاملی، بستر روانی لازم برای استمرار فعالیت‌های اجتماعی و اقتصادی را فراهم می‌سازد.
3. قوه قضائیه: از طریق پیگرد قانونی مخلان امنیت روانی و برخورد با شایعه‌پراکنی، از آرامش عمومی صیانت می‌کند.
4. رسانه‌ها (صداوسیما): با مدیریت افکار عمومی و مقابله با یأس‌آفرینی، نقش مهمی در تقویت و ارتقای امنیت روانی جامعه ایفا می‌کنند.
5. شبکه‌های اجتماعی: احساس امنیت در شبکه‌های اجتماعی به‌معنای توانایی ادامۀ فعالیت بدون مزاحمت و تهدید است. گسترش دوست‌یابی، تبادل اطلاعات و دادوستد مالی در فضای مجازی، نیاز به این احساس را افزایش داده است. رفتارهای هنجارشکنانه، آزار آنلاین (به‌ویژه برای زنان) و شایعه‌پراکنی، امنیت کاربران را کاهش می‌دهد.
6. دشمنان: با هجمه‌های روانی و جنگ نرم، در تلاش برای کاهش احساس امنیت در مردم هستند.

وضعیت احساس امنیت در ایران (براساس پیمایش‌های ملی)

بر اساس موج چهارم پیمایش ملی ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان، احساس امنیت در ایران در ابعاد مختلف وضعیتی پایین‌تر از سطح متوسط دارد. برای مثال، در بعد امنیت جانی، بیش از نیمی از مردم ایران مال و اموال خود را در جامعه در امان نمی‌دانند. در بعد امنیت شغلی، نزدیک به هفتاد درصد شهروندان نگران از دست دادن شغل خود هستند. در بعد امنیت فضای شهری، زنان به‌طور مشخص احساس امنیت کمتری نسبت به مردان داشته و استان البرز در میان استان‌های کشور بالاترین میزان احساس ناامنی را ثبت کرده است.

همچنین، نارضایتی از وضعیت کلی کشور نیز به‌عنوان شاخصی غیرمستقیم از احساس ناامنی وجودی و اجتماعی در نظر گرفته شده است. بر این اساس، بیش از نود درصد مردم نسبت به وضع موجود نارضایتی داشته و آن را یا نیازمند اصلاح می‌دانند یا غیرقابل اصلاح ارزیابی کرده‌اند. تنها کمتر از ده درصد مردم وضع فعلی را مطلوب تلقی می‌کنند. ناامیدی از اصلاح وضعیت در استان‌های آذربایجان غربی و کردستان بیش از سایر مناطق است.

مهمترین مسائلی که مردم به‌عنوان تهدیدهای اصلی علیه امنیت خود معرفی می‌کنند، به‌ترتیب عبارتند از گرانی و تورم (امنیت اقتصادی)، بیکاری (امنیت شغلی)، اعتیاد (امنیت اجتماعی و جانی)، فساد اقتصادی و اداری (امنیت اقتصادی و اعتماد نهادی)، مسکن (امنیت اقتصادی و وجودی) و حجاب (امنیت اجتماعی و هویتی). علاوه بر آن، کاهش احساس امنیت و نارضایتی گسترده با کاهش مشارکت اجتماعی و سیاسی مرتبط دانسته شده است. همچنین، حدود شصت درصد از جامعه (گروه معتقد به اصلاح) به‌عنوان «وفاداران به وضعیت کنونی» و حدود سی درصد (گروه معتقد به غیرقابل اصلاح بودن) به‌عنوان «خارج‌شدگان یا قهرکردگان» دسته‌بندی شده‌اند. تداوم وضع موجود، به گفتۀ پژوهشگران ممکن است به بحران‌های سیاسی و اجتماعی در ابعاد بزرگ‌تر منجر شود.

پانویس

منابع

• قرآن کریم.
• «10 راه داشتن حس امنیت، در جهانی ناامن»، وب‌سایت سلامت پاد، تاریخ درج مطلب: 27 مهر 1401ش.
• «آرامش روانی در شرایط بحران و جنگ»، خبرگزاری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 14 اسفند 1404ش.
• «احساس امنیت روانی، مستلزم بهره‌مندی از 6 نیاز درونی»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: 13 دی 1395ش.
• «احساس عدم امنیت در جامعه؛ آینه‌ای از واقعیت یا بازتابی از ترس‌های درونی؟»، خبرگزاری امید، تاریخ درج مطلب: 8 شهریور 1404ش.
• «اصل و اساس احساس امنیت چیست؟»، خبرگزاری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 23 تیر 1404ش.
• «امنیت اصلی‌ترین نیاز مردم و کشور»، وب‌سایت آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: 18 مهر 1401ش.
• «امنیت و ایمنی کودکان؛ حق هر کودک برای زندگی بهتر»، خبرگزاری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 29 شهریور 1404ش.
• بوزان، باری، مردم، دولت‌ها، هراس، به‌ترجمۀ محمدعلی قاسمی، تهران، پژوهشکدۀ مطالعات راهبردی، 1387ش.
• بیات، بهرام، جامعه‌شناسی احساس امنیت، تهران، امیرکبیر، 1388ش.
• جهانبخش گنجه، صادق، «مطالعۀ کیفی احساس امنیت زنان در محیط خانواده مورد مطالعه: زنان مراجعه‌کننده به مراکز مشاوره در شهرستان کرج»، مطالعات زن و خانواده، دورۀ 8، شمارۀ 2، پیاپی 17، 1399ش.
• حمیدی‌پور، رحیم و رجبی، فاطمه، «پیش‌بینی احساس امنیت اجتماعی براساس هویت اجتماعی، هوش فرهنگی و معنویت»، پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی، دورۀ 7، شمارۀ 1، پیاپی 20، 1397ش.
• رادفر، محمدرضا و حبیب‌زاده، اصحاب، «عوامل اجتماعی مؤثر بر احساس امنیت اجتماعی»، انتظام اجتماعی، دورۀ 10، شمارۀ 2، 1397ش.
• «راه‌هایی برای ایجاد حس امنیت در کودکان»، خبرگزاری بیتوته، تاریخ بازدید: 10 اردیبهشت 1405ش.
• کرد زنگنه، جعفر و دیگران، «بررسی میزان احساس امنیت زنان و عوامل مؤثر در آن»، مطالعات راهبردی زنان، دورۀ 18، شمارۀ 71، 1395ش.
• گیدنز، آنتونی، پیامدهای مدرنیته، به ترجمۀ محسن ثلاثی، تهران، مرکز، 1377ش.
• فتحی، یوسف، «رابطۀ احساس امنیت و بهداشت روانی در قرآن کریم»، پژوهشنامۀ معارف قرآنی، دورۀ 3، شمارۀ 10، 1391ش.
• فرخی، علیرضا، «تحلیل جامعه‌شناختی احساس امنیت زنان و عوامل مؤثر بر آن در کلان‌شهر شیراز»، جامعه‌شناختی صنعتی، دورۀ 2، شمارۀ 1، پیاپی 3، 1404ش.
• «قدرت قصه‌گویی در ایجاد حس امنیت برای کودکان»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 26 اسفند 1404ش.
• محمدی، فاطمه و نعمتی، فاطمه، «مطالعۀ راهکارهای افزایش احساس امنیت زنان در شبکه‌های اجتماعی براساس تجربۀ زیستۀ زنان فعال»، پژوهشنامۀ زنان، دورۀ 16، شمارۀ 51، 1404ش.
• مولائی، جابر، «نقش سرمایۀ فرهنگی در ارتقاء احساس امنیت اجتماعی زنان در شهر دره شهر»، فصلنامۀ مطالعات توسعه پایدار شهری و منطقه‌ای، دورۀ 6، شمارۀ 4، پیاپی 22، 1404ش.
• «نارضایتی 92 درصدی مردم از وضعیت فعلی ایران»، خبرگزاری هورگان، تاریخ درج مطلب: 23 شهریور 1403ش.
• «نزاع با افزایش احساس امنیت کم می‌شود/ فرهنگ عذرخواهی ضعیف است»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: 14 اردیبهشت 1395ش.
• نویدنیا، منیژه، «درآمدی بر امنیت اجتماعی»، فصنامۀ مطالعات راهبردی، دورۀ 6، شمارۀ 19، 1382ش.
• «وجود احساس امنیت در جامعه یک ضرورت است»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 18 مرداد 1396ش.
• ولایتی‌نژاد، مصطفی و دیگران، «تأثیر توسعۀ مشارکت عمومی بر احساس امنیت»، توسعۀ اجتماعی، دورۀ 19، شمارۀ 2، 1403ش.
• یاری، حامد و هزار جریبی، جعفر، «بررسی رابطۀ احساس امنیت و اعتماد اجتماعی در میان شهروندان»، پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی، دورۀ 1، شمارۀ 4، 1391ش.