اعتیاد زنان

اعتیاد زنان؛ وابستگی روانی و جسمی زنان به مواد مخدر.

تفاوت‌های جنسیتی، نوع وابستگی زنان و مردان به مواد مخدر و فرایند ترک آنها را نسبتا متفاوت می‌سازد. اعتیاد زنان هرچند متاثر از عوامل عمومی اعتیاد است منتها بیشترین زنان توسط شریک جنسی خود مبتلا به اعتیاد می‌شوند. اعتیاد زنان، نهاد خانواده را به مخاطره‌ انداخته، موجب تباهی فرزندان و انحطاط جامعه می‌شود. به‌منظور پیشگیری از اعتیاد بانوان، ضمن آگاهی دادن و حمایت اجتماعی از آنها، باید از اعتیاد مردان نیز جلوگیری شود.

مفهوم‌شناسی اعتیاد زنان

اعتیاد در لغت به‌معنای خو گرفتن به چیزی است. از نظر سازمان ملل متحد (۱۹۵۰م)، اعتیاد، مسمومیت مزمنی است که از طریق استعمال داروی طبیعی یا صنعتی ایجاد می‌شود. اعتیاد به مواد مخدر دارای سه ویژگی است:

1. احساس نیاز شدید به ادامه استعمال و تهیه آن از هر طریق ممکن.
2. وجود علاقه شدید به افزایش مداوم میزان مصرف.
3. وجود وابستگی روانی و جسمانی به آثار مواد به‌طوری که در اثر عدم دسترسی، علائم وابستگی روانی و جسمانی در فرد معتاد هویدا شود.

معتاد کسی است که بر اثر مصرف مکرر و مداوم، متکی به مواد مخدر شده است. زنان معتاد به مواد مخدر به دو گروه عمده؛ معتادان تفننی و دائمی تقسیم می‌شوند. اعتیاد زنان دارای ابعاد پیچیده و چندگانه بودهو شامل وابستگی به طیف گسترده‌ای از مواد مخدر می‌شود.

انواع مواد مخدر

کارشناسان سلامت، مواد مخدر را عمدتا به لحاظ نوع اثرگذاری، عوارض جانبی، نحوه مصرف و نوع وابستگی تقسیم می‌کنند. برخی از انواع مواد مخدر عبارت از تریاک، مورفین، هروئین، حشیش، متادون، اِل. ‌اس‌. دی و سیگار است.

امروزه بعضی از مواد با ترکیبات شیمیایی ساخته شده و با اسامی جدیدی وارد بازار می‌شوند که یکی از آن‌ها قرص مفرح آمفتامین است. هر کدام از مواد مخدر عوارضی دارند که مهم‌ترین آنها سردرگمی، افسردگی، اضطراب، توهم، خشونت، افزایش فشار خون، عفونت، آسیب دیدن قلب و کبد، تشنج، ناباروری، بی‌تفاوتی و مرگ‌های ناگهانی است.

جنسیت و اعتیاد

بر مبنای تحقیقات انجام شده؛ تفاوت‌های جنسی و جنسیتی موجب تفاوت در ابتلا، شیوع و ترک اعتیاد در مردان و زنان می‌شود. امکان ابتلا به اعتیاد در مردان بسیار بیشتر از زنان است. این مسئله به ویژگی‌های شخصیتی مردان از قبیل؛ ریسک‌پذیری، میل به رهبری، تجربه نوآوری، نداشتن کنترل کافی بر تمایلات نفسانی و تمایل به تصمیم‌های آنی، مربوط می‌شود؛ اما تخریب اعتیاد در زنان به‌دلیل ضعف جسمی آنها بیشتر است.

در ایران، ۹۵% معتادان، مرد و ۵% زن هستند. تعداد معتادان زندانی مرد نیز بیش از زنان است، زیرا اغلب زنان معتاد، مواد مخدر را در خانه مصرف می‌کنند؛ لذا مشکل اعتیاد آنان کمتر آشکار می‌شود. طبق بررسی‌های پراکنده، اعتیاد زنان به‌ویژه به مواد روان‌گردان که برای تناسب‌اندام تبلیغ شده و عمدتا در آرایشگاه‌ها، باشگاه‌های زنانه و عطاری‌ها ترویج و توزیع می‌شوند، رو به افزایش است.

زنان معتاد بیش از مردان در معرض طرد اجتماعی قرار دارند و همین امر در خود کنترلی زنان مؤثر است. زنان بیش از مردان، نسبت به درد حساس‌ بوده و برای کاهش دردها عمدتا از هروئین یا تریاک استفاده می‌کنند. فاصله زمانی نخستین تجربه مصرف مواد مخدر تا تزریق در زنان، دو سال ‌طول می‌کشد و این زمان در مردان هشت سال است. از لحاظ جنسیتی، شیوع اعتیاد در مردان نسبت به زنان بیشتر است؛ اما در دهه‌های اخیر به‌دلیل شیوع اعتیاد در بین زنان، این شکاف کاهش یافته است.

جنسیت و عوامل اعتیاد

عوامل اعتیاد متنوع بوده و به‌طور کلی با اموری از قبیل؛ سن، تحصیلات، شغل، تأهل و جنسیت ارتباط دارد؛ اما گزارش‌ها نشان می‌دهد که برخی از عوامل صبغه جنسیتی داشته و زنان را به سوی اعتیاد سوق می‌دهند. برخی به این نکته اشاره کرده‌اند که مصرف مواد مخدر عمدتا مردانه تلقی می‌شود و برخی زنان برای شکستن این کلیشۀ جنسیتی اقدام به مصرف مواد می‌کنند. جذابیت تناسب‌اندام نیز موجب روی‌آوردن زنان به مواد مخدر لاغر کننده می‌شود.

فراتر از تمایلات شخصیتی، برخی از عوامل بیرونی نیز به‌طور ویژه زنان را متاثر می‌سازد؛ در ﺑﺮآورد ﺑﻨﻴﺎد ﻛﺮون، ﺗﻘﺮﻳﺒﺎ ۲۵% زﻧﺎن ﻫﺮوﺋﻴﻨﻲ از ﻃﺮﻳﻖ دوﺳﺖ ﻧﺰدﻳﻚ ﻳﺎ ﻫﻤﺴﺮﺷﺎن ﺑﺎ ﻫﺮوﺋﻴﻦ آﺷﻨﺎ ﺷﺪه‌اﻧﺪ. در ﺣﺎﻟﻲﻛﻪ اﻳﻦ ﺑﺮآورد درﺑﺎره ﻣﺮدان ﻛﻤﺘﺮ از ۵% اﺳﺖ؛ زیرا از یک طرف زنان به شوهران خود وابستگی عاطفی دارند و از سوی دیگر مردان نیز از ترس شکایت همسر خود او را مبتلا به اعتیاد می‌کند.

برمبنای گزارشی؛ بیشتر زنان تزریقی شریک جنسی خود را عامل محرک برای اعتیادشان عنوان کرده‌اند. آمارها نیز نشان می‌دهد؛ دست‌کم ۷۰% زنان معتاد، سابقه مصرف مواد مخدر در خانواده‌های‌شان دیده می‌شود. ۶۶% زنان الکلی رابطه جنسی نامشروع در دوران کودکی داشته‌اند و ۳۰% تا ۵۰% آنها با مرد معتاد زندگی می‌کنند. طبق تحقیقاتی؛ در خانواده‌هایی که زن و مرد هردو شاغل هستند ارتکاب جرایم توسط دختران افزایش می‌یابد.

جنسیت و ترک اعتیاد

تفاوت‌های جنسیتی در فرایند ترک اعتیاد نیز خود را نشان می‌دهد. مردان عمدتا برای ترک اعتیاد، نیاز به اجبار از سوی نهادها دارند؛ اما اکثر بانوان با مشاوره گرفتن از متخصصین با تمایل خود اقدام به ترک اعتیاد می‌کنند. برای ترک اعتیاد زنان، موسیقی و هنر درمانی نیز تا حدی موثر بوده است.

ﻣﺮدان از اﻣﻜﺎﻧﺎت بیشتری برای درﻣﺎن اﻋﺘﻴﺎد برخوردار هستند؛ اما زﻧﺎن عمدتا ﺑﻪ ﻣﺮاﻗﺒﺖﻫﺎی پزشکی بسنده می‌کنند؛ زیرا از یک‌سو زنان استقلال مالی نداشته و معمولا از پرداخت هزینه‌های درمان عاجز هستند و از سوی دیگر انگ اجتماعی به زنان بیشتر از مردان است و این امر نیز موجب کاهش تمایل زنان برای مراجعه به مراکز درمانی می‌شود. به‌رغم این موانع؛ درمان اعتیاد زنان نسبت به مردان سریع‌تر است.

در درمان اعتیاد، آگاهی از تفاوت‌های جنسیتی مهم است؛ برای درمان زنان معتاد ضمن توجه به الزامات جنسیتی باید مشکلات آنها شناسایی شده و متناسب با نوع دشواری‌ها، برنامه‌های درمانی تدوین و اجرایی شوند.

پیامدهای اعتیاد زنان

براساس آمار جهانی، عوارض اعتیاد در زنان خطرناک‌تر از مردان است. اعتیاد، منزلت اجتماعی فرد را تنزل داده و او را در نزد دیگران به‌عنوان فردی بی‌عاطفه، خودخواه، فاسد و دارای شخصیت نامتعادل معرفی می‎کند. اعتیاد، نظام خانواده را متلاشی ساخته و فرد معتاد را نسبت به قوانین اجتماعی و دستورات دینی بی‌تفاوت می‌سازد و این مسئله، زمینۀ ارتکاب بسیاری از انحرافات را فراهم می‌کند؛ لذا اعتیاد در قوانین بسیاری از کشورها از جمله جمهوری اسلامی ایران جرم تلقی می‌شود.

اعتیاد زنان به‌دلیل جایگاه ویژۀ آنها، پیامدهای جبران‌ناپذیری را بر فرد، خانواده و جامعه تحمیل می‌کند:

پیامدهای فردی

میزان چربی و آب بدن زنان متفاوت از مردان بوده و همین امر بر میزان جذب مواد مؤثر است. اعتیاد موجب ابتلا و تشدید بیماری‌های جسمی زنان از قبیل؛ بیماری‌های قلبی، سکته مغزی، سرطان‌های لثه، مثانه، دهانۀ رحم، اختلال در باروری، سقط جنین، امراض جنسی؛ نظیر سفلیس، سوزاک، ایدز، هپاتیت، زگیل‌های تناسلی و عفونت‌های مکرر می‌شود. همچنین باعث اختلال‌های روانی از قبیل؛ اضطراب و افسردگی در زنان شده و زمینه‌ساز خودکشی آنها به‌شمار می‌رود.

برخی معتقدند افسردگی، کاهش اشتها و تضاد شخصیتی موجب روی‌آوردن زنان به مواد مخدر می‌شود؛ اما اختلال روانی مردان عمدتا از پیامدهای اعتیاد به‌شمار می‌آید. ﻣﺮگ در اﺛﺮ ﻣﺼﺮف ﻣﻮاد در زﻧﺎن جوان، اﻏﻠﺐ ﺑﺎ ﻣﺮگ ﺗﺼﺎدفی ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺗﺼﺎدف اﺗﻮﻣﺒﻴﻞ و ﻣﺼﺮف زیاد ﻣﺮﺗﺒﻂ است، در ﺣﺎلیﻛﻪ زﻧﺎن ﻣﻴﺎﻧﺴﺎل اﻟﻜلی، ﺑﻴﺸﺘﺮ از ﻃﺮﻳﻖ ﺑﻴﻤﺎریﻫﺎیﺳﺮﻃﺎن ﺳﻴﻨﻪ و پوکی اﺳﺘﺨﻮان آﺳﻴﺐ می‌بینند.

پیامدهای خانوادگی

اعتیاد مانع بزرگی برای ازدواج دختران به‌شمار آمده و هیچ فردی حاضر به ازدواج با دختر و زن معتاد نیست. زنان معتاد فراتر از کاهش منزلت اجتماعی، از سوی خانواده نیز طرد شده و گرفتار انواع مشکلات می‌شوند. زن معتاد، نقش همسری و مادری را ایفا نمی‌کند و خانواده را به مخاطره می‌اندازد. مادر معتاد موجب اعتیاد جنین شده و نه‌تنها قدرت کنترل فرزندانش را ندارد که زمینه اعتیاد آنها را فراهم می‌کند. اعتیاد والدین به‌خصوص زنان باعث می‌شود که روابط خویشاوندی آنها آسیب ببیند.

کانون خانواده با اعتیاد زنان بیش از اعتیاد مردان تهدید می‌شود؛ زیرا زنان نقش ویژه‌ای در استحکام خانواده دارند. اعتیاد زن موجب آشفتگی محیط منزل، فزونی شوهر آزاری، خشونت نمادین در خانواده، جدایی عاطفی و طلاق می‌شود.

فراتر از اعتیاد خود زنان، آنها قربانی اعتیاد همسران خود نیز به‌شمار می‌آیند؛ طبق تحقیقاتی، ۶۰% علل درخواست طلاق از سوی زنان، اعتیاد همسر و عدم دریافت نفقه عنوان شده و اغلب زنان روسپی نیز کسانی هستند که از شوهران معتاد خود طلاق گرفته‌اند. در جوامع سنتی، اعتیاد زن موجب تخریب اقتدار مرد می‌شود؛ زیرا اعتیاد وی ناشی از ناتوانی مرد در کنترل همسرش دانسته می‌شود.

پیامدهای اجتماعی

شایع‌ترین بزهکاری زنان معتاد، سرقت، حمل و نقل مواد مخدر و روسپیگری است. اعتیاد زنان موجب گرایش آنها به ارتکاب جرائم مـردانه می‌شود، بر مبنای گزارش‌ها؛ جرائم زنان معتاد اغلب بر اساس الگوبرداری از مردان معتاد است. زنان معتاد اغلب برای خرید مواد مخدر به خودفروشی، سرقت و جیب‌بری می‌پردازند. ۱۲% از زنان سارق به انگیزه تهیه مواد مخدر مرتکب سرقت شده‌اند.

زﻧﺎن معتاد عمدتا در افکار عمومی ﺑﻪ‌ﻋﻨﻮان اﻓﺮاد بیﺑﻨﺪوﺑﺎر و بیﻋﻔﺖ شناخته میﺷﻮﻧﺪ. در بسیاری از کشورهای آمریکایی و آفریقایی، مصرف مواد توسط زنان با انگ اجتماعی فراوانی همراه بوده و در نظر مردان این کشورها، زنان مصرف‌کننده مواد سزاوار تجاوز هستند. وابستگی زنان به مواد مخدر آنها را با داغ اجتماعی مواجه می‌سازد که زمینه‌ساز کج‌روی‌های بعدی آنها به‌شمار می‌آید. اعتیاد زنان ارتباط جدی با افزایش خشونت، تجاوز و روابط جنسی نامشروع، تجارت جنسی، بارداری‌های ناخواسته و فروش کودکان در جامعه دارد.

پیشگیری از اعتیاد زنان

پیشگیری از اعتیاد، آسان‌تر از درمان آن بوده و در منابع روایی، از دشواری ترک عادت به معجزه تعبیر شده است. نخستین عاملی که نقش مؤثری در عدم آلودگی زنان و مردان به مواد مخدر دارد، آگاهی آنها از پیامدهای مخرب اعتیاد و التزام عملی به ارزش‌های دینی است. در کنار تقویت آگاهی و ایمان افراد، روابط سالم خانوادگی، نظارت والدین بر رفتار فرزندان، می‌توانند به مصونیت اعضای خانواده از اعتیاد کمک کنند. دست‌اندرکاران امور فرهنگی، اقتصادی، قضایی و انتظامی نیز از طریق مبارزه جدی و همه جانبه با پدیدۀ اعتیاد، موجب کاهش جدی پدیده اعتیاد در جامعه می‌شود.

منابع

• ابن‌شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، قم، جامعه مدرسین‏، 1404ق.
• احمدی، حبیب، «رهیافت‌های نظری ترکیبی در تبیین انحرافات اجتماعی»، فصلنامه علمی‌پژوهشی علوم انسانی دانشگاه الزهرا، شماره 32، زمستان 1378ش.
• «انواع مواد مخدر و مضرات مصرف آنها»، وب‌سایت کلینیک پیام تندرستی، تاریخ بازدید مطلب: 21 بهمن 1403ش.
• «تعداد زنان معتاد در کشور چقدر است؟»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 11 اردیبهشت 1400ش.
• دارابی، وحید، «عوارض اعتیاد در زنان»، وب‌سایت کلینیک ترک دکتر وحید دارابی، تاریخ بازدید مطلب: 16 بهمن 1403ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، 1377ش.
• دینلی، «تفاوت اعتیاد زنان و مردان»، وب‌سایت مرکز بستری ترک اعتیاد نگین، تاریخ درج مطلب: 9 خرداد 1401ش.
• ذولفقاری، مریم‌السادات، «زنان و تفاوت‌های جنسیتی و فرهنگی در اعتیاد به مواد مخدر و درمان آن»، کنفرانس بین‌المللی فرهنگ آسیب‌شناسی روانی و تربیت، دورۀ برگزاری1، سال 1396ش.
• رضایی، علی و صمدی‌اندزقی، علی، «بررسی علل گرارایش زنان به مواد روان گردان در شهرستان مشگین شهر در فاصله زمانی بین 1399- 1394»، دو فصلنامه بین‌المللی تحقیقات حقوق قضایی، شماره 2، پاییز و زمستان 1399ش.
• «زنانه شدن اعتیاد چه آسیب‌هایی دارد؟»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: 8 دی 1400ش.
• سلیمانی، اسماعیل و همکاران، «بررسی عوامل مؤثر در گرایش زنان به اعتیاد در استان آذربایجان غربی و ارائه راهکار: مطالعه کمی کیفی»، فصلنامه اعتیادپژوهی، ش62، زمستان 1400ش.
• شایگان، فریبا و جبلی، معصومه، «بررسی عوامل فردی مؤثر بر گرایش بزهکاری زنان»، دو فصلنامه پلیس زن، دانشگاه علوم انتظامی امین، سال چهارم، ش13، پائیز و زمستان 1389ش.
• ﺻﻔﺮی، ﻓﺎﻃﻤﻪ، «اﻋﺘﻴﺎد و زﻧﺎن: ﺗﻔﺎوتﻫﺎی ﺟﻨﺴﻴﺘﻲدر زﻣﻴﻨﻪ ﺳﻮء ﻣﺼﺮفﻣﻮاد و درﻣﺎن آن»، فصلنامه علمی اعتیادپژوهی، شماره 2، سال 1382ش.
• «علت اعتیاد در زنان چیست و چرا به مصرف مواد گرایش پیدا می‌کنند؟»، وب سایت کلینیک پیام تندرستی، تاریخ بازدید مطلب: 16 بهمن 1403ش.
• قاسمی‌روشن، ابراهیم، «از اعتیاد زنان تا نابسامانی خانواده»، مطالعات راهبردی زنان، شماره 22، سال 1382ش.
• محبوبی‌منش، حسین، «اعتیاد مردان تهدیدی علیه زن و خانواده»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 8 اسفند 1388ش.

++++++

پرونده:اعتیاد-زنان.jpg

عوامل اعتیاد زنان؛ زمینه‌های وابستگی زنان به مواد مخدر.

اعتیاد از سوی اقشار مختلف جامعه و حتی پژوهشگران به‌‏عنوان یک امر مردانه تلقی می‏‌شود، با وجود این، زنان معتاد نیز قشر قابل توجهی از جمعیت معتادین را تشکیل می‏‌دهند. جمعیت زنان معتاد به‌دلایل گوناگون از آمارها پنهان می‌‏ماند با این‌حال به ‏علت عوامل مختلف از جمله عامل جنسیتی و توام‏ بودن اعتیادشان با دیگر معضلات اجتماعی، آسیب‌‏پذیرتر از مردان معتاد هستند.

مفهوم ‏شناسی

اعتیاد، پاسخ زیستی بدن به مصرف پی‏‌در‏پی موادی است که وابستگی شدید ایجاد می‌‏کند. این وابستگی از یک سو تسکین‏‌بخش بوده و ایجاد آرامشی موقت می‌‏کند و یا محرک بوده و نشاط گذرا می‏‌بخشد و بعد از اتمام این اثرات، سبب جست‌وجوی فرد برای یافتن مجدد ماده و وابستگی مداوم به آن می‌شود؛ در این حالت فرد از لحاظ جسمی و روانی وابسته به مصرف ماده مخدر است و مجبور می‏‌شود به‏‌تدریج مقدار ماده مصرفی خود را افزایش دهد. ‌

آمار

در مورد تعداد زنان معتاد نیز همچون مردان آمار مشخصی وجود ندارد، اما برخی دستگاه‏‌های مرتبط با اعتیاد، تعداد معتادان در ایران را نزدیک به دو میلیون و هشتصد هزار نفر اعلام کرده‌‏اند که حدود 156 هزار نفر از آنان را زنان تشکیل داده‌‏اند. بر اساس آمارهای جهانی، نسبت مردان به زنان، در اعتیاد به الکل، 5 به 1، در اعتیاد به آمفتامین، 3 یا 4 به 1 و در مورد مواد توهم‌زا، 3 به 1 است. در مورد مصرف کافئین ، حشیش و کوکایین نیز تعداد مردان معتاد بیشتر از زنان است. زنان، تحت تاثیر عوامل گوناگونی به انواع مواد مخدر، معتاد می‌شوند.

عوامل اجتماعی

پرونده:اعتیاد-زنان2.jpg

زمینه‌های فرهنگی: آداب و رسوم فرهنگی بر مصرف و الگوهای مصرف مواد مخدر اثر دارد. مثلا در فرهنگ‌های آسیایی شیوع کلی اختلال‌های مرتبط با الکل تقریبا کم و نسبت مردان به زنان بسیار بالاست. مصرف الکل همچنین با سطح تحصیلات پایین، بیکاری و پایگاه اجتماعی و اقتصادی پایین، رابطه دارد.

فشارهای اجتماعی، مانند استرس، تحمیل انتظارات جنسیتی و تبعیض جنسیتی، می‌‏توانند زنان را به‏‌منظور فرار از این فشارها به استفاده از مواد مخدر سوق دهد.

خشونت و ناامنی محیطی: زنانی که دائم در معرض تحمل خشونت هستند یا کسانی که توامان قربانی خشونت جسمی و جنسی بوده‌‏اند، نسبت به دیگران، بیشتر در معرض ابتلا به اعتیاد هستند؛ به‌گمان پژوهشگران، اعتیاد این افراد شدیدتر بوده و از مشکلات روانی بیشتری نیز رنج می‌‏برند.

توزیع ناعادلانه منابع: از منظر جامعه‌‏شناسی، دست‌اندازی طبقات بالای جامعه به منافع طبقات پایین موجب از خود بیگانگی طبقات پایین می‏‌شود و احتمال قانون‏‌گریزی را افزایش می‏‌دهد. پیامد این وضعیت برای افراد فقیر بی‏‌توجهی به ارزش‏‌های هنجاربخش جامعه است. مشکلات اجتماعی از این نظر معلول توزیع ناعادلانه منابع و ثروت است. احساسات ناخوشایند حاصل از این روابط و مناسبات منفی می‌تواند منجر به انحراف شود. انحراف (اعتیاد) نتیجه مستقیم اثرگذاری منفی ناامیدی، ناکامی و احساسات مضر است. بر این اساس فشارهای‌های ناشی از روابط و مناسبات منفی از جمله توزیع ناعادلانه منابع درآمد و تفاوت قائل شدن بین جنسیت در کسب‌وکار می‌تواند زمینه‌ساز گرایش زنان به اعتیاد باشد.

فشار گروه همسالان: زنان از کودکی تا دوران کهولت به شدت تحت تاثیر روابط در زندگی هستند. بنابر مشاهدات، برای دختران نوجوان پذیرفته‏‌شدن در گروه همسالان در مقایسه با پسران، اهمیت بیشتری دارد و ممکن است برای به‌دست آوردن اعتباری که موجب راهیابی آنان به گروه شود دست به هر اقدامی برنند. در زندگی مدرن امروزی، برای هم‏راستا نشان‏‌دادن خود با این سبک زندگی و اثبات روشنفکری در جمع دوستان، ممکن است شرایطی به‌‌وجود آید که نه گفتن به پیشنهاد مصرف برای عده‌‏ای راحت نباشد.

اپیدمی تناسب‌اندام: برخی از زنان با انگیزه مدیریت بدن و دست‌یابی به تناسب‌اندام و بدنی زیباتر به گمان اینکه برخی از مواد (مواد محرک)، اعتیادآور نیستند به مصرف روی می‏‌آورند و وقتی در مدت کوتاهی با عوارض آن روبرو می‌‏شوند به‏‌علت وابستگی شدید به مواد، به راحتی قادر به ترک آن نیستند.

عوامل روانشناختی

افسردگی و احساس تنهایی و همچنین استرس و اضطراب، عمومی‌‏ترین بیماری در زنان معتاد است. وجود رفتارهای منجر به خودکشی، آسیب‏‌پذیری بالا و عزت نفس پایین، در میان زنان معتاد نسبت به دیگران، از یافته‏‌های پرتکراری است که در پژوهش‌‏های این حوزه به چشم می‏‌خورد. مشکلاتی همچون طلاق، بیشترین اثر را بر زن تحمیل می‌‏کند تا حدی که زن مطلقه ممکن است برای رفع مشکلات روحی ناشی از طلاق به اعتیاد گرایش پیدا کند. همچنین زنانی که در معرض بدرفتاری و خشونت همسر قرار گرفته‏‌اند ممکن است برای غلبه بر درد، اضطراب و ترس خود به مواد مخدر گرایش پیدا کنند.

عوامل فردی

نداشتن میزانی از شایستگی برای تحصیل جایگاه مناسب شغلی و همچنین عدم کسب مهارت‏‌های لازم برای توفیق در زندگی (ورود ناگهانی از کودکی به بزرگسالی) که موجب کناره‏‌گیری و گسستن پیوندهای اجتماعی می‏‌شود به‌‏عنوان دلایل گرایش زنان به بزهکاری و اعتیاد ذکر شده است. حس عقب‌‎ماندگی از همسالان و احساس ناتوانی در رسیدن به اهداف، موجب نوعی احساس ناامنی می‌شود که به دنبال خود، ناعادلانه دانستن نظام اجتماعی، احساس خشم و بی‌‏اعتمادی در خانه، محل کار و مدرسه را به همراه خواهد داشت که می‌‏تواند در گرایش زنان به مصرف مواد مخدر نقش داشته باشد.

عوامل خانوادگی

پرونده:اعتیاد-زنان1.jpg

شریک زندگی: پژوهش‌‏های به عمل آمده در رابطه با آسیب­‌شناسی روانی – اجتماعی زنان دارای همسران معتاد نشان داده است که در وهله اول زنانی که همسران آنها مبتلا به وابستگی به مواد مخدر هستند در مقایسه با دیگر زنان، مشکلات اجتماعی بیشتری دارند. بر اساس یافته‏‌های این پژوهش، ابتلای خود آنها به سوءمصرف و یا وابستگی به مواد، در راس مشکلاتی بوده است که توسط این زنان گزراش شده است.

اختلال روانی ناشی از خشونت خانوادگی: این اختلال اغلب به دنبال تحمل یک حادثه سهمگین مانند خشونت‌‏های مکرر به‌وجود می‌‏آید. ضربه‌‏های روانی با منشاء سوء استفاده جنسی و فیزیکی نسبت به دیگر حوادث، میزان بیشتری از اختلال فشار روانی پس از سانحه را در افراد ایجاد می‏‌کند. مصرف‏‌کنندگان مواد مخدر و الکل که قربانی خشونت نیز بوده‌‏اند غالباً از این نوع اختلال رنج می‏‌برند. مطالعات ملی در ایالت متحده، یک رابطه مستقیم بین اختلال فشار روانی پس از سانحه و ابتلاء به اعتیاد را نشان می‌‏دهد. این اختلال احتمالاً زمانی خطرآفرین می‏‌شود که فرد قربانی در روابط خصوصی یا خانوادگی به‌‏صورت مکرر در معرض حوادث ناگواری همچون زتجاوز و یا خشونت زناشویی قرار بگیرد.

جهت‏‌دهی خانواده: بسیاری از متخصصان حوزه مطالعات زنان، بر این باورند که رشد زنان، درونِ شبکه پیچیده‌‏ای از روابط خویشاوندی صورت می‏‌گیرد. این شبکه خویشاوندی همچنان که می‏‌تواند نقش مهمی در پرورش، تربیت و حمایت از دختران و زنان ایفا کند، همچنان می‏‌تواند آنان را به‌سوی رفتارهای نادرست و مشکلات روانشناختی و انحرافات رفتاری مانند: افسردگی، اضطراب و اعتیاد سوق دهد و حتی آنان را تخریب کند.

عوامل جنسیتی

نقش بیولوژیک زنان: یافته‏‌ها، بیانگر تفاوت زنان و مردان در سبب‏‌شناسی بروز اعتیاد هستند. طبق آمار جهانی اعتیاد در زنان، عوارض خطرناک‌تری را نسبت به مردان ایجاد می‏‌کند. فاصله زمانی اولین بار مصرف تا تزریق مواد در زنان 2 سال و در مردان 8 سال است یعنی زنان 6 سال زودتر به وابستگی شدید کشیده می‏‌شوند. زنان در سیر وابستگی به مواد، الگوهای عود، میزان قربانی بودن با مردان تفاوت دارند. در زنان عمده اختلالات روانی و رفتاری قبل از آغاز مصرف بروز می‌‏کند. وجود این اختلالات زنان را به‌سوی اعتیاد سوق می‏‌دهد. تشخیص اختلال‌های مرتبط با مواد در مردان بیشتر از زنان مطرح می‌شود اما نسبت تشخیص در دو جنس بر حسب طبقه مواد مصرفی متفاوت است. در مورد مصرف الکل در زنان معمولا تراکم الکل خون بیشتر از مردان ملاحظه می‌شود که به دلیل درصد کمتر آب بدن در زنان، درصد بالای چربی بدن در آنان و نیز آهسته‌تر بودن سوخت‌وساز الکل در بدن زنان است. به‌همین دلیل، زنان بیش از مردان در معرض خطر برخی از پیامدهای بهداشتی ناشی از مصرف الکل قرار دارند.

سطح پایین ایمنی: با توجه به تفاوت‌های فیزیولوژیکی، سطح ایمنی زنان در مواجهه با مصرف مواد مخدر نسبت به مردان پائین‏‌تر است. میزان چربی و آب بدن زنان متفاوت از مردان است که همین سبب بر میزان جذب و اثرات مواد مخدر تاثیر می‏‌گذارد.

بالاتربودن سرعت اعتیاد: بررسی‏‌های بنیاد کرون نشان داده است که زنان پس از اولین بار مصرف مواد مخدر، نسبت به مردان، تمایل بیشتری برای تکرار این عمل دارند و با سرعت بیشتری معتاد می‌‏شوند.

مشکلات عاطفی: از دیگر عوامل موثر بر اعتیاد زنان می‏‌تواند فرار از مشکلات عاطفی باشد. زنان ممکن است برای کاهش از فشارهای روانی نسبت به مردان، به مصرف مواد مخدر گرایش بیشتری داشته باشند تاحدی که برای فرار از مشکلات عاطفی، استفاده از داروها و یا مواد مخدر در لیست اولین اقدامات آنان قرار می‏‌گیرد.

درمان

برای درمان معتادان روش‌های متنوعی ارائه شده است. به‌عنوان نمونه در شیوه روان‌درمانی یکپارچه توحیدی که حدودا یکسال به‌طول می‌انجامد، تلاش می‌شود معتاد به شخصی سالم و صالح تبدیل شود. در این شیوه با حضور تیمی متشکل از پزشک، روان‌درمانگر، روان‌سنج و کارشناس مذهبی، در فرایند درمان، مهارت‌های زندگی نیز به معتاد آموزش داده می‌شود.

منابع

• «تعداد زنان معتاد در کشور چقدر است؟/ نگرانی از افزایش سرعت رشد اعتیاد در زنان»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 11 اردیبهشت 1400ش.
• احمدی، حبیب، «رهیافت نظری ترکیبی در تبیین انحرافات اجتماعی»، فصلنامه علوم انسانی دانشگاه الزهرا، ش 32، 1378ش.
• انجمن روانپزشکی آمریکا، متن تجدید نظر شده راهنمای تشخیصی و آماری اختلالهای روانی(dsm)، ترجمه محمدرضا نیکخو، هامایاک آوادیس یانس، تهران، سخن، 1381ش.

• ذالفقاری، مریم السادات، «زنان و تفاوت‏های جنسیتی و فرهنگی در اعتیاد به مواد مخدر و درمان آن»، دانشگاه الزهرا (سلام‌الله‌علیها)، 1396ش.
• سلیمانی، اسماعیل و همکاران، «بررسی عوامل مؤثر در گرایش زنان به اعتیاد در استان آذربایجان غربی و ارائه راهکار: مطالعه کمی کیفی»، فصلنامه اعتیادپژوهی، ش62، 1400ش.
• شایگان، فریبا، «بررسی عوامل فردی مؤثر بر گرایش بزهکاری زنان»، دو فصلنامه پلیس زن، دانشگاه علوم انتظامی امین، سال چهارم، ش13، پائیز و زمستان 1389ش.
• شریفی‌نیا، محمدحسین، الگوهای روان‌درمانی یکپارچه با معرفی درمان یکپارچه توحیدی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1391ش.

• صادقی مقدم، رمضان، اعتیاد و آسیب‏های روانی، اجتماعی و خانوادگی، تهران، نظری، 1397ش.
• صفری، فاطمه، «اعتیاد و زنان: تفاوت‏های جنسیتی در زمینه سوء مصرف مواد و درمان آن»، فصلنامه اعتیادپژوهی، ش2، 1382ش.
• علیوردی‏نیا، اکبر و دیگران، «مطالعة جامعه‏شناختی بزهکاری: آزمون تجربی نظریة فشار عمومی اگنیو»، مجله جامعه‏شناسی ایران، ش2، 1386ش.
• فرهودیان، علی و دیگران، «مقایسه‌ علل گرایش زنان به مصرف مواد در مصرف‌کنندگان مواد مخدر و محرک»، وب‏سایت مرکز تحقیقات و سوء مصرف و وابستگی به مواد، تاریخ درج مطلب: 16 دی 1402ش.
• قربانی، ابراهیم، «بررسی تاثیر والدین در گرایش به ااعتید و فراز از خانه فرزندان (مطالعه موردی: شهرستان ارومیه)»، فصلنامه مطالعات مبارزه با مواد مخدر، پائیز و زمستان 1393ش.
• کلانتری، صمد، «ارتباط فقر با قانون‏گریزی و شکل‌گیری آسیب‌اجتماعی»، فصلنامه رفاه اجتماعی، سال پنجم، ش 18، 1384ش.
• محبوبی‏منش، حسین، «اعتیاد مردان؛ تهدیدی علیه زن و خانواده»، فصلنامه مطالعات راهبردی زنان، ش22، زمستان 1382ش.
• محمدخانی، پروانه، «آسیب‏شناسی روانی - اجتماعی زنان دارای همسر معتاد»، وب‏سایت مرکز تحقیقات سوء مصرف و وابستگی به مواد، تاریخ درج مطلب: 16 دی 1402ش.
• محمدی اصل، عباس، اعتیاد زنان، تهران، افکار، 1395ش.