نامه بانوان

بنیان‌گذاران

نامه بانوان از یک مرداد ۱۲۹۹تا ۲۴خردا ۱۳۰۰ در تهران منتشر می‌شد. ناشر و سردبیر مجله شهناز آزاد بود. شهناز آزاد به کمک همسرش ابوالقاسم آزاد که تجربه روزنامه‌نگاری با روزنامه‌هایی چون آسایش، آزاد و نامه پارسی را داشت دست به انتشار نامه بانوان زد. شهناز و همسرش از پیشگامان آزادی زنان به خصوص کشف حجاب محسوب می‌شوند.

ساختار و چینش مطالب در هر شماره نشریه به این صورت بود:

• یک مقاله اساسی،
• واردات اداری،
• مهم‌ترین حوادث داخله و خارجه (به خصوص راجع به زنان)
• در هر شماره، شرح حال یکی از زنان تاریخی دنیا به پارسی خالص
• در پاورقی یک رمان اخلاقی بسیار رقت آور و حیرت‌انگیز راجع به سرگذشت یک شاهزاده خانم ایرانی
• ورق آخرش نیز فرهنگ آزاد به تألیف حاج میرزا ابوالقاسم خان آزاد از عربی به پارسی خالص و انگلیسی بود.

اهداف

نشریه نامه بانوان به دنبال بیداری و آگاه کردن زنان از حقوق و جایگاه خودبود. این روزنامه به چاپ مقاله‌هایی می‌پرداخت که فقط به قلم زنان نوشته شده بود و بحث اصلی آن تعلیم و تربیت دختران و زنان ایران و اصلاح تفکر عدم حضور زن در اجتماع بود. شماره اول این روزنامه ماهی دو بار با شعار «زنان نخستین آموزگار مردان‌اند» در هشت صفحه به قطع خشتی و با چاپ سربی در مطبعه حکیمیان تهران چاپ می‌شد. زیر عنوان نامه بانوان در صفحه اول آن نوشته شده بود: «این روزنامه برای بیداری و رستگاری زنان بیچاره و ستمکش ایران است». هر چند شعار نامه بانوان تلاش برای احقاق حقوق زنان از جمله آموزش، تعلیم و تربیت بود اما نشریه در تبلیغ آرای خود برای رفع موانع پیشرفت زنان و نقد برخی احکام و باورهای اعتقادی گاه چنان دچار افراط و اغراق و داستان‌پردازی می‌شد که با عکس‌العمل‌های سخت حکومتیان، که چندان هم پایبندی مذهبی نداشتند، روبه رو می‌شد.

محتوا

مقاله افتتاحی نامه بانوان با عنوان «وجوب تعلیم نسوان یا ششصد کرور زنده به گور» به خوبی رسم و سیاق مطالب روزنامه را نشان می‌دهد. بحث تعلیم و تربیت دختران و زنان ایران و اصلاح تفکر عدم حضور زن در اجتماع از عمده مسائل این نشریه بود. این نشریه درست سه روز پس از چاپ اولین شماره آن توقیف شد. دلیل آن، بنا به گفته مراغی، اظهارنظرهای شهناز آزاد دربارهٔ حجاب، خرافه و موهومات است نامه بانوان اما دوباره اجازه انتشار گرفت، به این شرط که موافقت کند در نشریه بنویسد منظور از حجاب، حجاب مورد استفاده زنان نیست. بعداز این، نامه بانوان یازده ماه منتشر و دوباره توقیف شد. علت توقیف و تعطیلی این نشریه تشویق زنان به کشف حجاب از سوی حکومت اعلام شده بود.

به‌طور کلی مباحث مطرح شده در طول یازده ماه انتشار نامهٔ بانوان را می‌توان در این چند محور تقسیم‌بندی کرد:

• اشتراک حقوق، مساوات و برابری

بی شک، یکی از مطالبات اصلی زنان مساوات و برابری حقوق آنان با مردان بوده است. در مقالات مختلف نامه بانوان به این موضوع اشاره شده که در ممالک اروپایی اساس کارها بر تساوی حقوق زن و مرد بنا شده است. به همین دلیل، نامه بانوان مقالاتی دربارهٔ زنان خارج از ایران هم چاپ و وضعیت اجتماعی و سیاسی آنها را رصد می‌کرد. این نشریه در شماره ۲ خود گزارشی از بحث‌های صورت گرفته در پارلمان سوریه دربارهٔ حق رأی زنان چاپ کرده بود. مناقشاتی که در مجلس مبعوثان سوریه راجع به حق انتخاب زنان به میان آمد و بالاخره هم به جایی نرسید، سبب شد نامه بانوان نکاتی دربارهٔ حقوق تساوی بین زن و مرد ذکر کند:

«... اجتماع انسانی کامل و تمام نمی‌شود مگر با مرد و زن هر دو. زن بدون مرد و مرد بدون زن حیات ندارد و حقوق هر دو آنها مساوی است و هیچ‌یک بر دیگری امتیاز ندارد، الا اینکه برای حفظ نظام گاهی کلیات هریک از آنها محدود می‌شود تا یکی بر دیگری تعدی ننماید و ازاین‌رو قسمت زن از زحمات زندگی بیش از مرد است، زیرا از فرایض زن است تدبیر عائله و ترتیب خانه و اهتمام به تربیت فرزندان که مردان آینده هستند و تنها برعهده زن است حفظ نظام دایره خانه که درحقیقت مملکت مستقل کوچکی است. پس این عضو مهم در جسم هیئت اجتماعیه آیا حق ندارد رأی خود را در انتخابات عمومیه بدهد؟ پس کسی که به او حق اظهار رأی در کیفیت تربیت بچه، که در بزرگی مرد صاحب حق انتخاب خواهد گردید، داده شد…»

ناگفته نماند خواسته‌های نشریات زنانه، از جمله نامه بانوان، دربارهٔ حقوق زنان از جایگاه و حقوق زن در جوامع مدرن غربی الگوبرداری شده بود؛ مثلاً، در باب حقوق سیاسی و مدنی زنان در کشورهای اروپایی می‌نویسد:

«... در ۱۴ مملکت حقوق سیاسی و مدنی طبقه نسوان تحصیل شده و زنان آن ممالک در انتخابات اعم از انتخاب‌کردن و انتخاب‌شدن مشارکت دارند و در بسیاری از این ممالک هم‌اکنون عده کثیری از نسوان عالیه و سیاسی در کرسی‌های مجلس‌های ملی خود جلوس نموده‌اند و در اسورات مملکتی و حکومت خودشان صاحب نفوذ و دخالت می‌باشند؛ بنابراین، حضور زنانی که در این کنگره به نمایندگی رسماً از جانب مملکت‌ها و دولت‌های خود آمده‌اند و غالب از آنها از اعضای دولت بوده و دارای مشاغل عالیه می‌باشند دارای تأثیرات بزرگ تاریخی است که مثل و نظیر آن در ادوار سابقه دیده نشده است.

• ازدواج و تشکیل خانواده

نامه بانوان در مقالاتی به مسئله ازدواج و تشکیل خانواده می‌پردازد. در این مقالات، اشاره شده است که زن و مرد باید مثل یکدیگر باشند. همچنین زنان باید توجه بیشتری به امر ازدواج داشته باشند و با دقت و تفکر شوهر آینده خود را انتخاب کنند. این نشریه یکی از مصائب اجتماعی و دردهای بی‌پایان عمومی جامعه ایرانه را همانا سوء جریان تأهل و تزویج می‌دانست، زیرا برخلاف عقل و خرد و معمول ممالک متمدنه، که دربارهٔ آن به تحقیق و مطالعه می‌پردازند، آن را مانند سایر قضایای عادی و سطحی به سهل‌انگاری گرفته و «با آلت ملعبه و بازیچه هوسات خود قرارداده، اظهارات اقوام و عشیره و تمجیدات خانواده و آشنایان را در طرز و ترتیب وصلت بر عقل و احساسات خود ترجیح و غلبه داده و در نتیجه بدون آنکه طرفین یعنی زوج و زوجه حقیقی شخصاً از عادات و اخلاق و احساسات یکدیگر کمترین اطلاع و کوچک‌ترین سابقه داشته باشند، مانند دو بیگانه که وحدت هیچگونه عواطف در آنها وجود ندارد، در تحت عنوان زن و شوهر قرار می‌گیرند…»

• حجاب

شاید بتوان عنوان کرد که یکی از موارد آغازین حضور عمومی زنان در بحث مربوط به حجاب به نامه بانوان برمی‌گردد. در دو شماره اول این نشریه نوشته بود «حجاب خرافه و موهومات و حصار سنت، جلوی دیدگان زنان و مردان را در این کشور سد کرده است»، «کفن سیاه» و شعرهای عشقی، آشکارا از کشف حجاب جانبداری می‌کرد. کفن سیاه همان شعر مشهور میرزاده عشقی است با نام «کفن سیاه یا شاهزاده خانم خسرو پرویز در خرابه‌های مداین» که یکی از متون ادبی مهم ضد حجابی است که در نامه بانوان به چاپ رسید.

همچنین، سرمقاله نخستین شماره نامه بانوان پرسش‌های انتقادی را در زمینه حجاب مطرح کرده بود:

«وجوب تعلیم نسوان یا ششصد کرور زنده به گور، به گفتن آسان است و تصورش خارج از امکان! آیا در همه روی زمین یک تن پیدا می‌شود که بتواند این عدد را در مد نظر داشته باشد؟ … آیا سنگدلی در جهان هست که ببیند سیصد میلیون پشه زنده به گور است، دلش ریش نگردد؟... آیا یک نفر ذی‌شعور و آگاه هست که بگوید مسلمانان زنده به گور نیستند؟... آن عبارت است از حجاب موهومات و قیدهای کهنه پرستی

• کار زنان

شهناز آزاد، مانند بسیاری از زنان دیگر، به مطالبات اجتماعی زنان توجه خاصی داشت. انگیزه عمده بانوان بیش از آنکه اقتصادی باشد، اجتماعی بود. آنان بر این باور بودند که زنان بی‌بضاعت یا کسانی که طلاق گرفته‌اند یا به هر صورتی بدون شوهر زندگی می‌کنند، باید برای مصون ماندن از آسیب‌های اجتماعی شغلی می‌داشتند.

«ای وای بر این رجال که از کردار زشت و رفتار نکوهیده خود دست برنمی‌دارند و از خرابکاری‌های گذشته پشیمان نمی‌شوند. واقعاً عجب امتحانی دادند که هر انسان حقیقت پرستی را متأثر و متألم می‌سازد و باز هم به خرافات و موهومات عهد دقیانوس قائل و حاضر نمی‌شوند که زنان با آنان در کارهای اجتماعی شرکت و در امورات سیاسی دخالت داشته باشند… دیگر از صفات حسنه که در نسوان موجود است آن صبر و تحمل در مشقات و مشکلات زندگانی است و از برای اثبات این مسئله زاییدن و بزرگ کردن اطفال و پرستاری کودکان خود بهترین دلیل برهان است و اگر شخص مدعی شود و برخلاف این مدعا اظهار دارد، به کمال ادب به ایشان عرض می‌کنیم که هرگاه مسئله غیر از این است، خوب است قدم رنجه فرموده در میدان آزمایش و امتحان درآیید تا سیه‌روی شوید.»

نویسنده توصیه می‌کند که مردان تساوی و برابر بودن حقوق را در همه چیز قبول کنند و از این به بعد حاضر شوند که زنان در کارها با مردان شرکت و دخالت کنند

«مخصوصاً پیشنهاد می‌کنم که در پارلمانهای عالم نمایندگان زنان باید بیشتر از نمایندگان مردان باشد یا لااقل برابر و مساوی باشند تا مردان بی‌رحم و مروت نتوانند عوض وضع قوانین برای راحتی و آسایش نوع و تساوی بودن حقوق جمیع افراد در مقابل آن به تدوین قوانین جنگی بپردازند.»

نشریه نامه بانوان پیشنهاد می‌دهد برای جلوگیری از فواحش و فقر عمومی، دولت باید به فوریت چند باب کارخانه برای زن‌ها تأسیس و همه فواحش را مجبور به دخول در آن کارخانه‌ها بنماید. از نظر این نشریه، فایده تأسیس این کارخانه‌ها نه‌تنها تقلیل فواحش و تأمین حیات و ناموس ملت است، بلکه خیلی فواید دیگر دارد که لازم به نوشتن نیست.

• تعلیم و تربیت

تعلیم و تربیت و علل اهمیت آن و همچنین ضرورت گسترش آن بین بانوان از موضوعات اصلی نشریه نامه بانوان بود که همراه با طرح مسائلی همچون مدارس نسوان، لزوم تعلیم و تربیت زنان و… بود که به دلایلی نمی‌توانستند در امر تعلیم و تربیت از حقوق مساوی نسبت به مردان برخوردار باشند. مسئله تعلیم و تربیت زنان در این دوره یکی از مسائلی بود که مخالفان و موافقانی به همراه داشت.

یکی از موضوعات مهم در باب تعلیم و تربیت زنان، مقایسه وضعیت تعلیم و تربیت زنان اروپا و ممالک شرق است که در نشریه نامه بانوان به‌وضوح دیده می‌شود. این نشریه متذکر می‌شود که تربیت زنان و دختران در ممالک اروپایی از امور مهم محسوب می‌شود، اما در آسیا، به جز ژاپن، این امر بسیار سهل‌انگاری شده است. همچنین، اهمیتی که به تعلیم پسران می‌دهند، هرچند ناقص است، نسبت به دختران بیشتر است.

• بهداشت فردی و اجتماعی

از موضوعاتی که نویسندگان مقالات روزنامه‌ها بسیار به آن می‌پرداختند، توجه به بهداشت فردی و اجتماعی بود. در این میان، گاه نویسنده فرصت می‌یافت تا با لحن انتقادی از برخوردهایی که اجتماع مردانه با جماعت خانم‌ها داشت یاد کند و نیز زیانهای بی‌توجهی به سلامت و بهداشت زنان را، که به دلیل شرایط و ویژگی‌های طبیعی خود بسیار از مردان آسیب‌پذیرند، گوشزد کند.

منابع

• «نامه بانوان»، در ویکی‌پدیا، بازدید ۱۲ اسفند ۱۴۰۱ش
• «نامه بانوان»، در سایت آبادیس، بازدید ۱۲ اسفند ۴۰۱ش
• «نقد نابرابری‌های جنسیتی در اشعار زن‌نگار»، مندرج در روزنامهٔ نامهٔ بانوان(۱۳۰۰–۱۲۹۹)
• بهشتی‌سرشت محسن؛ پریوش، محسن، «بررسی مطالبات اجتماعی و فرهنگی زنان در مطبوعات عصر قاجار»، زن در فرهنگ و هنر، دوره ۷، شماره ۳، ص۳۲۷–۳۴۱، پاییز ۱۳۹۴ش