شاخسی واخسی

شاخسی واخسی؛ مردمی‌ترین سبک عزاداری آذری‌زبان‌های ایران.

شاخسی واخسی
نام رسمی	شاخسی واخسی
نام بومی	شاه حسین گویان
زمان برگزاری	دههٔ آخر ماه ذی‌الحجه تا دهم محرم (عاشورا)
علت برگزاری	سوگواری ایام محرم و شهادت امام حسین (ع)
هدف برگزاری	بزرگداشت حماسه عاشورا و نمایش آمادگی برای یاری دین
گستره جغرافیایی	مناطق آذری‌نشین ایران
منشأ تاریخی	سنت کهن شیعی
انواع	دسته‌روی و عزاداری خیابانی با چوب
اشیاء مرتبط	چوب، فانوس، طبل، سنج و شیپور
وجه نمادین	رژهٔ حماسی و اعلام وفاداری به امام حسین (ع)
مقدس برای	شیعیان و آذری‌زبان‌ها
فواید	تقویت همبستگی اجتماعی و انسجام مذهبی
حکم در اسلام	جایز و از آیین‌های پسندیدهٔ سوگواری
ریشه دینی	تاریخ و روایات عاشورا

شاخسی واخسی یا شاه حسین گویان، نوعی مراسم مذهبی در ایام محرم است که به‌صورت گسترده در میان آذری‌زبان‌های ایران رواج دارد. این آیین مذهبی، از دههٔ آخر ماه ذی‌الحجه شروع می‌شود و تا دهمین روز از ماه محرم و مصادف با روز عاشورا ادامه دارد. در این مراسم که بیشتر در استان‌های آذربایجان، اردبیل و زنجان اجرایی می‌شود، مردم با چوب‌هایی که در دست دارند، حرکاتی هماهنگ انجام داده و عبارت شاخسی واخسی را تکرار می‌کنند.

مفهوم‌شناسی

شاخسِی، کوتاه‌شدهٔ واژهٔ «شاه حسین» و واخسِی نیز کوتاه‌شدهٔ واژهٔ «وای حسین» است. آیین شاخسی واخسی، در اصل نوعی رژهٔ نظامی بوده که در آن، عزاداران، چوب مخصوصی را در دست گرفته و از زمین تا فرق سر خود حرکت می‌دهند؛ زمانی‌که چوب به زمین نزدیک می‌شود عزاداران با صدای بلند ندای «شاخسی» سر داده و همچنین زمانی‌که چوب به سر آنها نزدیک می‌شود، ندای «واخسی» سر می‌دهند. عزاداران، همچنین، حین اجرای این آیین کهن، دست خود را بر پشت یکدیگر قرار می‌دهند که نشانهٔ اتحاد و انسجام آنها است.

پیشینه

آیین عزاداری شاخسی واخسی، قدمت زیادی داشته و برخی «حاج حسین ناظم» را پایه‌گذار این آیین معرفی کرده‌اند. حاج حسین، در سفر به عراق و مشاهدهٔ دستهٔ عزاداری طویریج، به این آیین علاقه‌مند شده و آن را در آذربایجان و شهر تبریز اجرایی می‌کند. برخی دیگر، آیین شاخسی واخسی را که به‌عنوان یکی از عناصر هویتی شهر تبریز شناخته می‌شود، صورتی خاص از عزاداری سماع‌گونه همراه با شمشیر می‌دانند که حاصل پیوند مراسم آیینی عزاداری شیعی با مراسم آیینی صوفیانه است. غازیان قزلباش، در ایام عزاداری محرم، مراسمی به‌همین سبک‌وسیاق داشتند که در آن، با شور بسیار، کلمات «شاه حسین، وا حسین»، «حیدر حیدر» و «الله الله» را دم می‌گرفته‌اند. بسیاری شاه اسماعیل صفوی را بنیان‌گذار این سبک عزاداری می‌دانند که در زمان او تبریز، پایتخت ایران بوده است.

فلسفهٔ شاخسی واخسی

برخی معتقدند که رژهٔ شاخسی واخسی، رژه‌ای حماسی بوده که از اتفاقات شب عاشورا الهام گرفته است. در منابع مذهبی آمده است که در شب عاشورا، ۷۲ نفر از یاران سیدالشهدا، برای دلگرمی دادن به حضرت زینب، خواهر امام حسین، از خیمه‌های خود بیرون آمده، شمشیرهای خود را به‌هم زده و یاحسین می‌گفتند تا آمادگی و جان بر کفی خود را به حضرت زینب نشان دهند. در همین راستا، مردم تبریز نیز به تأسی از یاران امام حسین، چوب بر دست گرفته و یاحسین گویان، آمادگی خود را برای یاری امام زمانِ خود اعلام می‌کنند. آنها، در دههٔ اول محرم، این رژه را انجام می‌دهند تا به ستمگرانِ زمان نشان دهند که جان بر کف بوده و آمادهٔ مقابله با آنها هستند.

ویژگی‌ها

1. مراسم شاخسی واخسی، مراسمی منحصربه‌فرد است که در هیچ‌کجای دنیا به‌جز شهرها و روستاهای آذری‌زبان ایران برگزار نمی‌شود.
2. در عزاداری سنتی شاخسی واخسی، تمامی افراد از تمامی گروه‌های اجتماعی و رده‌های سنی شرکت کرده و شانه‌به‌شانهٔ هم، در صف‌هایی طویل قرار گرفته و طول خیابان و محله را طی می‌کنند. حرکت آرام و طولی این دسته، با چراغ‌ها و فانوس‌هایی روشن همراه هستند.
3. یکی از اعضای هیئت، با استفاده از بلندگویی سیار، اشعاری مذهبی را خوانده و افراد دیگر با نوای شاه حسین، به آن پاسخ می‌گویند.
4. برخی از دسته‌ها، از طبل‌های بزرگ و کوچک، سنج و شیپور نیز استفاده کرده و ضرباهنگ آنها را با ریتم نوحه همراه می‌کنند.
5. برخی از این دستجات به‌منظور افزایش اُلفت بین تمامی شهروندان، مراسم خود را در محله‌های همسایه برگزار می‌کنند.
6. ادای نذر و احسان نیز در این دستجات مرسوم است. چای، شربت، نان روغنی، کیک و بیسکوییت، غذاهای آماده همچون شله‌زرد، ساندویچ و انواع خرما در این مراسم توزیع می‌شود. برخی افراد، برنامهٔ سالیانهٔ تعریف‌شده و حتی ثبت‌شده برای دادن نذری در روزهای خاصی از ماه محرم دارند.
7. در برخی مناطق آذربایجان، دو دسته روبروی یکدیگر قرار گرفته و سر دستهٔ گروه اول با شروع مراسم، یاران امام حسین را نام برده و اعضای آن دسته، با صدای بلند فریاد شاخسی سر داده و بر سر و سینه می‌زنند. دستهٔ روبرویی نیز که آرام بر زانوان خود ضربه می‌زنند در جواب، فریاد یاخسی سر می‌دهند.
8. در ابتدا، شورِ نهایی این آیین سنتی به قمه‌زنی ختم می‌شده که با گذر زمان و نکوهیده دانستن این اعمال در آیین عزاداری، چوب، جایگزین شمشیر و قمه شد. امروزه با حذف موارد غیرشرعی، این گونهٔ عزاداری که نشان‌گر گستردگی فرهنگ عاشورایی هست، به جلوه‌گاهی برای شور و شعور حسینی تبدیل شده است.

اشعار

از مهم‌ترین نوحه‌هایی که در مراسم شاخسی واخسی خوانده می‌شود، شعری از شهریار است:

حسینه یئلر آغلار گویلر آغلار

بتول و مرتضی پیغمبر آغلار

الم آغلار، شر آغلار، لشکر آغلار

سو آغلار، قایتل آغلار، خنجر آغلار

که ترجمهٔ فارسی آن به شرح زیر است:

زمین و آسمان در عزای حسین می‌گریند

بتول و مرتضی و پیغمبر می‌گریند

علم و شاه و لشکر گریه می‌کنند

آب و قاتل و شمشیر گریه می‌کنند

از اشعار مطرح دیگر در این هیئات می‌توان به شعر زیر اشاره کرد:

هانسی گروهون بئله مولاسی وار؟

شیعه لرین حضرت عباسی وار

که ترجمهٔ آن به شرح زیر است:

کدامین گروه چنین مولایی دارند؟

شیعیان مولایی همچون حضرت عباس دارند

به تازگی در برخی دستجات عزاداری شاخسی واخسی، اشعار فارسی نیز خوانده می‌شوند:

باز دوباره ذکر یاحسین

باز روی لب‌ها شهادتین

باز بهشت بین‌الحرمین

یا حسین یا حسین

منابع

• «تاریخچهٔ رژهٔ عاشوایی شاه حسین گویان (شاخسی)»، خبرگزاری همشهری، تاریخ بارگذاری: ۱۵ شهریور ۱۴۰۰ش.
• «تبریز شهر ام‌الهیات، شاخسی واخسی، نماد عرض ارادت آذربایجانی‌ها به امام حسین (ع)»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ بارگذاری: ۹ مهر ۱۳۹۶ش.
• «حسینه یرلر آغلار- استاد شهریار»، وب‌سایت آپارات، تاریخ بازدید: ۸ اسفند ۱۴۰۲ش.
• «سوگواری آذربایجانی‌ها در محضر دسته‌باشی‌ها»، وب‌سایت تبیان، تاریخ بارگذاری: رسمی.
• «شاخسی واخسی (آیین)»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید: ۹ اسفند ۱۴۰۲ش.
• «شاه اسماعیل بنیان‌گذار عزاداری شاخسی واخسی»، پایگاه خبری صاحب دیوان، تاریخ بارگذاری: ۱۶ مرداد ۱۴۰۱ش.
• «فلسفه رژه شاه حسین گویان تبریز (شاخسی)+ فیلم و تصویر»، خبرگزاری موج، تاریخ بارگذاری: ۴ مرداد ۱۴۰۲ش.