انجمن مخدرات وطن؛ تشکل زنان فعال در جنبش مشروطهخواهی و جنبش ملیِ طرفدار استقلال ایران.
 یک مدرسه دخترانه تأسیس شده توسط انجمن مخدرات وطن | |
پادکست مقاله | 🡇
|
انجمن مخدرات وطن، در تحقق نهضت مشروطه نقش بسزایی داشت. آنها با شرکت در تظاهرات و برگزاری سخنرانیهای متعدد، خواهان خارجشدن ایران از یوغ استعمار خارجیها بودند. از پیشگامان این انجمن، آغا بیگم نجمآبادی، دختر آقا شیخ هادی نجمآبادی بوده است. برخی این انجمن را میراث فکری شیخ هادی نجمآبادی میدانستند.
معرفی انجمن مخدرات وطن
انجمن مخدرات وطن از تشکلهایی بود که زمینهٔ فعالیتهای اجتماعی زنان را در عصر قاجار فراهم ساخت.[۱] این انجمن، در سال ۱۲۸۹ق بهدنبال جنبش مشروطهخواهی و جنبش ملی پدید آمد.[۲] برخی این انجمن را صرفاً متشکل از طرفداران حقوق زنان میدانند.[۳] انجمن مخدرات وطن، پس از انحلال انجمن آزادی زنان شکل گرفت و تحرکات سیاسی و ناسیونالیستی آن، بیش از انجمن آزادی زنان بود.[۴]
تاریخچه
انجمن مخدرات وطن در ذیحجه ۱۳۲۸ق (دسامبر ۱۹۱۰ م)، یک سال پس از مشروطه دوم، توسط گروهی از زنان تجددطلب، با دعوت اولیه از زنان و دختران دربار و دولتمردان و اشراف تشکیل شد. ریاست این تشکل را آغابیگم، دختر شیخ هادی نجمآبادی، بر عهده داشت و چهرههایی نظیر دختر سپهسالار تنکابنی، دختر سردار افخم و همسران ناصرالدینشاه (عزالسلطنه و عزیزالسلطنه) از اعضا و مخاطبان آن بودند.[۵]
این انجمن در ابتدا با استقبال محدود توسط زنان روبهرو شد؛ از این رو برای جذب مخاطب بیشتر، رویکرد جلسات به سمت برگزاری مجالس جشن و برنامههای تفریحی تغییر یافت.[۶] این برنامهها شامل سخنرانی، نمایش و قطعات موسیقی و رقص (گاردن پارتی) بود که عمدتاً توسط ارمنیان اجرا میشد. برگزاری این نوع مراسم در یک کانون سیاسی زنانه، برای نخستین بار در ایران صورت میگرفت و مخالفتهایی را میان علما و قشر مذهبی برانگیخت. منابع مالی انجمن از طریق برگزاری گاردن پارتیهای بزرگ در مکانهایی مانند باغ عزیزخان خواجه و اهدای زمین مشجر توسط سپهسالار تنکابنی تأمین میشد.[۷]
اعضای فعال انجمن مخدرات وطن
در نخستین جلسه انجمن مخدرات وطن، آغا بیگم نجمآبادی، دختر آقا شیخ هادی نجمآبادی، بهعنوان رئیس،[۸] آغا شاهزاده امین بهعنوان خزانهدار و صدیقه دولتآبادی بهعنوان منشی این انجمن، انتخاب شدند.[۹]
دیگر اعضای سرشناس انجمن مخدرات وطن عبارتند از: همسر میرزا سلیمانخان میکده، مادر دکتر مهدیخان میکده، همسر ملکالمتکلمین، نزهت جهانگیر، عفتالملوک خواجهنوری، نظمالملوک خواجهنوری، همسر آقا سیدکاظم رشتی، زینتالدوله، گلشنالملوک قهرمانی،[۱۰] ایرانخانم، همسر اعتلاءالملک دختر مشارالسلطنه قدیمی، همسر میرزا کاظم خوشنویس، همسر صدیقالسلطنه، دختر سردار افخم، دختر سپهسالار تنکابنی، همسر مفخمالممالک، علویهخانم رشدیه، مؤسس مدرسه دخترانه عفاف و همسر میرزا حسن رشدیه، نطاقالنسوان، خواهر شیخ الممالک اورنگ، درةالمعالی، مؤسس مدرسه درةالمدارس، هما محمودی، ماهرخ گوهرشناس، خواهر مدیر صنایع،[۱۱] سکینه کنداشلو، همسر شیخهادی[۱۲] و ماهسلطان امیرصحی.[۱۳]
اهداف و دیدگاهها
اعضای انجمن مخدرات وطن، استثمار و کشورهای غربی را عامل اصلی موقعیت فرودست زنان ایران در آن دوره میدانستند، بههمین منظور هدف اصلی آنها تأکید بر حقوق زنان نبود،[۱۴] بلکه استقلال ایران از تسلط دیگر کشورها هدف اصلی این انجمن بود.[۱۵] آنها در قالب استقلال کشور، تقویت مشروطه و جلوگیری از نفوذ خارجیان، اقدامات متعددی انجام دادند.[۱۶] هدف اصلی این انجمن، سازماندهی فعالیتهای گوناگون بهمنظور خارجکردن ایران از تسلط کشورهای بیگانه و استقلال این کشور بود. اعضای فعال این انجمن، زنان شرکتکننده در تظاهرات جنبش مشروطه بودند و مشارکتی چشمگیر در این نهضت سیاسی داشتند.[۱۷] فعالان انجمن مخدرات وطن، بدبختیهای ملت را نتیجهٔ اعمال نفوذ خارجیها در ایران میدانستند.[۱۸] آنها با واردکردن کالاهای خارجی، قرضگرفتن از بیگانکان و هرگونه عملی که باعث دخالت آنها در امور داخلی کشور شود، مخالف بودند.[۱۹]
فعالیت سیاسی زنان عضو انجمن مخدرات وطن
زنان بهعنوان نیمی از شهروندان جامعهٔ ایرانی در تحقق نهضت مشروطه نقش داشتند. تشکیل انجمنها و تشکّلهای زنانه در این دوران، عرصهای بود که آنها اثر و حضور اجتماعی خود را نشان دادند.[۲۰] در نهضت مشروطه، انجمن مخدرات وطن ازجمله انجمنهای فعال در این دوران بود.[۲۱] در این انجمن، زنان ابتدا بهطور مخفیانه به فعالیت سیاسی میپرداختند.[۲۲]
ازجمله مهمترین فعالیت سیاسی زنان فعال انجمن مخدرات وطن، مخالفت علیه برنامههای استعماری روسیه در ایران بود. زنان در پاسخ اولتیماتوم روسیه به ایران به حمایت مالی از دولت پرداختند.[۲۳] همچنین آنها در ۸ ذیحجه ۱۳۲۹ق، با انجام تظاهرات بزرگی در اعتراض به اولتیماتوم دوم روسها به ایران به سخنرانی در جلوی مجلس پرداخته و خواهان استقلال کشور و عدالت اجتماعی شدند. در این گردهمایی، هزاران زن محجبه مسلمان با چادر سیاه و روبند حضور یافتند. آنها بر روی چادر، کفن سفید پوشیده و بر روی کفن جمله «یا مرگ یا استقلال» را نوشته بودند. این اقدام، جدیت آنها در جاننثاری برای ایران را نشان میداد. در این مراسم، آنها یکی پس از دیگری با سخنرانیهای پر حرارت و منطقی به دفاع از مشروطیت پرداخته و خواهان استقلال کشور و عدالت اجتماعی شدند.[۲۴]
همچنین هیئت مدیرهٔ این انجمن در نامهای به مجلس، به تعویقافتادن تصویب قانون اساسی را نکوهش کردند. آنها برای جهانیکردن صدای اعتراض خود به تلگرافخانه رفتند و تلگرافی مبنی بر شکایت از دولت روسیه تزاری به تمام کشورهای بزرگ مخابره کردند.[۲۵]
دیگر اقدامات
- تشکیل جلسات متعدد بهمنظور نشاندادن نقش زنان در خارج ساختن انگلستان و روسیه از ایران؛
- پوشیدن پارچههای وطنی؛[۲۶]
- مشارکت فعال در سخنرانیها و تظاهرات جنبش مشروطه؛[۲۷]
- نوشتن نامهٔ اعتراضآمیز به دولت روسیه دربارهٔ اقدامات امپریالیستی آن کشور؛
- تحریم کالاهای وارداتی بهمنظور مخالفت با قرارداد ۱۹۰۷م که ایران را تحت نفوذ انگلستان و روسیه قرار داده بود؛[۲۸]
- درخواست کاهش مصرف قند و شکر وارداتی و در برخی موارد تعطیلکردن قهوهخانهها؛
- دفاع از استقلال ایران در مقابل تهدیدهای بیگانگان؛
- ترویج استفاده از کالاهای ساخت داخل و منسوجات وطنی برای پوشاک خانواده؛
- فروش زیورآلات شخصی بهمنظور حمایت از دولت مشروطه و پرداخت بدهی دولت به روسیه تزاری؛[۲۹]
- تأسیس مدارس دخترانه و تأمین هزینهٔ آن از کمکهای خیریه؛
- تشکیل کلاسهای آموزش بزرگسالان؛
- تأسیس یتیمخانه.[۳۰]
سرانجام انجمن مخدرات وطن
انجمن مخدرات وطن، علیرغم فعالیتهای گسترده در جهت حضور اجتماعی زنان، نتوانست به تشکیلات فراگیر زن ایرانی مبدل شود. کارشناسان علت این اتفاق را محدود بودن دایرهٔ فعالیت انجمن به زنان اقشار متوسط و بالای جامعه دانستهاند.[۳۱] این امر سبب شد آنها نتوانند از حقوق زن ایرانی و زن اقشار تهیدست و محروم جامعه بهصورت عام دفاع کنند.[۳۲]
پانویس
- ↑ شهبازی، «انجمن مخدرات وطن»، وبسایت تهران نامه.
- ↑ ساناساریان، جنبش حقوق زنان در ایران (طغیان، افول و سرکوب از ۱۲۸۰ تا انقلاب ۱۳۵۷)، 1384ش، ص62.
- ↑ باقری، «انجمن مخدرات وطن؛ میراث فکری شیخ هادی نجمآبادی»، وبسایت البرز پژوهی.
- ↑ بامداد، زن ایرانی از انقلاب مشروطیت تا انقلاب سفید، 1348ش، ج2، ص 15.
- ↑ رنجبر عمرانی، حمیرا، «انجمنهای سیاسی زنان در عصر مشروطه»، پژوهشکده تاریخ معاصر.
- ↑ معتضد، سیاست و حرمسرا: زن در عصر قاجار، 1378ش، ص148.
- ↑ بامداد، زن ایرانی: از انقلاب مشروطیت تا انقلاب سفید، 1347ش، ص16.
- ↑ باقری، «انجمن مخدرات وطن؛ میراث فکری شیخ هادی نجمآبادی»، وبسایت البرز پژوهی.
- ↑ بامداد، زن ایرانی از انقلاب مشروطیت تا انقلاب سفید، 1348ش، ج2، ص 15.
- ↑ بامداد، زن ایرانی از انقلاب مشروطیت تا انقلاب سفید، 1348ش، ج2، ص 15.
- ↑ باقری، «انجمن مخدرات وطن؛ میراث فکری شیخ هادی نجمآبادی»، وبسایت البرز پژوهی.
- ↑ ساناساریان، جنبش حقوق زنان در ایران (طغیان، افول و سرکوب از ۱۲۸۰ تا انقلاب ۱۳۵۷)، 1384ش، ص62.
- ↑ ساناساریان، جنبش حقوق زنان در ایران (طغیان، افول و سرکوب از ۱۲۸۰ تا انقلاب ۱۳۵۷)، 1384ش، ص43.
- ↑ ساناساریان، جنبش حقوق زنان در ایران (طغیان، افول و سرکوب از ۱۲۸۰ تا انقلاب ۱۳۵۷)، 1384ش، ص62.
- ↑ «دگرگونی مخدرات وطن»، وبسایت دنیای اقتصاد.
- ↑ بامداد، زن ایرانی از انقلاب مشروطیت تا انقلاب سفید، 1348ش، ج2، ص 15.
- ↑ ساناساریان، جنبش حقوق زنان در ایران (طغیان، افول و سرکوب از ۱۲۸۰ تا انقلاب ۱۳۵۷)، 1384ش، ص62.
- ↑ «دگرگونی «مخدرات وطن»»، وبسایت دنیای اقتصاد.
- ↑ بامداد، زن ایرانی از انقلاب مشروطیت تا انقلاب سفید، 1348ش، ج2، ص 15.
- ↑ باقری، «انجمن مخدرات وطن؛ میراث فکری شیخ هادی نجمآبادی»، وبسایت البرز پژوهی.
- ↑ «دگرگونی «مخدرات وطن»»، وبسایت دنیای اقتصاد.
- ↑ ساناساریان، جنبش حقوق زنان در ایران (طغیان، افول و سرکوب از ۱۲۸۰ تا انقلاب ۱۳۵۷)، 1384ش، ص63.
- ↑ باقری، «انجمن مخدرات وطن؛ میراث فکری شیخ هادی نجمآبادی»، وبسایت البرز پژوهی.
- ↑ باقری، «انجمن مخدرات وطن؛ میراث فکری شیخ هادی نجمآبادی»، وبسایت البرز پژوهی.
- ↑ بامداد، زن ایرانی از انقلاب مشروطیت تا انقلاب سفید، 1348ش، ج2، ص21.
- ↑ ساناساریان، جنبش حقوق زنان در ایران (طغیان، افول و سرکوب از ۱۲۸۰ تا انقلاب ۱۳۵۷)، 1384ش، ص62.
- ↑ «دگرگونی «مخدرات وطن»»، وبسایت دنیای اقتصاد.
- ↑ ساناساریان، جنبش حقوق زنان در ایران (طغیان، افول و سرکوب از ۱۲۸۰ تا انقلاب ۱۳۵۷)، 1384ش، ص63.
- ↑ باقری، «انجمن مخدرات وطن؛ میراث فکری شیخ هادی نجمآبادی»، وبسایت البرز پژوهی.
- ↑ ساناساریان، جنبش حقوق زنان در ایران (طغیان، افول و سرکوب از ۱۲۸۰ تا انقلاب ۱۳۵۷)، 1384ش، ص63.
- ↑ باقری، «انجمن مخدرات وطن؛ میراث فکری شیخ هادی نجمآبادی»، وبسایت البرز پژوهی.
- ↑ «دگرگونی «مخدرات وطن»»، وبسایت دنیای اقتصاد.
منابع
- باقری، الهه، «انجمن مخدرات وطن؛ میراث فکری شیخ هادی نجمآبادی»، وبسایت البرز پژوهی، تاریخ درج مطلب: ۱۶ دی ۱۳۹۰ش.
- بامداد، بدرالملوک، زن ایرانی از انقلاب مشروطیت تا انقلاب سفید، تهران، ابنسینا، ۱۳۴۸ش.
- «دگرگونی «مخدرات وطن»»، وبسایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۳۹۴ش.
- رنجبر عمرانی، حمیرا، «انجمنهای سیاسی زنان در عصر مشروطه»، پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ انتشار: ۲۳ فروردین ۱۳۹۴ش.
- ساناساریان، الیز، جنبش حقوق زنان در ایران (طغیان، افول و سرکوب از ۱۲۸۰ تا انقلاب ۱۳۵۷)، تهران، اختران، ۱۳۸۴ش.
- شهبازی، داریوش، «انجمن مخدرات وطن»، وبسایت تهراننامه، تاریخ بازدید: ۱۹ خرداد ۱۴۰۲ش.
- معتضد، خسرو؛ کسری، نیلوفر، سیاست و حرمسرا: زن در عصر قاجار، اصفهان، نشر علمی، ۱۳۷۸ش.