پیش‌نویس:تعیین زمان ظهور امام مهدی

تعیین زمان ظهور امام مهدی؛ بعد از غیبت کبرا و قبل از قیام برای برپایی قسط و حکومت عدل جهانی.

تعیین زمان ظهور امام مهدی از مباحث چالش‌برانگیز مهدویت است که در روایات به طور دقیق نامشخص دانسته شده است و آموزه نهی از توقیت بر آن تأکید دارد. با وجود شهرت ذهنی ظهور در روز جمعه، روایات مربوط به روز شنبه از نظر تعداد و اعتبار قوی‌تر هستند. بر این اساس، هرگونه وقت‌تعیین دقیق برای ظهور نادرست است و احتمال وقوع آن در دو مرحله نخست برای یاران خاص و سپس برای عموم و در روزهای متفاوت وجود دارد.

باور به ظهور امام مهدی

باور به ظهور منجی و موعود آخرالزمان که هدایت‌گر بشر حیران امروز به سوی هدف والای الهی و امید به آینده روشن جهان است، مفهومی آشنا برای اکثریت قریب به اتفاق پیروان همه ادیان و مکاتب است. این منجی در عهد عتیق و در بین یهودیان با نام‌های مختلفی مانند عبد یهوه، شاه عادل، شبان، پادشاه موعود، خداوند، پسر خدا، انسان، پسر انسان، پرهیزگار، برگزیده مسیحا یا ماشیح یاد شده است. زرتشت‌ها در انتظار سوشیانت، مسیحیان در انتظار بازگشت عیسی مسیح، هندوها در انتظار دهمین اَوَتاره با نام کَلْکی یا کَلکین و مسلمانان نیز در انتظار امام مهدی هستند.

تبارشناسی ظهور در منابع اسلامی

موعودباوری به‌عنوان بالاترین آموزه در فرهنگ سترگ امامان معصوم، دارای واژگان و اصطلاحاتی چند است که برخی متناسب معارف این اندیشه و باور، معنایی خاص به خود گرفتند.

ظهور

ظهور در لغت جمع ظهر و به معنای رو، سطح و ظاهر است. معادل مصدر عربی ظهور، به معنای نمود و صور ظاهرنما است. در معنای اصطلاحی، ظهور در برابر خفا قرار می‌گیرد. در موضوع مهدویت، منظور از ظهور، نمایان شدن امام مهدی پس از یک دوره زندگی طولانیِ پنهانی است که دو جنبه از آشکار شدن، به منظور قیام و استقرار حکومت عدل جهانی را دربردارد.

درباره چگونگی این آشکار شدن، هرچند سخنی دقیق و روشن در روایات ذکر نشده است؛ اما با توجه به آنکه این ظهور، پایان غیبت امام دانسته شده، می‌توان آشکار شدن را برپایه روایاتی که به چگونگی غیبت اشاره کرده‌اند، تعریف کرد.

ظهور و مشتقات آن با بررسی روایات به معانی زیر آمده است:

1. آشکار شدن امام مهدی: إِنَّ لِلْقَائِمِ غَيْبَةً قَبْلَ ظُهُورِهِ؛ برای قائم غیبتی پیش از ظهور او است.
2. آشکار شدن دولت حق: یا شَوْقاهُ إِلى رُؤْیَتِهِمْ فی حالِ ظُهُورِ دَوْلَتِهِمْ؛ چقدر مشتاق دیدار آنها هستم آن زمان که دولت آنها آشکار شود.
3. آشکار شدن گشایش: وَ کَتَبْتُ أَسْأَلُهُ عَنِ الْفَرَجِ مَتى یَکُونُ؟ فَخَرَجَ إِلَیَّ: کُذِّبَ الْوَقَّاتُونَ؛ و نوشتم در آن از فرج پرسیدم کی خواهد بود؟ پس توقیعی برای من رسید که: وقت‌گذاران دروغ گفتند.
4. پیروزی امام زمان و حکومت‌ او: وَ کَذلِکَ قائِمُنا أَهْلَ الْبَیْتِ ... یَظْهَرُ عَلى مَنْ یَظْهَرُ؛ این‌گونه است قائم ما اهل‌بیت پس چون او آشکار شد بر آن کس که باید، چیره خواهد شد.

قیام

از مشهورترین تعبیرها برای انقلاب جهانی امام مهدی در منابع روایی شیعه مفهوم و واژه قیام است. قیام به معنی ایستادن است. در اصطلاح به معنای نهضت جهانی امام مهدی برابر ستمگران، برای برپایی عدل و قسط در سرار جهان است.

1. ظهور غیر از قیام است و مرحله‌ای پیش از آن به شمار می‌رود. برخی روایات در این زمینه عبار تند از: قیام، مرحله پس از ظهور، خروج مهدی شبیه خروج پیامبر، نپذیرفتن توبه پس از آغاز قیام.
2. هرچند در شماری از روایات، لفظ ظهور به معنای قیام نیز به کار رفته است. از این‌رو، قیام و ظهور هم‌معنا و در یک زمان و مکان اتفاق می‌افتد.
3. تفاوت ظهور با قیام، هماهنگ با آموزه‌های دینی و منطق اهل‌بیت است. یکی دانستن آن دو به این معنا است که امام به محض ظهور، قیام جهانی را آغاز کند؛ حال آنکه چنین قیام عظیمی نیازمند مقدماتی از جمله پذیرش آگاهانه و انتخابی مردم، نه اجباری و ترس از شمشیر است.
4. اگرچه فراهم شدن ۳۱۳ یار خاص از شرایط ظهور شمرده شده، اما در برخی روایات، گردآمدن یاوران برای یاری در قیام جهانی پس از ظهور دانسته شده است؛ چه اینکه در روایات الزامی نشده که همه یاوران پیش از ظهور، شرایط یاری را به دست آورند.

برخی روایات به ویژه از منابع اهل‌سنت حاکی از آن است که امام پیش از آشکار شدن رسمی در مسجد الحرام، در مدینه ظهور کرده است؛ دیدگاهی که با ناگهانی بودن ظهور و روایات مربوط به آن، هیچ سازگاری ندارد.

خروج

از دیگر مفاهیم خروج است که گاهی به معنی ظهور و در اکثر روایات به معنی قیام است. خروج در لغت، به معنای بیرون شدن است. در اصطلاح به معنای ظهور یا قیام می‌باشد. این واژه در روایات اهل‌سنت به‌طور قطع به معنای قیام است و لزوم مقصود ظهور امام مهدی، براساس دیدگاه شیعه نخواهد بود. در روایات و سخنان دانشمندان دینی، خروج بیشتر همان قیام است. البته در برخی روایات از امام محمد بن جعفر، امام جعفر بن موسی و ذهنیت یاران اهل‌بیت بیشتر خروج به معنای ظهور آمده است. البته در برخی روایات ینز خرج به معنای رجع آمده است.

بَعْث

در برخی از روایات، از واژه بَعْث(برانگیختن) و واژه اَمْر(فرمان الهی) در جهت اشاره به ظهور استفاده شده است. البته واژه بَعْث مفهومی گسترده و فرایر دارد و هر سه واژه قبلی را شامل می‌شود. برانگیختنی که در آن بعد از ظهور، دست به قیامی جهانی خواهد زد.

زمان و مکان ظهور

تعیین زمان ظهور امام مهدی به طور دقیق معلوم نیست. از جمله آسیب‌های جدی جامعۀ مهدوی، تعیین وقت برای ظهور امام مهدی است. در منابع مهدوی روایات متعددی دربارۀ نکوهش تعیین وقت برای زمان ظهور او وجود دارد.

زمان

با وجود کثرت باور که جمعه روز ظهور امام مهدی است، تنها یک روایت از شیخ صدوق در کتاب الخصال در این مورد وجود دارد. روایت ظهور در روز جمعه از جهت تفرد روایت، «شاذّ»، اما از جهت شهرت آن در باور مردم مشهور به معنای عام است. روایات بیانگر وقوع ظهور در روز شنبه که در این زمینه مجموعاْ پنج روایت وجود دارد از لحاظ تعدد نقل، مشهور به معنای خاص و از نظر تعدد راویان، از قوّت بیشتری برخوردار است. از این رو، روایات مربوط به وقوع ظهور در روز شنبه، معتبرتر از روایت روز جمعه است.

انتساب روز جمعه به امام مهدی، و نیز تولد ایشان در این روز و ورود دعای ندبه در روز جمعه، از عوامل مهم تقویت و شهرت ذهنیت ظهور در روز جمعه است. در این میان، دو کتاب بحارالانوار و مفاتیح‌الجنان در گسترش این ذهنیت نقش مهمی داشتند.

همچنین روایاتی قیام آن امام را در سال‌های فرد، روز عاشورا، نوروز از ایام سال، روز جمعه و شنبه از ایام هفته و پس از نماز عشاء از اوقات روز می‌دانند.

مراحل ظهور

احتمالاْ ظهور امام مهدی در دو مرحله اتفاق می‌افتد:

1. مرحله اول: ظهور برای یاران خاص آن امام، یعنی همان ۳۱۳ نفر که در روز جمعه انجام می‌شود.
2. مرحله دوم: برای عموم مردم عالم است که احتمالاْ در روز شنبه صورت می‌گیرد.

مکان

براساس برخی روایات ظهور به معنای مرحله اول در کوه ذی‌طوی که در اطراف مکه است، اتفاق می‌افتد.

آسیب‌شناسی تعیین زمان ظهور

اگر منتظران، ظهور را تنها در روز جمعه انتظار بکشند و امام در روز شنبه ظهور کند، ممکن است گروهی آن را باور نکنند و روند ظهور با مشکل مواجه شود. بنابراین در کنار پرداختن به روز جمعه، از معرفی روز شنبه به‌عنوان روز ظهور –دست‌کم در حد یک احتمال- نباید غفلت کرد.

منابع

• اقلیدی‌نژاد، علی، «آخرین نبرد در آخرالزمان»، معرفت، سال۱۱، شماره۵۹، ۱۳۸۱ش.
• جمعی از نویسندگان، گونه‌شناسی اندیشه منجی موعود در ادیان، قم، دانشگاه ادیان و مذاهب، ۱۳۸۹ش.
• ربیع نتاج، سیدعلی‌اکبر و همکاران، «بررسی روایات تعیین روز ظهور»، حدیث‌پژوهی، سال۷، شماره۱۳، ۱۳۹۴ش.
• رضوی، سیدعباس، «بررسی تطبیقی و تحلیلی نشانه‌های ظهور حضرت مهدی(عج) در دیدگاه اهل‌سنت و امامیه شبه قاره(سده اخیر)»، پایان‌نامه سطح چهار حوزه علمیه، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه تخصصی فقه و معارف اسلامی، ۱۴۰۳ش.
• رنجبری حیدرباغی، احمد، «گزارشی از توقیت‌ها در گستره تاریخ»، پژوهش‌های مهدوی، سال۲، شماره۵، ۱۳۹۲ش.
• سلیمیان، خدامراد، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی(ع) در منابع اسلامی»، مشرق موعود، سال۱۰، شماره۳۸، ۱۳۹۵ش.
• سلیمیان، خدامراد، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی علیه السّلام در منابع اسلامی»، همایش بین‌المللی دکترین مهدویت پیشگویی‌های آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی (مجموعه مقالات دوازدهمین همایش بین‌المللی دکترین مهدویت)، ۱۳۹۶ش.
• شاکری زواردهی، روح‌الله؛ فقیه خراسانی، فاطمه‌زهرا، «بررسی و اثبات یکی بودن مهدی و ماشیح با تطبیق پیشگویی‌های عصر ظهور در عهد عتیق و منابع اسلامی»، مشرق موعود، سال۱۲، شماره۴۲، ۱۳۹۶ش.
• صدوق، محمد بن علی بن حسین بن بابویه، کمال‌الدین و تمام النعمه، قم، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۹۵ق.
• صدوق، محمد بن علی بن حسین بن بابویه، خصال، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۳ق.
• «ظهور امام زمان»، وب‌سایت ویکی شیعه، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مهر ۱۴۰۳ش.
• قرائی، فیاض؛ کریم‌پور، سعید، «موعود آخرالزّمان در دين هندو»، تحقیقات کلامی، سال۶، شماره۲۱، ۱۳۹۷ش.
• کاظمی، شاهده پروین؛ موسوی، سیدفاطمه، «وضعیت شیعیان قبل از ظهور امام مهدی(عج)»، موعودپژوهی، سال۲، شماره۴، ۱۳۹۹ش.
• کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵ش.
• مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار الاحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
• منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش.
• نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبه، تهران، مکتبه الصدوق، ۱۳۹۷ق.