خودباوری

خودباوری، ادراک فرد از توانایی‌ها و شایستگی‌های خویش به‌عنوان منشأ رفتار و عملکرد مؤثر.

خودباوری، ادراکی عمیق از توانمندی‌های فردی است که در روان‌شناسی با خودکارآمدی و در نگرش اسلامی با اعتماد به سرمایه‌های فطری و الهی تعریف می‌شود. تحلیل‌گران تاریخ معاصر ایران معتقدند که این جامعه، گذار از دوران تضعیف اعتمادبه‌نفس ملی در عصر استعمار به تلاش برای احیای خودباوری پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران را تجربه کرده است؛ تحولی که اکنون آثار و چالش‌های آن در سبک زندگی، از الگوی مصرف تا معماری، قابل بررسی است. در گفتمان رسمی جمهوری اسلامی ایران، دستیابی به تمدن نوین اسلامی در گرو رفع موانع ساختاری همچون آموزش حافظه‌محور، اصلاح ساختار اقتصادی و تغییر در الگوهای مرجع دانسته می‌شود تا این باور قلبی به شکوفایی عینی برسد.

تعریف خودباوری

خودباوری در لغت به معنای باور داشتن به خود است، اما در اصطلاح علوم رفتاری فراتر از خوش‌بینی به معنای ارزیابی شناختی فرد از توانایی‌هایش برای انجام یک عمل خاص است. در روان‌شناسی شناختی، خودباوری تحت عنوان خودکارآمدی جانمایی می‌شود و به اعتقاد فرد به قابلیت‌هایش برای سازماندهی و اجرای اقدامات لازم جهت مدیریت موقعیت‌های پیش‌رو تعریف می‌شود. در اندیشۀ اسلامی خودباوری به معنای باور به سرمایه‌های وجودی اعطا شده از سوی خداوند و مسئولیت‌پذیری برای شکوفایی آن‌ها است. در این رویکرد، خودباوری، اعتماد به نفسِ متصل به مبدأ هستی است.

تاریخچه خودباوری

در جهان

تا پیش از رنسانس، در بسیاری از مکاتب غربی و شرقی، انسان مقهور سرنوشت یا نیروهای ماورایی پنداشته می‌شد. با ظهور اومانیسم و در دوران روشنگری، عاملیت انسان محوریت یافت. اما صورت‌بندی علمی این مفهوم در قرن بیستم و با عبور از رویکردهای جبرگرایانه، مانند روانکاوی فروید و رفتارگرایی رادیکال رخ داد. ظهور روان‌شناسی انسان‌گرای مزلو و راجرز و سپس نظریۀ شناخت اجتماعی، انسان را موجودی فعال، انتخاب‌گر و توانمند در تغییر محیط معرفی کرد.

در ایران

در تاریخ‌نگاری رسمی پس از انقلاب اسلامی، دوران قاجار و پهلوی اغلب به‌عنوان دوره‌ای توصیف می‌شود که در آن، مواجهه با مدرنیته غربی منجر به تضعیف اعتماد‌به‌نفس ملی شده است. روشنفکرانی همچون جلال آل‌احمد با طرح مفهوم «غرب‌زدگی»، نوسازی‌های آن دوره را تقلیدی و فاقد ریشه‌های بومی می‌دانستند. در مقابل، وقوع انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ش از سوی رهبران و نظریه‌پردازان جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان نقطه عطفی برای بازگشت به خویشتن و احیای خودباوری معرفی می‌شود. در این گفتمان، دستاوردهای نظامی و هسته‌ای دهه‌های اخیر به‌عنوان نشانگرهای عینیِ گذار از وابستگی به استقلال تفسیر می‌شوند، هرچند برخی منتقدان بر لزوم تفکیک میان پیشرفت‌های حاکمیتی و احساس عمومی جامعه تأکید دارند.

خودباوری در سبک زندگی

برخی از محققین معتقدند میان سطح خودباوری و انتخاب‌های سبک زندگی رابطه وجود دارد.

مصرف

برخی پژوهشگرانِ رفتار مصرف‌کننده، ترجیح کالاهای خارجی نسبت به داخلی حتی در شرایط کیفیت برابر را نشانه‌ای از ضعف اعتماد به تولید ملی می‌دانند. در جامعه‌ای که این باور وجود داشته باشد، کالای خارجی به‌عنوان نماد منزلت مصرف می‌شود. برخی اقتصاددانان معتقدند این رفتار چرخه‌ای نامطلوب ایجاد می‌کند که در آن عدم خرید کالای ایرانی منجر به تضعیف تولیدکننده می‌شود و تضعیف تولید، کیفیت را کاهش می‌دهد و این کاهش کیفیت، دوباره باور به ناتوانی داخلی را تقویت می‌کند. در مقابل، در گفتمان‌های اقتصادی ایران نظیر اقتصاد مقاومتی، بر مصرف کالای داخلی به‌عنوان راهکاری برای تقویت اقتصاد تأکید شده است.

معماری

رواج سبک‌های معماری نئوکلاسیک موسوم به نمای رومی در شهرهای ایران، دیدگاه‌های متناقضی را برانگیخته است. از منظر معماران سنت‌گرا و برخی نهادهای نظارتی، این سبک با اقلیم و هویت معماری ایرانی‌ اسلامی ناهمخوان است و گسترش آن نشانه‌ای از تغییر در ذائقه فرهنگی تلقی می‌شود.[۲۰] در سوی دیگر، اقبال بازار مسکن و کارفرمایان شخصی به این سبک، نشان می‌دهد که بخشی از جامعه این نوع معماری را نمادی از تجمل و رفاه می‌داند. بنابراین، آنچه از نگاه منتقدان فرهنگی گسست هویتی نامیده می‌شود، ممکن است از نگاه مصرف‌کننده صرفاً یک انتخاب زیبایی‌شناختی یا اقتصادی برای نمایش جایگاه طبقاتی باشد.

زبان

استفاده از واژگان انگلیسی در مکالمات روزمره یا تابلوهای تجاری، از دیدگاه فرهنگستان زبان و ادب فارسی و برخی فعالان فرهنگی، تهدیدی برای هویت زبانی محسوب می‌شود. در این رویکرد، خودباوری زبانی به معنای پاسداشت زبان فارسی به‌عنوان یک رکن هویتی و پرهیز از تغییرات زبانیِ ناشی از غلبه فرهنگ دیگری است.

تعامل با اتباع غیر ایرانی

نوع برخورد بدنۀ جامعه با اتباع غیر ایرانی، سنجه‌ای دیگر برای خودباوری است. گاه مشاهده می‌شود که در مواجهه با توریست‌های غربی، نوعی رفتار اغراق‌آمیز در احترام وجود دارد، در حالی که گزارش‌هایی از برخوردهای نامناسب با اتباع کشورهای همسایه نیز وجود دارد. طبق آموزه‌های اسلامی، اصل عزت، مستلزم برخورد محترمانه و برابر با همۀ انسان‌ها و پرهیز از خودباختگی در برابر قدرت‌های جهانی یا رفتارهای تبعیض‌آمیز با دیگر اقوام است.

بازنمایی رسانه‌ای

مقامات و تحلیلگران امنیتی ایران، تمرکز رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور بر چالش‌های داخلی را مصداقی از جنگ شناختی می‌دانند که هدف آن تضعیف امید و خودباوری عمومی است. طبق این تحلیل، بزرگ‌نمایی مشکلات منجر به شکل‌گیری احساسی می‌شود که لزوماً با واقعیت‌های آماری منطبق نیست. در مقابل، پژوهشگران ارتباطات بر این باورند که نادیده گرفتن کارکردهای نظارتی رسانه و تقلیل انتقادات به توطئه خارجی، می‌تواند اعتماد عمومی به رسانه‌های داخلی را کاهش دهد. از این منظر، ارتقای سواد رسانه‌ای ابزاری است که مخاطب را قادر می‌سازد تا میان نقد سازنده و جریان‌سازی‌های سیاسی تمایز قائل شود، بدون آنکه واقعیتِ مشکلات اجتماعی انکار گردد.

خودباوری در شکل‌گیری تمدن

در گفتمان انقلاب اسلامی، خودباوری به عنوان پیش‌شرط و سنگ‌بنای تحقق تمدن نوین اسلامی شناخته می‌شود. طبق این نگرش، گذار از یک کشور در حال توسعه به قدرتی بین‌المللی، نیازمند تولید علم، سبک زندگی و نظام‌های اجتماعی بومی است که بدون اتکا به توانمندی‌های داخلی ممکن نیست. از منظر کارکردی، خودباوری با کاهش هزینه‌های کنترل اجتماعی و افزایش سرمایه اجتماعی، سبب ارتقای مقاومت ملی در برابر تحریم‌ها و فشارهای خارجی می‌گردد.

چالش‌های نهادینه‌سازی

با وجود رشد شاخص‌های توسعه در حوزه‌های دفاعی و علمی، پژوهش‌های جامعه‌شناختی بر وجود شکاف میان دستاوردهای کلان و سبک زندگی عمومی تأکید دارند. در متون آسیب‌شناسی فرهنگی، عوامل زیر به عنوان موانع تقویت خودباوری عمومی برشمرده شده‌اند:

نظام آموزشی حافظه‌محور

در پژوهش‌های علوم تربیتی، تمرکز نظام آموزشی بر محفوظات و نمره‌گرایی به جای مهارت‌محوری، از عوامل تضعیف خودکارآمدی معرفی می‌شود. استدلال می‌شود که این شیوه با ایجاد فاصله میان دانش نظری و توانمندی عملی، مانع از شکل‌گیری احساس توانایی در فارغ‌التحصیلان می‌گردد.

ساختار اقتصادی

اقتصاددانان نهادگرا تأثیر ساختارهای رانتی بر روان‌شناسی اجتماعی را مورد بررسی قرار داده‌اند. طبق این دیدگاه، در نظام‌هایی که کسب جایگاه اجتماعی تابعی از روابط و نه شایستگی فردی باشد، همبستگی میان تلاش و موفقیت» در ذهنیت عمومی تضعیف شده و زمینه برای بروز درماندگی آموخته‌شده فراهم می‌شود.

تغییر گروه‌های مرجع

جامعه‌شناسان فرهنگی به تغییر الگوی گروه‌های مرجع از مفاخر علمی-ملی به چهره‌های سلبریتی اشاره دارند. بررسی‌ها نشان می‌دهد که عدم انطباق شیوه‌های معرفی مفاخر با الگوهای مصرف رسانه‌ای نسل جدید، موجب گرایش به الگوهای فرهنگ عامه شده است.

منابع

• اصغری، محمود، «اهمیت تولید داخلی در اقتصاد مقاومتی از منظر مقام معظم رهبری»، در پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، سال بیست و سوم، شمارة 4، پیاپی 115، زمستان 1396ش.
• «اندر مصائب مهاجران افغان در ایران»، روزنامة دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: 22 شهریور 1395ش.
• اورسکید، گی‌یر، «به دنبال اسکینر و یافتن فروید»، وب‌سایت PubMed، تاریخ درج مطلب: سپتامبر 2007م.
• آرتینو جونیور، آنتونی آر، «خودکارآمدی تحصیلی: از نظریة آموزشی تا عمل آموزشی»، وب‌سایت PubMed، تاریخ درج مطلب: 11 آوریل 2012م.
• آل احمد، جلال، غرب‌زدگی، تهران، فردوس، فرهنگ روز، چاپ یازدهم، 1396ش.
• بندورا، آلبرت، «به سوی روانشناسی عامل انسانی»، وب‌سایت PubMed، تاریخ درج مطلب: ژوئن 2006م.
• بندورا، آلبرت، «خودکارآمدی: به سوی یک نظریه یکپارچه برای تغییر رفتار»، وب‌سایت APA PsycNet، تاریخ درج مطلب: 1977م.
• «چگونگی برخورد با گردشگران خارجی/ از ممنوعیت سلفی گرفتن با آن‌ها تا کنار گذاشتن تعارف و احترام بیش از اندازه»، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: 26 بهمن 1400ش.
• «چه کسی گفت ایرانی ها نمی توانند لولهنگ هم بسازند؟»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: 1 فروردین 1395ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، «اقتصاد مقاومتی»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ بازدید: 4 آذر 1404ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، «دستاوردهای انقلاب اسلامی»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: 10 بهمن 1395ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، «شعار ما می‌توانیم»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ بازدید: 4 آذر 1404ش.
• خانعلی‌زاده، مهدی، «رسانه‌های جدید را به رسمیت بشناسیم»، وب‌سایت پژوهشکدۀ تحقیقات راهبردی مجمع تشخیص مصلحت نظام، تاریخ درج مطلب: 20 آذر 1399ش.
• خمینی، روح‌الله، «صحيفه امام‌»، تهران، مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، چاپ پنجم، 1389ش.
• خوشنویس، ناهید، «سواد رسانه‌ای، ساز و کار مقاومت در برابر تهاجم رسانه‌ها»، در نشریۀ روابط عمومی، شمارۀ 72، خرداد و تیر 1389ش.
• دنبلی، سارا و همکاران، «بازشناسی مؤلفه‌های هویت‌بخش منظر شهری در شهرهای ایرانی-اسلامی - مطالعة موردی تهران»، در فصلنامة نقش جهان، دورة 8، شمارة 4، پیاپی 24، زمستان 1397ش.
• رحیمی، حسن، «نفی رانتیریسم در نهج‌البلاغه»، در فصلنامۀ پژوهش‌های نهج البلاغه، دورۀ 2، شمارۀ 6، پیاپی 6، شهریور 1393ش.
• صدری‌فر، نبی‌اله و مولوی، محمد، «مقدمات و الزامات ایجاد تمدن نوین اسلامی»، در فصلنامۀ علمی مطالعات الگوی پیشرفت اسلامی ایرانی، دورۀ 9، شمارۀ 2، پیاپی 18، تابستان 1400ش.
• عبادیان، محمود، «جبر و اختیار در اندیشه اسپینوزا»، وب‌سایت پرتال جامع انسانی، تاریخ درج مطلب: 1382ش.
• عباسی، محمد، «عوامل دین‌گریزی و گرایش جوانان به فرهنگ غرب»، وب‌سایت پرتال جامع انسانی، تاریخ درج مطلب: 1386ش.
• عطاردی، محمدرضا و زیبنده، حسین، «تحلیل تطبیقی ـ تاریخی چگونگی مواجهه ایرانیان با فناوری‌های نوظهور در تاریخ معاصر و تأثیر آن بر نظام خط‌مشی‌گذاری کشور (موردهای مطالعه: قاجاریه و پهلوی)»، در نشریة دانش سیاسی، دورة 17، شمارة 2، پیاپی 34، مهر 1400ش.
• عاشوری، حسین و خوش‌نیت، غلامرضا، «جایگاه خودباوری در پیشرفت جامعه اسلامی از دیدگاه آیات و مقام معظم رهبری (حفظه الله)»، وب‌سایت یازدهمین همایش علمی پژوهشی علوم تربیتی و روانشناسی، آسیب‌های اجتماعی و فرهنگی ایران، تاریخ درج مطلب: 30 اردیبهشت 1404ش.
• علیزاده، فرشته و قطبی، ثریا، «خودباوری در روایات امام علی(ع)»، در نشریة مشکوة، دورة 42، شمارة 1، پیاپی 158، 1402ش.
• فضلی‌نژاد، سیف‌الله و احمدیان، مرتضی، «اقتصاد رانتی در ایران و راه‌های برون رفت از آن»، در مجلۀ اقتصادی، دورۀ 10، شمارۀ 11 و 12، بهمن و اسفند 1389ش.
• قهرمانی، عباس، «فواید جنگ 8 ساله ایران و عراق»، وب‌سایت مرکز اسناد، تحقیقات و نشر معارف دفاع مقدس و مجاهدت‌های سپاه، تاریخ درج مطلب: 27 بهمن 1403ش.
• کوچکزائی، مصطفی و همکاران، «بررسی سلبریتی‌سازی در رسانه و بحران هویت نوجوان در جامعه»، در جامعه فرهنگ رسانه، دورۀ 7، شمارۀ 29، زمستان 1397ش.
• لیاقت‌دار، محمدجواد و ماهینی، فاخته، «بررسی دو رویکرد حافظه‌محور و اندیشه‌محور؛ به روش‌های آموزش با تأکید بر روایات منقول از امام علی(ع)»، در اسلام و پژوهش‌های تربیتی، شمارۀ 1، پیاپی 9، بهار و تابستان 1392ش.
• مجتهدی، کریم، «استفاده از لغات بیگانه باید قدغن شود»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ بازدید: 27 شهریور 1395ش.
• محمودی، سیدعلی، «روشنگری چیست؟»، وب‌سایت پرتال جامع انسانی، تاریخ درج مطلب: 1382ش.
• ممنوعیت فراموش‌شده؛ خیابان‌ها ویترین اسامی و واژه‌های بیگانه»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 16 مهر 1404ش.
• «معرفی کتاب «خودباوری؛ سبک زندگی توحیدی و موفقیت الهی» | اثر دکتر محمدتقی فعالی»، وب‌سایت مؤسسۀ فرهنگی هنری سبک زندگی آل یاسین، تاریخ درج مطلب: 9 تیر 1404ش.
• میرمرعشی، انوشه، «مواریث مکتوب، از دوره طلایی تمدن اسلامی»، وب‌سایت پژوهشکدة تاریخ معاصر، تایخ درج مطلب: 30 آذر 1401ش.