پیش‌نویس:تعیین زمان ظهور امام مهدی

تعیین زمان ظهور امام مهدی؛ بعد از غیبت کبرا و قبل از قیام برای برپایی قسط و حکومت عدل جهانی.

تعیین زمان ظهور امام مهدی از مباحث چالش‌برانگیز مهدویت است. در روایات، زمان ظهور به طور دقیق نامشخص دانسته شده و آموزه نهی از توقیت بر آن تأکید دارد. درباره تعیین زمان ظهور، دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد. بر اساس دیدگاه برخی، منابع دینی از هرگونه تعیین وقت برای ظهور نهی کرده و تعیین‌کنندگان وقت را تکذیب نموده‌اند. در مقابل، موافقان تعیین حدودی زمان ظهور معتقدند این نوع تعیین وقت، از شمول آن روایات خارج است. مخالفان معتقدند واژه توقیت در روایات، معنایی عام دارد و هر نوع تعیین وقت حتی حدودی را در بر می‌گیرد. از آنجا که در روایات هیچ قرینه‌ای برای استثناء کردن تعیین حدودی وجود ندارد، حکم به حرمت آن داده شده است.

باور به ظهور منجی در ادیان

باور به ظهور منجی و موعود در آخرالزمان، مفهومی مشترک در میان پیروان اغلب ادیان و مکاتب است. این مفهوم در سنت‌های مختلف دینی با نام‌های گوناگونی شناخته می‌شود. در عهد عتیق و در بین یهودیان با نام‌های مختلفی مانند عبد یهوه، شاه عادل، شبان، پادشاه موعود، خداوند، پسر خدا، انسان، پسر انسان، پرهیزگار، برگزیده مسیحا یا ماشیح یاد شده است. زرتشت‌ها در انتظار سوشیانت، مسیحیان در انتظار بازگشت عیسی مسیح، هندوها در انتظار دهمین اَوَتاره با نام کَلْکی یا کَلکین و مسلمانان نیز در انتظار امام مهدی هستند.

تبارشناسی ظهور در منابع اسلامی

موعودباوری به‌عنوان بالاترین آموزه در فرهنگ سترگ امامان معصوم، دارای واژگان و اصطلاحاتی مانند ظهور، قیام، خروج، بَعْث(برانگیختن) و اَمْر(فرمان الهی) است که برخی متناسب معارف این اندیشه و باور، معنایی خاص به خود گرفتند.

تعریف توقیت

از نظر لغوی، واژه توقیت از نوع مصدر باب تفعیل و برگرفته از ریشه وقت است. از این ریشه، واژه وقت به معنای زمان معلوم و مشخص استخراج شده است. همچنین واژه موقوت به چیزی گفته می‌شود که محدود و معین گردیده باشد. از نظر اصطلاحی، در فرهنگ مهدویت، مقصور از توقیت، تعیین زمان ظهور امام مهدی چه با اشاره با جزئیات زمانی مانند ساعت، روز، ماه یا سال و چه به صورت اشاره‌ای کلی اما مفید به یک زمان معین است.

پیشینه توقیت

در کتب مقدس یهود، مسیحیت و اسلام، از تعیین وقت برای ظهور موعود به شدت نهی شده است، هرچند در طول تاریخ از سوی مدعیان یا افراد خوش‌باور پیش‌گویی‌هایی صورت گرفته است.

یهود

در آیین یهود، برخی با تقسیم تاریخ جهان به شش هزاره و هزاره هفتم (دوران ماشیح) و نیز پس از ویرانی معبد اورشلیم، به محاسبه زمان ظهور پرداختند، اما تأکید علمای یهود بر پرهیز از تعیین وقت و انجام کارهای نیک بوده است، زیرا پیش‌گویی‌های نادرست باعث یأس و ناامیدی می‌شود. در مقابل، گروهی معتقدند زمان ظهور به توبه و اعمال نیک مردم بستگی دارد و خداوند در صورت شایستگی، ظهور را تسریع می‌کند.

مسیحیت

مسیحیان نخستین امیدوار بودند عیسی به زودی بازگردد، اما با گذشت زمان و نادرست درآمدن پیش‌گویی‌ها، رهبران دینی از تعیین وقت نهی کردند. در اناجیل، بازگشت مسیح ناگهانی و نامشخص دانسته شده (مانند برق، دزد در شب، و ضرورت کمر بسته و چراغ افروخته) و نشانه‌هایی مانند جنگ، زلزله، ارتداد، تمسخر مؤمنان و ظهور مدعیان دروغین برای پیش از آن ذکر گردیده است. برخی عبارات عهد جدید مانند زنده ماندن برخی شاگردان برداشت نزدیکی ظهور را ایجاد کرد، اما تأخیر آن به دلیل رحمت الهی برای توبه دانسته شده است.

اسلام

روایات متعددی از پیامبر و ائمه بر عدم جواز تعیین وقت تأکید دارند. در روایات، هرگونه تعیین وقت برای ظهور (چه دقیق، چه حدودی) نادرست شمرده شده و تأکید بر انتظار دائمی و آمادگی برای ظهور ناگهانی است. شخصیت‌هایی مانند محیی‌الدین عربی، خواجه نصیرالدین طوسی، شاه نعمت‌الله ولی، محمدباقر مجلسی، ابن‌حجر هیتمی و جلال‌الدین سیوطی توقیت‌هایی اجمالی یا تفصیلی داشته‌اند. در سال ۱۲۵۹ق، پیرغلام علی الطوسی الشریف سال ۱۲۷۲ق را سال ظهور دانست. محمدباقر مجلسی با تطبیق روایات بر دولت صفوی، به صورت احتمالی به وقت ظهور اشاره کرد. سیوطی ظهور را در قرن دوازدهم و ابن‌حجر هیتمی روایت سال ۲۰۴ق را به سال ۱۰۰۴ق تفسیر کرد. در دوران معاصر نیز برخی با عباراتی مانند حوادث منطقه زمینه‌ساز ظهور است یا ظهور آنقدر نزدیک است به تعیین حدودی زمان ظهور پرداخته‌اند. در سال ۱۳۷۲ش نیز نویسنده‌ای دهه ۸۰ را دهه ظهور نامید.

اقسام توقیت

توقیت را می‌توان از جنبه‌های مختلفی تقسیم‌بندی کرد:

1. توقیت به اعتبار فاعل: به سه قسم توقیت الهی، توقیت معصوم و غیرمعصوم تقسیم می‌شود.
2. توقیت به اعتبار فعل: توقیت یا با استناد به خبر معصوم است با عنوان با واسطه و یا بدون استناد به او به‌عنوان توقیت بی‌واسطه انجام می‌شود. در روایات از تعابیری مانند «وقّات» و «من وقّت لک» به معنای ظهور در توقیت بی‌واسطه و عام و «من أخبر عنّا» به معنای صریح در توقیت با واسطه، استفاده شده است.
3. توقیت به اعتبار قلمرو علم:  تعیین تاریخ و وقت ظهور به صورت حدودی اما به نحو قطعی مانند اینکه قطعاْ کمتر از یک دهه به ظهور مانده است. توقیت تفصیلی با تعیین کردن دقیق سال، ماه، روز مثل روز جمعه و یا توقیت اجمالی مانند تعیین سال‌های فرد، عاشورا، شنبه، جمعه، روز خروج سفیانی، شب جمعه در شب قدر و نشانه‌های آن مانند بارش بسیار زیاد باران، صیحه و ندای آسمانی با صدای جبرائیل، کشتار کوفه به دست سفیانی، کشته شدن نفس زکیّه در مکه، خسف بیداء، نزول عیسی و فتح قدس که نوع سوم عملاً توقیت محسوب نمی‌شود.

مستندات توقیت‌کنندگان

مستندات و دلایل تعیین‌کنندگان وقت برای ظهور، عبارتند از:

1. روایات: مستند برخی از این وقت‌گذاری‌ها روایات فریقین است. از جمله این روایات می‌توان به روایت ابولبید، روایت ابوحمزه و روایت اصبغ بن نباته اشاره کرد.
2. کشف و شهود: بیشتر توقیت‌ها به شکل شعر مانند شعر شاه نعمت‌الله ولی ماهانی کرمانی(م۸۳۲ یا ۸۳۴ق) بیان شده‌اند؛ زیرا در بسیاری از موارد منبع این اشعار را کشف و شهود یا الهام دانسته‌اند.
3. اشعار: برخی از اشعار درباره امام مهدی چنین به نظر می‌رسد که خود شاعران قصد تعیین زمان ظهور را نداشته‌اند، بلکه دیگران بعدها از همان اشعار برای اثبات توقیت‌های خود بهره برده‌اند. از نمونه‌های مشهور، شعر «تائیه» دعبل خزاعی است که نزد امام رضا خواند و در آن گفت: خروج امام لا محاله خارج / یقوم علی اسم الله و البرکات.
4. خواب و رؤیا: توقیت محمدشریف رازی (م۱۳۷۹ش) از این نمونه است.

ادله عدم جواز توقیت

مخالفان تعیین وقت برای ظهور، به دلایل زیر بر نادرستی آن تأکید کرده‌اند:

1. کذب الوقّاتون: هرکس برای ظهور وقتی تعیین کند، دروغگو است؛ زیرا تنها خداوند از زمان آن آگاه است.
2. نامشخص بودن زمان ظهور: در روایات، زمان ظهور به طور دقیق بیان نشده و دانستن آن نیز برای مردم سودی ندارد.
3. عدم اخبار معصوم از توقیت: هیچ معصومی هرگز زمانی را برای ظهور خود تعیین نکرده و اگر هم خبری نقل شده، قابل اعتماد نیست.
4. منافات با بداء: تعیین وقت برای ظهور، با امکان بداء (تغییر در تقدیرات مشروط الهی) ناسازگار است.
5. تالی فاسد: توقیت باعث سرخوردگی مؤمنان، تضعیف باورهای مهدوی و سوءاستفاده فرصت‌طلبان می‌شود.

ادله جواز توقیت

انگیزه‌های مختلفی در طول تاریخ برای تعیین وقت ظهور امام مهدی (عج) ذکر شده است و موافقان تعیین حدودی زمان ظهور، به دلایل زیر آن را جایز می‌دانند.

1. بحث روایی: عده‌ای با توجه به اینکه روایات و احادیثی در این مسئله به دست آوردند، انگیزه‌ای جز بحث و گفت‌وگوی روایی نداشته‌اند و سال ظهور را از آن روایات استخراج کرده‌اند.
2. بشارت ظهور: برای مژده نزدیک شدن ظهور، از ابزار توقیت برای اقناع مخاطب استفاده کرده‌اند.
3. حرام نبودن توقیت: برخی از توقیت‌کنندگان، ضمن حرام ندانستن توقیت، بیان زمان را امری نیکو می‌دانند.
4. تطبیق منجر به توقیت: برخی از اشخاص نشانه‌های ظهور را بر افراد یا رویدادهای زمان خود تطبیق می‌دهند و ناخودآگاه در دام تعیین محدوده زمانی ظهور گرفتار می‌شوند.

روایات نهی از توقیت

در بین روایات غیبت، یکی از مضامین اصلی، روایات نهی از توقیت است که اگر در حد متواتر نباشند، مستفیض می‌نمایند. در این دسته از روایات چند نکته وجود دارد.

1. تنها خداوند است که از تاریخ ظهور خبر دارد و علم آن تنها نزد پروردگار است.
2. با توجه به اینکه تاریخ ظهور را تنها خدا می‌داند، هر فردی برای ظهور، زمان تعیین کند، دروغگو است.
3. سیره و سنت دائمی ائمه چنین بوده است که هیچ‌گاه برای ظهور تعیین وقت نکرده‌اند.
4. وظیفه تمام شیعیان در برابر کسانی که برای ظهور امام مهدی وقت تعیین می‌کنند، تکذیب علنی و مبارزه فکری با آنها است.
5. توقیت و تعیین زمان برای ظهور، علاوه بر تأثیرات نامطلوب فراوان بر منتظران، ظهور را نیز به تعویق خواهد انداخت.

منابع روایت نهی از توقیت

بسیاری از نویسندگان شیعه، روایاتی را که از تعیین وقت برای ظهور امام مهدی (عج) نهی می‌کند، در کتاب‌های خود آورده‌اند. از جمله نویسندگان متأخرتر محمد بن یعقوب کلینی در کتاب الکافی، محمد بن ابراهیم در الغیبة، محمد بن حسن طوسی در الغیبة، ملامحسن فیض کاشانی در الوافی و محمدباقر مجلسی در دو کتاب بحارالانوار و عوالم العلوم (فی احوال الامام الحجة) این احادیث را نقل کرده‌اند.

در میان نویسندگان معاصر نیز، علی نهاوندی در کتاب العبقری الحسان، محمدحسن حائری یزدی در الزام الناصب و لطف‌الله صافی گلپایگانی در منتخب الاثر به جمع‌آوری این روایات پرداخته‌اند. همچنین سیدمحمدحسین موسوی اصفهانی در کتاب مکیال المکارم و سیدمحمد صدر در تاریخ پس از ظهور درباره مسئله توقیت بحث کرده‌اند.

روایات ردّ مدعیان دروغین

یکی از ادله‌ای که می‌توان بر رد مدعیان دروغین نیابت خاصه امام مهدی اقامه کرد، روایات و توقیعاتی است که از سوی ایشان علیه این مدعیان صادر شده است. از جمله این مدعیان، ابومحمد حسن شریعی، محمد بن نصیر نمیری، احمد بن هلال کرخی، محمد بن علی بن ابی الغزاقر معروف به شلمغانی و ابوطاهر محمد بن علی بن بلال هستند که برخی از آنان از یاران امام حسن عسکری به شمار می‌رفتند. همچنین حسین بن منصور حلاج از دیگر افرادی است که با توقیعات صادره تکذیب شده است.

توقیت و بداء

واژه بداء در لغت به معنای ظاهر شدن چیزی پس از مخفی بودن، و همچنین به معنای پشیمانی نیز آمده است که به این معنی در مورد خداوند معنی و مفهوم ندارد. در اصطلاح کلامی، بداء به معنای آشکار شدن امری از سوی خداوند برخلاف آنچه مورد انتظار بوده، و همچنین به معنای تغییر در تقدیرات غیرحتمی بر اساس افعال اختیاری انسان و تحت شرایط خاص می‌باشد. زمان حقیقی و اصلی ظهور در لوح محفوظ ثبت شده است و جز خداوند هیچ‌کس، حتی امام معصوم، از آن آگاهی ندارد. اما آنچه در لوح محو و اثبات ثبت گردیده و امام از آن آگاه است، ممکن است دچار بداء شود. از این رو، ائمه همواره از تعیین وقت برای ظهور پرهیز می‌کردند. زیرا اگر فرضاً کسی زمانی را برای ظهور بفهمد، آن زمان مربوط به لوح محو و اثبات است و امکان دارد با زمان ثبت شده در لوح محفوظ مغایر باشد و بداء رخ دهد.

زمان و مکان ظهور

زمان دقیق ظهور امام مهدی (عج) به طور قطع معلوم نیست. مشخص نبودن وقت ظهور مانند پنهانی بودن ساعت قیامت، دارای فلسفه و حکمت‌هایی مانند زنده نگه داشتن روح امید و انتظار در جامعه، امتحان مردم و غافلگیر کردن مخالفان و دشمنان است.

زمان

با وجود کثرت باور که جمعه روز ظهور امام مهدی است، تنها یک روایت از شیخ صدوق در کتاب الخصال در این مورد وجود دارد. روایت ظهور در روز جمعه از جهت تفرد روایت، «شاذّ»، اما از جهت شهرت آن در باور مردم مشهور به معنای عام است. روایات بیانگر وقوع ظهور در روز شنبه که در این زمینه مجموعاْ پنج روایت وجود دارد از لحاظ تعدد نقل، مشهور به معنای خاص و از نظر تعدد راویان، از قوّت بیشتری برخوردار است. از این رو، روایات مربوط به وقوع ظهور در روز شنبه، معتبرتر از روایت روز جمعه است.

انتساب روز جمعه به امام مهدی، و نیز تولد ایشان در این روز و ورود دعای ندبه در روز جمعه، از عوامل مهم تقویت و شهرت ذهنیت ظهور در روز جمعه است. در این میان، دو کتاب بحارالانوار و مفاتیح‌الجنان در گسترش این ذهنیت نقش مهمی داشتند.

همچنین روایاتی قیام آن امام را در سال‌های فرد، روز عاشورا، نوروز از ایام سال، روز جمعه و شنبه از ایام هفته، نوروز از ایام سال، بیست و سوم رمضان و پس از نماز عشاء از اوقات روز می‌دانند.

مراحل ظهور

احتمالاْ ظهور امام مهدی در دو مرحله اتفاق می‌افتد:

1. مرحله اول: ظهور برای یاران خاص آن امام، یعنی همان ۳۱۳ نفر که در روز جمعه انجام می‌شود.
2. مرحله دوم: برای عموم مردم عالم است که احتمالاْ در روز شنبه صورت می‌گیرد.

مکان

براساس برخی روایات ظهور به معنای مرحله اول در کوه ذی‌طوی که در اطراف مکه است، اتفاق می‌افتد.

آسیب‌شناسی تعیین زمان ظهور

برخی از توقیت‌ها زمان خاصی را برای ظهور نام می‌برند که آسیب‌های متعددی مانند یأس و ناامیدی، زندگی در توهم، مسئولیت‌گریزی، بدبینی به اصل ظهور، امام و دین، برگشتن از دین، بستری برای مدعیان دروغین و تشکیل فرقه‌های انحرافی را برای اسلام و مسلمانان به همراه داشته است. همچنین یکی دیگر از آسیب‌های توقیت این است که در کنار پرداختن به روز جمعه، نباید از احتمال روز شنبه نیز غافل بود.

تطبیق برخی چهره‌های سیاسی و مذهبی با افرادی که در برخی روایات به‌عنوان بازیگران عصر ظهور  معرفی شدند که در تاریخ معاصر ایران فتنه بهایی و بابی براساس همین تطبیق‌ها شکل گرفت. در سال‌های اخیر مستندی به‌نام ظهور بسیار نزدیک است در شهرهای مختلف کشور و به صورت رایگان پخش شد که از چهره‌های معاصری به‌عنوان افرادی در روایات نام برده است. مراجع تقلید مانند ناصر مکارم شیرازی، سیدعلی حسینی سیستانی، جعفر سبحانی و عبدالله جوادی آملی و مراکز علمی مانند مرکز تخصصی مهدویت حوزه علمیه قم به انتقاد از این مستند پرداختند.

یکی از آسیب‌ها در آیین یهود، ظهور فرقه شبائیه یا دونمه بودند که در حال حاضر هرچند تعدادشان کم است اما هنوز در بعضی از شهرهای ترکیه فعالیت دارند. همچنین تشکیل فرقه‌هایی در مسیحیت مانند آناباپتیست‏، ایروینگیان، فرقه‌های هزاره‌گرا مثل انجمن شاهدان یهوه (سازمان یهودی-مسیحی) و ادونتیست‌های روز هفتم پیامدهایی برای مسیحیت داشته است.

راهکارهای مقابله و مبارزه با توقیت

آگاهی و بصیرت در مباحث دین در مقابل کج‌اندیشی‌ها و برداشت‌های غلط، نزدیک دانستن ظهور همراه با تسلیم، تکذیب و روشنگری اندیشمندان و علما در حوزه مسائل دینی، سیاسی و اجتماعی، پیروی از علمای راستین که مصداق نائبان امام مهدی هستند، و نیز به حاشیه راندن تفکراتی که بر ظواهر دین تأکید افراطی دارند و فاقد انعطاف پذیری در اجتهاد هستند، از مهم‌ترین و ضروری‌ترین راه‌های مقابله و مبارزه با توقیت به شمار می‌روند.

پانویس

منابع

• ابن‌طاووس، علی بن موسی، الملاحم و الفتن، قم، صاحب الأمر، ۱۴۱۶ق.
• اقلیدی‌نژاد، علی، «آخرین نبرد در آخرالزمان»، معرفت، سال۱۱، شماره۵۹، ۱۳۸۱ش.
• جمعی از نویسندگان، گونه‌شناسی اندیشه منجی موعود در ادیان، قم، دانشگاه ادیان و مذاهب، ۱۳۸۹ش.
• ربیع نتاج، سیدعلی‌اکبر و همکاران، «بررسی روایات تعیین روز ظهور»، حدیث‌پژوهی، سال۷، شماره۱۳، ۱۳۹۴ش.
• رضوی، سیدعباس، «بررسی تطبیقی و تحلیلی نشانه‌های ظهور حضرت مهدی(عج) در دیدگاه اهل‌سنت و امامیه شبه قاره(سده اخیر)»، پایان‌نامه سطح چهار حوزه علمیه، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه تخصصی فقه و معارف اسلامی، ۱۴۰۳ش.
• رنجبری حیدرباغی، احمد، «گزارشی از توقیت‌ها در گستره تاریخ»، پژوهش‌های مهدوی، سال۲، شماره۵، ۱۳۹۲ش.
• سبحانی‌نیا، محمد، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، حدیث‌پژوهی، سال۸، شماره۲، شماره پیاپی 16، ۱۳۹۵ش.
• سلیمیان، خدامراد، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی(ع) در منابع اسلامی»، مشرق موعود، سال۱۰، شماره۳۸، ۱۳۹۵ش.
• سلیمیان، خدامراد، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی علیه السّلام در منابع اسلامی»، همایش بین‌المللی دکترین مهدویت پیشگویی‌های آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی (مجموعه مقالات دوازدهمین همایش بین‌المللی دکترین مهدویت)، ۱۳۹۶ش.
• شاکری زواردهی، روح‌الله؛ فقیه خراسانی، فاطمه‌زهرا، «بررسی و اثبات یکی بودن مهدی و ماشیح با تطبیق پیشگویی‌های عصر ظهور در عهد عتیق و منابع اسلامی»، مشرق موعود، سال۱۲، شماره۴۲، ۱۳۹۶ش.
• صدوق، محمد بن علی بن حسین بن بابویه، کمال‌الدین و تمام النعمه، قم، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۹۵ق.
• صدوق، محمد بن علی بن حسین بن بابویه، خصال، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۳ق.
• صفانور، ساعده، «بررسی مساله وقت گذاری (توقیت) ظهور (یا بازگشت) موعود در ادیان ابراهیمی»،پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکده ادیان، ۱۳۹۸ش.
• صفری، عبدالخالق، «احکام فقهی مهدویت»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه عالی فقه و اصول، ۱۴۰۳ش.
• طباطبایی‌ستوده، سیداحمد، «آسیب‌شناسی توقیت با تاکید بر کلیسای ادونتیسم»، پژوهش‌های مهدوی، سال۷، شماره۲۷، ۱۳۹۷ش.
• «ظهور امام زمان»، وب‌سایت ویکی شیعه، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مهر ۱۴۰۳ش.
• فلاح یخدانی، جمال؛ لطفی، محمدمهدی، «واکاوی توقیت و آسیب‌های آن در ادیان ابراهیمی»، انتظار موعود، سال۱۵، شماره۴۸، ۱۳۹۴ش.
• قرائی، فیاض؛ کریم‌پور، سعید، «موعود آخرالزّمان در دين هندو»، تحقیقات کلامی، سال۶، شماره۲۱، ۱۳۹۷ش.
• کاظمی، شاهده پروین؛ موسوی، سیدفاطمه، «وضعیت شیعیان قبل از ظهور امام مهدی(عج)»، موعودپژوهی، سال۲، شماره۴، ۱۳۹۹ش.
• کیوانی، مرتضی، «مراد از نهی از توقیت ظهور امام زمان (عج)،معیارهای تطبیق علائم ظهور، گستره و آسیب‌شناسی آن»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه قم، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۹۲ش.
• گودرزی، مجتبی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، مشرق موعود، سال۱۳، شماره۴۹، ۱۳۹۸ش.
• مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار الاحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
• منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش.
• ولی‌زاده، محمدجواد، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، انتظار موعود، سال۱۲، شماره۳۸، ۱۳۹۱ش.
• هاشمی، عبدالله، «بررسی امکان تعیین وقت ظهور»، مشرق موعود، سال ۱۳، شماره۵۰، ۱۳۹۸ش.
• یاری، سحر، «گستره بداء در نشانه‌های ظهور»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه قرآن و حدیث، پردیس تهران، ۱۳۹۵ش.