شیعیان افغانستان
شیعیان افغانستان؛ بخشی از جامعۀ مسلمان افغانستان که به آموزههای مذهب شیعه، باور دارند.
شیعیان افغانستان، گروهی از مسلمانان هستند که به جانشینی بلافصل امام علی پس از پیامبر اسلام باور دارند و اسلام را در زمان خلافت امام علی پذیرفتند. آنها به دو فرقۀ امامیه (اکثریت) و اسماعیلیه (اقلیت) تقسیم میشوند.
پیشینیه
دربارۀ گسترش تشیع در افغانستان، سه دوره تاریخی مورد توجه پژوهشگران است:
- دوران خلافت امام علی: بر اساس این نظریه، «شنسب» حاکم غور در زمان خلافت امام علی به حضور او رسید و امام عهدنامه و پرچمی به او داد و او را در حکومت کوهستان ابقا کرد.[۱] این فرماننامه تا قرنها در آن خاندان نگهداری میشد.[۲] پس از انتقال خلافت به امویان، اهالی غور از فرمان آنان مبنی بر لعن علی سرپیچی کردند.[۳]
- دوران ایلخانان مغول: بر اساس این دیدگاه، تشیع در عصر ایلخانان و با گرایش غازانخان، اولجایتو و ابوسعید به تشیع، در افغانستان گسترش یافت.[۴]
- دوران صفویه: در این دیدگاه، گسترش تشیع در افغانستان در دوران شاهعباس صفوی رخ داده است.[۵]
جمعیتشناسی
در افغانستان، نام هزاره و شیعه پیوند خورده است و اهلسنت به مجموعهٔ شیعیان از هر قومی، «هزاره» میگویند.[۶] بر اساس برآوردها، شیعیان بین ۲۵ تا ۳۰ درصد از جمعیت افغانستان را تشکیل میدهند.[۷] اکثریت شیعیان افغانستان را هزارهها تشکیل میدهند. قزلباشها، سادات، تاجیکها، بلوچها، ترکمنها و پشتونها از دیگر اقوام شیعه هستند.[۸] بیشتر شیعیان به زبان فارسی دری سخن میگویند.[۹]
امامیه یا شیعیان دوازدهامامی، اکثریت شیعیان افغانستان را تشکیل میدهند و به امامت دوازده امام معتقدند.[۱۰] آنان در تمام نقاط افغانستان پراکندهاند، اما تمرکز بیشتر آنان در ولایات دایکندی، بامیان، کابل، بلخ، هرات، میدان وردک، غزنی و قندهار است.[۱۱] اسماعیلیه، اقلیت شیعیان افغانستان هستند و به امامت اسماعیل فرزند امام صادق باور دارند و از شاخهٔ نزاری هستند. آنان در ولایات بدخشان، بغلان، کابل، پروان، بامیان، سمنگان و زابل زندگی میکنند.[۱۲]
فرهنگ
فرهنگ شيعيان افغانستان برگرفته از آموزههای اسلام است. آنها خود را پایبند به باورها و ارزشهای اسلامی میدانند.[۱۳]
- جشنها: شیعیان، جشنهای مذهبی مانند عید فطر، عید قربان و میلاد پیامبر اسلام و جشنهای ملی مانند نوروز و چهارشنبهسوری را بهصورت مشترک با اهلسنت برگزار میکنند.[۱۴]
- سوگواریها: در عاشورا، اربعین حسینی و سالروز شهادت ائمه، شیعیان، مراسم عزاداری برگزار میکنند که در اصطلاح عامیانه «خواندن» یا «خواندو» نامیده میشود.[۱۵]
- زیارتگاهها: شیعیان در افغانستان، چندین زیارتگاه مشهور دارند، ازجمله: زیارتگاه حضرت یحیی در سرپل، زیارت شاهزاده قاسم،[۱۶] روضهٔ سخی در مزارشریف[۱۷] و زیارت سخی در کابل.[۱۸]
- پوشش سنتی: لباس مردان شیعه در افغانستان شامل پیراهن بلند، شلوار گشاد با «ازاربند» و کلاه یا لُنگی (عمامه) است.[۱۹] لباس زنان شامل پیراهن بلند و گشاد، شلوار گشاد، کلاه و چادر بلند است كه سر، بازوان و كمرشان را ميپوشاند.[۲۰]
- رسانه و ارتباطات: شیعیان در دورهٔ جمهوری اسلامی، نقش چشمگیری در فعالیتهای علمی، فرهنگی و رسانهای داشتند[۲۱] و شبکههای تلویزیونی و نشریات متعددی راهاندازی کردند. با حاکمیت مجدد طالبان، این فعالیتها کمرنگ شده است.[۲۲]
تحولات سیاسی و اجتماعی
شیعیان در چند سده اخیر همواره در انزوای سیاسی قرار داشتند. با روی کار آمدن حزب دموکراتیک خلق در دوران معاصر، هزارهها هم در بدنهٔ اصلی حزب و هم در گروههای مبارز اسلامی حضور یافتند، ازجمله سلطانعلی کشتمند چند سال بهعنوان نخستوزیر فعالیت کرد. هزارهها بهعنوان یک قوم بهرسمیت شناخته شدند و توانستند نخستین جرگهٔ سراسری خود را تشکیل دهند. در اواخر دههٔ ۱۳۶۰ش، نیمی از جمعیت کابل را هزارهها تشکیل میدادند. از ۱۹۹۰ تا ۱۹۹۵م، وحدت و همبستگی کاملی میان گروههای سیاسی شیعه شکل گرفت و حزب وحدت به رهبری عبدالعلی مزاری به نیرومندترین جریان سیاسی تبدیل شد. از ۱۹۹۵ تا ۱۹۹۷م، مقاومت شیعیان غرب کابل با شکست مواجه شد، اما رهبری سیاسی منجسم، آنان را قادر ساخت تا جامعهٔ خود را بازسازی کنند.[۲۳] در دوران جمهوری اسلامی، در کنفرانس بن (۱۳۸۰ش)، نمایندگانی از احزاب شیعه و هزاره حضور داشتند.[۲۴] با تأکید این اجلاس بر احترام به مذاهب،[۲۵] حقوق مذهبی شیعیان در قانون اساسی به رسمیت شناخته شد. شیعیان تا جایگاه معاون دوم ریاستجمهوری راه یافتند و عدهای از وزیران، معاونان، کارمندان ارشد دولت و نمایندگان پارلمان از میان شیعیان گزینش شدند.[۲۶]
پانویس
- ↑ جوزجانی، طبقات ناصری، ۱۳۶۳ش، ص۳۲۰ و ۳۱۹.
- ↑ تشيد، هدية اسماعيل يا قيام السادات، 1331ش، ص45؛ نفيسي، در پيرامون تاريخ بيهقي (آثار گمشدۀ ابوالفضل بيهقي و تاريخ غزنويان)، 1352ش، ج 1، ص346، 445.
- ↑ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ج2، چ6، 1371ش، ص163.
- ↑ خانوف، تاریخ ملی هزارهها، 1372ش، ص42.
- ↑ موسوی، هزارههای افغانستان، ۱۳۷۸ش، ص۱۱۰.
- ↑ آیتی، تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان، 1390ش، ص31.
- ↑ بختیاری، شیعیان افغانستان، ۱۳۸۵ش، ص۷.
- ↑ بختیاری، شیعیان افغانستان، ۱۳۸۵ش، ص ۶.
- ↑ بینش و دیگران، شیعیان افغانستان؛ روابط، جایگاه و جریانها و احزاب، 1390ش، ص11.
- ↑ شیخ مفید، اوائل المقالات، 1372ش، ص۳۸.
- ↑ «افغانستان»، ویکیشیعه.
- ↑ شفق خواتی، «گزارش: اسماعیلیه در افغانستان»، ۱۳۸۲ش، ص۶۸ـ۵۲.
- ↑ آیتی، تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان، 1390ش، ص113.
- ↑ آیتی، تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان، 1390ش، ص114-115.
- ↑ فرهنگ، جامعهشناسي و مردمشناسي شيعيان افغانستان، 1380ش، ص312-315.
- ↑ کمونه، آرمگاههاي خاندان پاك پيامبر، 1375ش، ص356 .
- ↑ آیتی، تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان، 1390ش، ص244.
- ↑ بختياري، شيعيان افغانستان، 1385ش، ص380.
- ↑ بختياري، شيعيان افغانستان، 1385ش، ص337-336.
- ↑ بختياري، شيعيان افغانستان، 1385ش، ص338.
- ↑ بهمنی قاجار، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۴۳و۴۴.
- ↑ آیتی، تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان، 1390ش، ص149.
- ↑ موسوی، هزارههای افغانستان، ۱۳۸۶ش، ص۲۲۹-۲۳۴.
- ↑ بهمنی قاجار، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۴۳-۴۴.
- ↑ بختیاری، شیعیان افغانستان، ۱۳۸۵ش، ص۲۱۶.
- ↑ بهمنی قاجار، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۴4-43.
منابع
- آیتی، عبدالقیوم، تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان، قم، مرکز ترجمه و نشر بینالمللی جامعۀ المصطفی العالمیۀ (زلال کوثر)، 1390ش.
- «افغانستان»، ویکیشیعه، تاریخ درج مطلب: 25 دسامبر2022م.
- بختیاری، محمدعزیز، شیعیان افغانستان، قم، موسسۀ شیعهشناسی، ۱۳۸۵ش
- بهمنی قاجار، محمدعلی، «جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان»، تهران، مؤسسه مطالعات اندیشهسازان نور، ۱۳۹۲ش.
- بینش، محمدوحید و همکاران، شیعیان افغانستان؛ روابط، جایگاه و جریانها و احزاب، تهران، موسسه مطالعات اندیشهسازان نور، 1390ش.
- تشيد، علیاکبر، هدية اسماعيل يا قيام السادات، تهران، بنگاه مجلۀ تاريخي اسلام، 1331ش.
- جوزجاني، قاضي منهاج، طبقات ناصري (تاريخ اسلام و ايران)، تهران، دنیای کتاب، 1363.
- خانوف، تیمور، تاریخ ملی هزارهها، ترجمۀ غزیز طغیان، قم، اسماعیلیان، 1372ش.
- «شیعه»، ویکیزندگی: دانشنامۀ عمومی سبک زندگی، تاریخ درج مطلب: 16 سپتامبر 2022م.
- شفق خواتی، محمد، «گزارش: اسماعیلیه در افغانستان»، پژوهشنامۀ حکمت و فلسفه اسلامی (طلوع)، مدرسۀ امام خمینی (جامعةالمصطفی)، شماره ۷، پاییز ۱۳۸۲ش.
- عبدالرحمن خان، تاج التواريخ، كابل، بنگاه انتشارات ميوند، بيتا.
- فرهنگ، سيد محمدحسين، جامعهشناسي و مردمشناسي شيعيان افغانستان، قم، مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني، 1380ش.
- كمونه، حسين، سيد عبدالرزاق، آرامگاههاي خاندان پاك پيامبر، ترجمه: عبدالعلي صاحبي، مشهد، بنياد پژوهشهاي اسلامي آستان قدس رضوي، 1375ش.
- مفيد، محمد بن محمد، اوائل المقالات، بيروت، دارالمفيد، الطبعة الثانية، 1993م.
- موسوی، سیدعسکر، هزارههای افغانستان، ترجمۀ عزیز طغیان، قم، اشک یاس، ۱۳۸۶ش.
- ناصری، عبدالمجيد، تاريخ تشيع در افغانستان ( از آغاز تاقرن هفتم) قم، مركز جهاني علوم اسلامي، 1386 ش.
- نفيسي، سعيد، در پيرامون تاريخ بيهقي (آثار گمشدۀ ابوالفضل بيهقي و تاريخ غزنويان)، تهران، کتاب-فروشی فروغي، 1352ش.
- وامبری، آرمینوس، مساحتنامۀ دراویش دروغین در خانات آسیایمیانه، ترجمۀ فتحعلی خواجهنوری، تهران، علمی و فرهنگی، چاپ ششم، 1378ش.
- یعقوبی، احمد بن ابییعقوب، تاریخ یعقوبی، ترجمۀ محمدابراهیم آیتی، چ6، تهران، علمی و فرهنگی، 1371ش.