سلام نظامی؛
سلام نظامی یک رفتار نمادین و تشریفاتی برای ادای احترام میان نظامیان، یا احترام نظامیان به پرچم، سرود ملی و مقامات عالیرتبه است. در ایران، این حرکت ریشه در سنتهای دیرین ارتشهای باستانی داشته و در دوران معاصر با آییننامههای انضباطی نیروهای مسلح مدون شده است. در سالهای اخیر، استفاده از این نشان در میادین ورزشی توسط ورزشکاران غیرنظامی به نمادی از همبستگی ملی و آمادگی دفاعی تبدیل شده است.
تاریخچه و فلسفه
پیشینه ادای احترام نظامی در ایران به دوران باستان بازمیگردد. در سنگنگارههای بهجا مانده از دوران هخامنشی، مادیها و پارسیها در حضور پادشاه، دست راست خود را به نشانه احترام در مقابل دهان نگاه میداشتند که به «کُنش دست» معروف است. این سنت در دوران ساسانی نیز با تغییراتی در تشریفات دربار ادامه یافت.
فلسفه استفاده از دست راست در سلام نظامی، ریشه در یک نماد جهانی دارد؛ بدین معنا که فرد با بلند کردن دست راست، خالی بودن آن از سلاح و داشتن نیت صلحآمیز را به طرف مقابل نشان میدهد.
شکل مدرن سلام نظامی (قرار دادن انگشتان در کنار شقیقه) در دوران قاجار و همزمان با تأسیس دارالفنون، توسط مستشاران نظامی اتریشی و فرانسوی وارد نظامنامه ارتش ایران شد. پس از انقلاب اسلامی، این حرکت با حفظ ساختار فنی، در آییننامههای انضباطی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران به عنوان نمادی از آمادگی، انضباط و تجدید میثاق با ارزشهای ملی و مذهبی تثبیت گردید.
انواع سلام نظامی در آییننامه ایران
بر اساس آییننامه انضباطی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران، سلام نظامی به اشکال زیر اجرا میشود:
| نوع سلام | نحوه اجرا | کاربرد |
| دست به کلاه/شقیقه | بلند کردن دست راست، چسباندن انگشتان و قرار دادن لبه دست کنار چشم یا لبه کلاه. | معمولترین نوع سلام در حالت انفرادی. |
| پیشفنگ | نگه داشتن سلاح (معمولاً کلاشینکف یا ژ-۳) در مقابل بدن. | ادای احترام رسمی یگانهای مسلح به مقامات یا پرچم. |
| سلام با سر | حرکت کوتاه سر به سمت هدف. | زمانی که نظامی بدون کلاه است یا دستش مشغول است. |
| ادای احترام دسته جمعی | فرمان «خبردار» توسط فرمانده یگان. | در صبحگاهها و هنگام ورود مقام ارشد. |
جزئیات فنی و هندسه سلام نظامی
در آییننامههای نظامی، هندسه این حرکت برای ایجاد یکپارچگی بصری به دقت تعریف شده است:
- زاویه بازو: بازوی راست باید موازی با سطح زمین (خط افق) قرار گیرد.
- امتداد ساعد: ساعد، مچ و دست راست باید در یک خط مستقیم و با زاویهای حدود ۴۵ درجه نسبت به بازو قرار گیرند.
- وضعیت انگشتان: چهار انگشت به هم چسبیده و کشیده (بدون خمیدگی) و انگشت شست در کنار آنها قرار میگیرد، به طوری که کف دست رو به زمین یا کمی به سمت داخل باشد.
- نقطه تماس: سرِ انگشت سبابه باید با لبه کلاه (در صورت داشتن پوشش سر) یا گوشه ابروی راست (در صورت نداشتن کلاه) تماس بسیار جزئی برقرار کند.
سلام نظامی ورزشکاران ایرانی
یکی از پدیدههای اجتماعی-فرهنگی جدید در ایران، ادای سلام نظامی توسط ورزشکاران روی سکوهای جهانی یا هنگام پخش سرود ملی است. این حرکت فراتر از یک پروتکل نظامی، به یک «ژست ملیگرایانه» تبدیل شده است.
دلایل و انگیزهها
بر اساس تحلیل رسانههای داخلی، این اقدام ورزشکاران معمولاً با اهداف زیر صورت میگیرد:
- اعلام همبستگی: نشان دادن اتحاد میان ملت و نیروهای دفاعی، بهویژه در دوران تنشهای بینالمللی.
- پاسخ به تهدیدات: ورزشکاران با این حرکت نشان میدهند که خود را «سرباز وطن» میدانند. مانند سلام نظامی امیرحسین زارع یا بازیکنان تیم ملی والیبال.
- احترام به شهدا: بسیاری از ورزشکاران این حرکت را پیامی برای بزرگداشت یاد شهدای دفاع مقدس و مدافعان امنیت عنوان کردهاند.
نمونههای شاخص
- تیمهای ملی بانوان: در سال ۱۴۰۴ (۲۰۲۵ میلادی)، تیمهای ملی بسکتبال و هندبال زنان ایران در مسابقات آسیایی، با سلام نظامی هنگام سرود ملی، توجه رسانهها را جلب کردند که در رسانههای داخلی به عنوان نماد عزم و اراده زن ایرانی تعبیر شد.
- رشتههای رزمی: در کشتی و تکواندو، این حرکت پس از کسب مدال طلا به یک سنت برای نشان دادن اقتدار ملی تبدیل شده است.
قواعد حقوقی و بینالمللی
در منشور المپیک و قوانین فیفا، رفتارهای سیاسی تند ممنوع است؛ اما سلام نظامی در ورزش ایران معمولاً به عنوان «ادای احترام به پرچم و سرود» (National Gesture) تلقی شده و تا کنون به عنوان تخلف سیاسی منجر به جریمه سنگین نشده است، زیرا ریشه در پروتکلهای رسمی احترام ملی دارد.