فرهنگ رسانهای؛ نظام فرهنگی غالب جهانی و شکلدهندۀ هویت، ارزشها و سبک زندگی.
فرهنگ رسانهای (Media Culture)، زیستبوم و نظام ارزشداوری جدیدی است که به کمک فناوریهای دیجیتال، هنجارهای رفتاری، نگرشهای بدنی و شیوههای زیست تودهها را دگرگون میسازد. این پدیده بهعنوان کارگزار محوری فرهنگپذیری، در سه حوزۀ اقتصاد سیاسی، متن و مخاطب مطالعه میشود و کارکردی دوقطبی دارد؛ بهطوری که در کنار ترویج روایتهای سرگرمیمحور سطحی و تضعیف مراجع تربیتی سنتی، بستری برای کنشگری جامعه و تعاملات جهان-محلی فراهم میآورد. این جریان در ایران، در نقطۀ تلاقی پیامهای ارتباطی بینالمللی با سنتهای بومی و چارچوبهای سیاستگذاری ارتباطی شکل میگیرد.
مفهومشناسی
فرهنگ رسانهای به سیستم پایداری از نگرشها، ارزشها و الگوهای رفتاری اطلاق میشود که توسط رسانههای جمعی تولید، ترویج و بازنمایی شده و نقشی کلیدی در شکلدهی به سبک زندگی، هنجارهای اجتماعی و همگونسازی فرهنگی دارند.[۱] در مطالعات فرهنگی، رسانهها بستری تعاملی و همزیست با فرهنگ تلقی میشوند که از یک سو رمزها و ساختارهای معناییِ فرهنگ را بازتاب میدهند و از سوی دیگر، بهعنوان مجرای انتقال آن، به بازسازی الگوهای معنایی و ایجاد دگرگونیهای شناختی در مخاطبان میانجامند.[۲]
فرهنگ رسانهای نشاندهندۀ محیط فرهنگی، عادتها و الگوهای مصرفی است که رسانهها بر جامعه حاکم میکنند.[۳] در مقابل، سواد رسانهای یک مهارت درونی و شناختی است که به مخاطب توانایی میدهد پیامهای رسانهای را ارزیابی کرده، صحت آنها را سنجیده و بهشکلی آگاهانه در برابر جریانها و الگوهای تحمیلی این محیط رسانهای مقاومت کند.[۴]
ویژگیهای فرهنگ رسانهای
تغییرپذیری مداوم و جایگزینی مرجعیتهای فرهنگی: فرهنگ رسانهای با ماهیت دگرگونشونده و پلتفرمی خود، ساختار زندگی روزمره را تغییر داده و با تضعیف مرجعیتهای سنتی مانند خانواده و مدرسه، به کارگزار اصلی فرهنگپذیری تبدیل شده است.[۵] فرآوردههای این بستر بهسمت سطحیشدگی و سیالیت گرایش دارند که ضرورت مواجهۀ نقادانۀ مخاطبان را ایجاب میکند.[۶] فرهنگ رسانهای، هرچند، در کوتاهمدت بر هستۀ عمیق فرهنگ اثر نمیگذارد اما با نمادسازی و بازتولید الگوهای مصرف، سبکهای ظاهری و شیوههای ارتباطی، پوستۀ فرهنگ و تعادل ارتباطات درونفردی و بینفردی را دگرگون میسازد.[۷]
استانداردسازی بصری و محاطشدگی الگوریتمی: پلتفرمهای تصویرمحور با ترویج نمادهای بصری دستکاریشده، کاربران را به مقایسۀ خود با تصاویر ایدهآل مشاهیر مجازی، یعنی مقایسۀ اجتماعی صعودی، سوق میدهند. این روند به درونیسازی آرمانهای بدنی غیرواقعی و ایجاد شکاف میان واقعیت و تصویر ذهنی مخاطب میانجامد.[۸] از سوی دیگر، الگوریتمهای توزیع محتوا با کانالیزه کردن اطلاعات بر اساس رفتار قبلی کاربران، آنها را در فضاهای فکری بسته محصور میکنند که این امر مواجهه با دیدگاههای متنوع را محدود و تفکر انتقادی را ضعیف میکند.[۹]
بحران هویتهای ساختگی و اضطراب دیجیتالی: این فضا با دگرگون ساختن مفاهیم زمان و مکان و ارائۀ امکان گمنامی، بستر شکلگیری هویتهای سیال، ناپایدار و مجازی را فراهم میکند. تعارض میان این هویتهای آرمانی و ساختگی با هنجارهای زندگی عینی، به بروز تنشهای عصبی و خستگی روانی در کاربران میانجامد. علاوه بر آن، انفجار اطلاعات و مواجهۀ مداوم با حجم انبوهی از دادههای ناهمگون در این فرهنگ، نوعی اضطراب دیجیتالی ایجاد میکند که پیامد آن احساس گمگشتگی، تنهایی و سردرگمی میانفردی در جامعه است.[۱۰]
فرآیندهای دوگانه فرهنگپذیری و تشبهپذیری: شیوههای اثرگذاری فرهنگ رسانهای بر مخاطب را تبیین میکنند که در سه الگوی متمایز روی میدهد: نخست، فرهنگپذیری گزینشگرانه که در آن جامعه با حفظ چارچوبهای بومی، عناصر مطلوب فرهنگ میهمان را آگاهانه جذب میکند؛ دوم، تشبهپذیری که جریانی یکطرفه است و به استحالۀ کامل هویت پذیرنده در برابر پیامهای مسلط منجر میشود و سوم، فرهنگگرایی پلتفرمی که ناظر بر تغییرات مهندسیشده در ذائقه، مهارتها و سبکهای مصرف روزمرۀ کاربران است.[۱۱]
همگرایی و ساختار سرگرمیمحور: یکی از ویژگیهای بنیادین فرهنگ رسانهای است که با تولید و اشاعۀ پیام برای مخاطبان انبوه، به فرآیند جهانیشدن شتاب میبخشد. این جریان بهجای عمقبخشی به مفاهیم، بر روایتهای لذتجویانه و سرگرمیمحور استوار است؛ بهطوری که بر اساس آراء نظریهپردازان مکتب فرانکفورت، این رویکرد به شکلگیری فرهنگ تودهای و کاذبی منجر میشود که در آن منافع بازرگانی و تجاری بر اصالت فرهنگی ترجیح داده میشود.[۱۲]
انباشت تدریجی و ابعاد شناختی: نمودی دیگر از مکانیسم اثرگذاری فرهنگ رسانهای است که از طریق انتقال مداوم و تدریجی پیامها بر ناخودآگاه تودهها اثر میگذارد. این ویژگی کارکردی دوقطبی دارد؛ بهطوری که هم میتواند بهعنوان بستری برای نفوذ ساختاری، دگرگونی هنجارها و چالش با ارزشهای بومی به کار رود[۱۳] و هم ابزاری برای بازتولید، تقویت هویت و مصونیتسازی فرهنگی جامعه باشد. این فرآیند شناختی با بازنمایی جهتدار دادهها، چارچوبهای ذهنی مخاطبان را بازسازی میکند.[۱۴]
ابعاد اصلی مطالعات فرهنگ رسانهای
شناخت همهجانبۀ فرهنگ رسانهای اغلب در سه حوزۀ اصلی بررسی میشود:
- اقتصاد سیاسی: این بعد به بررسی نقش شرکتهای بزرگ ارتباطی، مالکان رسانهها و نهادهای قدرت در فرآیند تولید، مالکیت و توزیع انبوه محتوای فرهنگی میپردازد.
- محتوا و متن رسانهای: این بخش بر مطالعۀ فرآوردهها و آثار رسانهای تمرکز دارد تا پیامها، ارزشهای پنهان و الگوهای داستانی حاکم بر آنها را شناسایی کند.
- مخاطبان و الگوی مصرف: این بعد به بررسی تأثیرات عینی محصولات رسانهای بر مردم و تغییرات احتمالی در فهم، تفسیر و شیوۀ استفادۀ آنها از این پیامها اختصاص دارد.[۱۵]
پیامدهای فرهنگی و اجتماعی فرهنگ رسانهای
دگرگونی در سبک زندگی و الگوهای هویتی: محصولات فرهنگ رسانهای منابعی هستند که افراد برای تعریف هنجارها و ساخت هویت فردی و جمعی از آنها بهره میگیرند.[۱۶] این فرآیند، معیارهای قضاوت را سامان داده و افراد را با نظامهای ارزشی هماهنگ میکند که نمود عینی آن در مدیریت بدن، گرایش به مد و ذائقۀ پوشش جوانان مشاهده میشود.[۱۷] همچنین تثبیت این الگوها به وابستگی رسانهای و ترجیح تعاملات در فضای مجازی بر روابط عینی میانجامد.[۱۸]
تغییر در نظام واژگانی و الگوی زبانی: جریان اصلی فرهنگ رسانهای کارکردی دوگانه بر زبان عمومی دارد؛ از یک سو، کاربست سادهانگارانه یا نادرست واژگان در برنامههای پرمخاطب بهمرور زمان موجب تضعیف زبان عمومی جامعه میشود و از سوی دیگر، با ابداع اصطلاحات جدید و سرعتبخشی به انتقال مفاهیم، دامنۀ واژگانی تودهها را پویا و روزآمد میسازد.[۱۹]
چالشهای تربیتی و بازتعریف روابط نسلی: استقرار فرهنگ رسانهای با ایجاد تضاد میان ارزشهای بومی و رسانهای، خردهنظامهای تربیتی را به چالش میکشد.[۲۰] این پدیده با دگرگون ساختن الگوهای ارتباطی خانواده، به بروز جدایی فکری و عاطفی میان نسلها منجر میشود. همچنین الگوگیری از مشاهیر مجازی بهجای مربیان سنتی، پذیرش سنتهای نسل قبل را کاهش میدهد.[۲۱]
الگوریتمی شدن فرهنگ رسانهای کودکان: ورود فناوریهای مبتنی بر هوش مصنوعی از طریق ابزارهای هوشمند، ماهیت مصرف و زیست فرهنگی کودکان را دگرگون کرده است. این فرآیند پلتفرمی در چهار محور ساختاری ردیابی میشود: نخست، ابزارها و زیرساختهای هوشمند که بستر ارتباط اولیۀ کودک را شکل میدهند؛ دوم، مفاهیم و پیامهای پنهانی که از طریق فرمولهای پلتفرمی به کودک القا میشوند؛ سوم، واکنشهای فعالانه و فرآیند تولید محتوای شخصی توسط کودک[۲۲] و چهارم، تحلیل و انطباق شناختی که بهدلیل عدم تکامل تفکر انتقادی، کودک را در معرض پذیرش بیچونوچرای این فرهنگ قرار میدهد.[۲۳]
فرهنگ رسانهای در بستر جامعه ایران
چالشهای ساختاری و روند تجاریسازی ذائقۀ عمومی
در فرهنگ رسانهای ایران در دو محور بررسی میشود: نخست، خلأ نظری ناشی از تبیین نشدن هنجارهای رسانهای متناسب با ارزشهای اسلامی-ایرانی که بهدلیل تلاقی دوران گذار جامعه با سرریز فناوریهای پلتفرمی، فرآیند سنتی انتقال ارزشها را مختل کرده است. دوم، عوامگرایی پلتفرمی که در آن برخی رسانهها برای جلب مخاطب انبوه و بقای اقتصادی، به بازتولید الگوهای سرگرمیمحور سطحی و جنجالآفرینی روی میآورند.[۲۴]
سیاستهای فرهنگی و مدیریت مصرف
چارچوبهای سیاستگذاری ارتباطی در ایران برای مدیریت این فضا بر چهار محور استوار است:
- تأکید بر اخلاق رسانهای بر پایۀ حقگرایی و اتقان منابع برای مقابله با شایعات.[۲۵]
- توسعۀ رسانههای بومی و ملی با هدف تقویت هویت جمعی در برابر الگوهای همگونساز خارجی.[۲۶]
- حمایت از گردش آزاد اطلاعات و پاسخگویی بهمنظور افزایش اعتماد عمومی و رفع انحصار.[۲۷]
- تولید محتوای داستانی و رسانهای متناسب با باورهای بومی برای رقابت با فرهنگ رسانهای جهانی.[۲۸]
ماهیت جهان-محلی فرهنگ رسانهای ایرانی
حاصل تلاقی جریانهای ارتباطی جهانی و سنتهای بومی است؛ بهطوری که مخاطبان داخلی، مظاهر رسانهای جهان را با معیارهای مذهبی و مقتضیات محلی خود بازتعریف میکنند.[۲۹] با این حال، مصرف نامتوازن این فضا گاه کاربران نسل جدید را تحت تأثیر صنعت فرهنگ جهانی، به دگرخودپنداری مجازی و آرمانی مبتلا میسازد که پیامد آن در مواجهه با واقعیت عینی جامعه، ناکامی عاطفی است. در سالهای اخیر، بازتعریف جنبشهای جهانی اصلاح فرهنگ رسانهای مانند مثبتنگری به بدن و پذیرش تنوع زیبایی، در قالب تولید محتوای واقعگرایانه توسط کاربران داخلی، به ابزاری برای مقابله با استانداردهای تجاری رسانههای بزرگ تبدیل شده است.[۳۰]
پانویس
- ↑ خدابنده بایگی، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانهای»، 1399ش، ص185.
- ↑ دهشیری، «رسانه و فرهنگسازی»، 1388ش، ص180.
- ↑ خورابلو و دیگران، «تأثیر فرهنگ رسانهای جهانی بر ارزشهای آموزشی بومی در نظام آموزش ابتدایی»، 1403ش، ص78-80.
- ↑ «تنها ابزار غرب برای دستکاری فرهنگ ما رسانه است/ دانشگاهها و مدارس، آموزشهای رسانهای بنیادی ارائه دهند»، خبرگزاری دانشجو.
- ↑ ذکایی، «مصرف و سبک زندگی: رویکردها، مسائل و آسیبها»، 1391ش، ص30-31.
- ↑ خدابنده بایگی، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانهای»، 1399ش، ص185.
- ↑ دهشیری، «رسانه و فرهنگسازی»، 1388ش، ص181-182.
- ↑ «تأثیرات رسانه بر نگرش بدنی: نقش پیامهای رسانهای در شکلگیری نگاه افراد به بدن خود و دیگران»، وبسایت گاما.
- ↑ معمار و دیگران، «شبکههای اجتماعی مجازی و بحران هویت (با تأکید بر بحران هویتی ایران)»، 1391ش، ص167-168.
- ↑ معمار و دیگران، «شبکههای اجتماعی مجازی و بحران هویت (با تأکید بر بحران هویتی ایران)»، 1391ش، ص167-168.
- ↑ دهشیری، «رسانه و فرهنگسازی»، 1388ش، ص183-185.
- ↑ «فرهنگ رسانه و رسانۀ فرهنگی»، وبسایت تبیان.
- ↑ «مروری بر رسانه و نقش آن برای تقابل در برابر تهاجم به فرهنگ»، خبرگزاری ایمنا.
- ↑ «تنها ابزار غرب برای دستکاری فرهنگ ما رسانه است/ دانشگاهها و مدارس، آموزشهای رسانهای بنیادی ارائه دهند»، خبرگزاری دانشجو.
- ↑ خدابنده بایگی، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانهای»، 1399ش، ص201-203.
- ↑ خدابنده بایگی، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانهای»، 1399ش، ص197؛ «فرهنگ و رسانه هر دو قابلیت تأثیرگذاری و تأثیرپذیری از یکدیگر را دارند»، سپیدار نیوز.
- ↑ ذکایی، «مصرف و سبک زندگی: رویکردها، مسائل و آسیبها»، 1391ش، ص30-31.
- ↑ محمدی سیف، «فرهنگ استفاده از رسانهها»، وبسایت بلاغ.
- ↑ خورابلو و دیگران، «تأثیر فرهنگ رسانهای جهانی بر ارزشهای آموزشی بومی در نظام آموزش ابتدایی»، 1403ش، ص78-80.
- ↑ ذکایی، «مصرف و سبک زندگی: رویکردها، مسائل و آسیبها»، 1391ش، ص30-31. خورابلو و دیگران، «تأثیر فرهنگ رسانهای جهانی بر ارزشهای آموزشی بومی در نظام آموزش ابتدایی»، 1403ش، ص75-78.
- ↑ «جایی که رسانه حتی جای پدر و مادر را برای کودک میگیرد»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ فرجی، «بررسی تأثیر هوش مصنوعی بر فرهنگ رسانهای کودکان با رویکرد درک چشمانداز در حال تغییر، روندها و پیامدها»، 1403ش، ص587-589.
- ↑ «تنها ابزار غرب برای دستکاری فرهنگ ما رسانه است/ دانشگاهها و مدارس، آموزشهای رسانهای بنیادی ارائه دهند»، خبرگزاری دانشجو.
- ↑ معمارو دیگران، «شبکههای اجتماعی مجازی و بحران هویت (با تأکید بر بحران هویتی ایران)»، 1391ش، ص165-166.
- ↑ «فرهنگ رسانه و رسانۀ فرهنگی»، وبسایت تبیان.
- ↑ «توسعۀ رسانهای و تهدیدهای نرم»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «فرهنگسازی رسانهای متأثر از گردش آزاد اطلاعات»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
- ↑ محمدی سیف، معصومه، «فرهنگ استفاده از رسانهها»، وبسایت بلاغ.
- ↑ «ایرانی شدن فرهنگ رسانه»، مرکز آموزش و پژوهش همشهری.
- ↑ معمار و دیگران، «شبکههای اجتماعی مجازی و بحران هویت (با تأکید بر بحران هویتی ایران)»، 1391ش، ص171.
منابع
- «ایرانی شدن فرهنگ رسانه»، مرکز آموزش و پژوهش همشهری، تاریخ بارگذاری: 15 مهر 1392ش.
- «تأثیرات رسانه بر نگرش بدنی: نقش پیامهای رسانهای در شکلگیری نگاه افراد به بدن خود و دیگران»، وبسایت گاما، تاریخ درج مطلب: 13 بهمن 1404ش.
- «توسعۀ رسانهای و تهدیدهای نرم»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ بازدید: 11 آذر 1404ش.
- «تنها ابزار غرب برای دستکاری فرهنگ ما رسانه است/ دانشگاهها و مدارس، آموزشهای رسانهای بنیادی ارائه دهند»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: 4 خرداد 1402ش.
- «جایی که رسانه حتی جای پدر و مادر را برای کودک میگیرد»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 22 آبان 1403ش.
- خدابنده بایگی، ایمان، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانهای»، جامعه، فرهنگ، رسانه، دورۀ 9، شمارۀ 34، 1399ش.
- خورابلو، فاطمه و دیگران، «تأثیر فرهنگ رسانهای جهانی بر ارزشهای آموزشی بومی در نظام آموزش ابتدایی»، مجلۀ یافتههای پیشروان علوم تربیتی و آموزشی، دورۀ 1، شمارۀ 7، 1403ش.
- دهشیری، محمدرضا، «رسانه و فرهنگسازی»، تحقیقات فرهنگی ایران، شمارۀ 4، 1388ش.
- ذکایی، محمدسعید، «مصرف و سبک زندگی: رویکردها، مسائل و آسیبها»، فصلنامۀ رسانه، دورۀ 23، شمارۀ 3، پیاپی 88، 1391ش.
- فرجی، مهران، «بررسی تأثیر هوش مصنوعی بر فرهنگ رسانهای کودکان با رویکرد درک چشمانداز در حال تغییر، روندها و پیامدها»، سومین کنفرانس فضای سایبری، 1403ش.
- «فرهنگ رسانه و رسانۀ فرهنگی»، وبسایت تبیان، تاریخ بازدید: 11 آذر 1404ش.
- «فرهنگسازی رسانهای متأثر از گردش آزاد اطلاعات»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ بارگذاری: 18 آبان 1394ش.
- «فرهنگ و رسانه هر دو قابلیت تأثیرگذاری و تأثیرپذیری از یکدیگر را دارند»، سپیدار نیوز، تاریخ بارگذاری: 23 مرداد 1403ش.
- محمدی سیف، معصومه، «فرهنگ استفاده از رسانهها»، وبسایت بلاغ، تاریخ بارگذاری: 26 اسفند 1394ش.
- «مروری بر رسانه و نقش آن برای تقابل در برابر تهاجم به فرهنگ»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: 30 بهمن 1402ش.
- معمار، ثریا و دیگران، «شبکههای اجتماعی مجازی و بحران هویت (با تأکید بر بحران هویتی ایران)»، مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، دورۀ 1، شمارۀ 4، 1391ش.