حنا

حنا

گیاه حنا

پادکست مقاله | 🡇 noicon

حنا؛ گیاهی با کارکرد زیبایی، آیینی و درمانی.

حنا از دیرباز به‌عنوان یک نوع رنگ و یکی از لوازم آرایشی و بهداشتی در جهان به‌شمار می‌رود. از قدیم حنا در آداب و رسوم ایرانی و مذهبی کاربرد داشته است. ایرانیان قبل از عید نوروز از حنا برای زیبایی و خودآرایی استفاده می‌کردند و حنا یکی از هفت قلم آرایش زنان بوده است. در طب سنتی از برگ این گیاه، برای بسیاری از بیماری‌ها استفاده می‌شود.

واژه‌شناسی

درختچهٔ حنا، با نام علمی Lawsonia inermis در جهان شناخته شده و در زبان عربی به «حِنّاء» و در زبان هندی نیز به «مِهندی» معروف است. حنا، در زبان‌های یونانی و رومی نیز به «اَرقان» و «فقولیون» معروف است.

گیاه‌شناسی

حنا، گیاهی است که از برگِ آن، رنگ تولید می‌کنند. درختچهٔ حنا، برگ‌هایی شبیه به برگ انار، گل‌های سفید و خوش‌بو دارد. برای تولید حنا، برگ‌های خشک‌شده این درختچه را آسیاب کرده و از گَرد تولیدشده، برای رنگ کردن موی سر، ناخن، دست و پا استفاده می‌کنند. این گَرد سبزرنگ، کاربردهای طبی و صنعتی نیز دارد. گیاه حنا درخت یا درختچه‌ای با برگ‌های بیضی و نوک‌تیز است که طول برگ‌های آن سه تا چهار سانتی‌متر و عرض آن یک سانتی‌متر است. حنا گل‌های کوچک سفید یا صورتی زیبایی دارد. درختچه‌های حنا معمولاً خار ندارند. برگ حنا اصلی‌ترین قسمت قابل استفادهٔ این گیاه به‌شمار می‌آید که دارای رنگدانه است.

گیاه حنا، در نواحی بسیار مرطوب و گرم رشد می‌کند. در برخی از مناطق با آب و هوای معتدل نیز این درختچه‌ها در صورت سازگاری با محیط، رشد می‌کنند. بیشترین رویش گیاه حنا در مناطقی از شمال آفریقا، جنوب آسیا، غرب چین، خاورمیانه، هندوستان و مناطق جنوب و جنوب شرقی ایران است.

تاریخچه

تاریخ استفاده از حنا به دورهٔ نوسنگی (۷۰۰۰ سال پیش از میلاد) می‌رسد. بابلیان، آشوریان، کنعانی‌ها و سومریان از حنا استفاده کرده‌اند. در مصر باستان از حنا برای خضاب دست و پای فراعنه، قبل از مومیایی استفاده می‌کردند یا با پارچه‌هایی که با حنا رنگ شده بود، آنها را دفن می‌کردند. پیشینهٔ استفاده از حنا در صنعت آرایش، به تمدن‌های بزرگ مصر، سومر و بابل برمی‌گردد.

امروزه حنا از مصر و هند به دیگر کشورها گسترش پیدا کرده است و بیشتر خانم‌ها از آن استفاده می‌کنند.

علاقه و توجه خاص حضرت محمد (ص) و پیشوایان دین اسلام به این گیاه خوش‌رنگ، موجب رواج بیشتر استفاده از حنا، در میان مسلمانان شد. در برخی روایات، حضرت ابراهیم، نخستین کسی معرفی شده که با حنا، خضاب کرده است.

در تاریخ ایران

از سدهٔ ده میلادی در ایران حنا کشت شده است. گران شدن حنا در روزگار مغول از وجود حنا در آن زمان دلالت می‌کند. در سدهٔ هفده میلادی، حنا از مهم‌ترین محصولات کشاورزی ایران بوده است. استفاده از حنا در دورهٔ صفویه را مأموران و گردشگران اروپایی حاضر در ایران گزارش داده‌اند. در اوایل عصر قاجار حنا بستن امری ضروری تلقی می‌شد.

متخصصان معتقدند که بهترین نوع حنا، در ایران، حنای کرمان است. حنای کرمان به سایر نقاط جهان و به‌ویژه سرزمین‌های اسلامی، صادر می‌شد. از این محصول صادراتی ایران، در سفرنامه‌های جهانگردان نیز یاد شده و آن‌ها با جزئیات بسیار، به چگونگی تهیه و شیوه‌های استفاده از حنا به‌ویژه در دوره صفویه، اشاره کرده‌اند. نقاشی‌های به یادگار مانده از دوران زندیه نیز رواج به‌کارگیری حنا را به تصویر کشیده‌اند. در اوایل دورهٔ قاجاریان، حنا بستن از واجبات به‌شمار می‌رفت. در اواخر این دوران نیز حنا، از جمله واردات عمده به شهر اصفهان. رواج گیاه حنا در ایران، ایجاد مشاغلی از جمله «حناسایی» (ساییدن گیاه حنا و پودر کردن آن) را در پی داشت. این عمل بر روی سنگی به‌نام «حناساب» صورت می‌گرفت. به مراکز فروش حنا، «مازاری» می‌گفتند.

انواع حنا

حنا از لحاظ رنگ به مشکی، سفید و قهوه‌ای تقسیم می‌شود. حنای سفید با خارج کردن ماده‌ای به نام لاوسون که در حنای طبیعی وجود دارد به دست می‌آید. در تولید این محصول، به علت حذف احتمالی مواد دیگر، خاصیت اصلی آن از بین می‌رود؛ اما به هر حال این حنا نیز برای تقویت پوست و مو مفید است.

انواع حنا از لحاظ کاربرد را به سه مدل حنای معمولی، عربی و هندی تقسیم می‌کنند. کاربرد حنای معمولی، رنگ کردن مو است. حنای عربی برای طراحی دست به کار می‌رود. یکی از طرح‌های اصلی، طرح دست و چشم است که به منظور محافظت از چشم زخم طراحی می‌شود. طرح‌های گل، برگ، اشکال هندسی و پرندگان نیز از دیگر نقوش طراحی حنا روی دست است. این حنا به رنگ‌های قهوه‌ای و مشکی عرضه می‌شود و کاربرد آن در حنابندان است. حنای عربی ماندگاری زیادی دارد و حساسیت پوستی ایجاد نمی‌کند. و حنای هندی از محبوب‌ترین نوع حنا است که برای طراحی ناخن، دست‌ها و تقویت موی سر کاربرد دارد. حنای هندی بیشتر برای طراحی دست و ناخن کاربرد دارد و بدون ترکیب با مواد دیگر به‌راحتی می‌توان رنگ مشکی و قهوه‌ای ایجاد کرد.

حنای ایرانی

مرکز کشت حنا در ایران، کرمان به‌ویژه بم و بهرام‌آباد و بخش‌هایی از مناطق جنوب به‌خصوص هرمزگان است و حنای نرماشیر در استان کرمان به‌عنوان بهترین نوع حنا معرفی می‌شود. رده‌های بعدی حنای مرغوب به ترتیب در یزد، کرمان و بم قرار دارد. کشورهای انگلستان، ایتالیا، فرانسه، روسیه، کشورهای آسیای شرقی و برخی کشورهای عربی و همسایه‌های شمالی ایران مقصد صادرات حنای جنوب کرمان هستند.

کاربردهای حنا

حنا در موارد مختلفی کاربرد داشته و از جمله اجزاء پرکاربرد این گیاه، برگ، ریشه و گل آن است.

کاربرد آرایشی

بیشترین کاربرد حنا، در سراسر جهان، در زمینهٔ آرایش و زیبایی است. مردم، در سرزمین‌های مختلف، از دیرباز برای رنگ کردن دست و موی سر خود از حنا استفاده می‌کرده‌اند.

حنا به‌دلیل دارا بودن رنگدانه‌های طبیعی، ماندگاری زیادی روی مو دارد؛ اما با گذشت زمان و شست‌وشوی مکرر با شامپو کم‌کم از بین می‌رود، برای از بین بردن سریع رنگ حنا نیز می‌توان از دکوپاژ مو استفاده کرد.

کاربرد صنعتی

حنا، در صنعت نیز کاربرد دارد. از جمله کاربردهای صنعتی آن می‌توان به صنعت منبت‌کاری (رنگ کردن چوب‌های سفید و به‌دست آوردن رنگ آکاژو)، رنگ کردن پشم و چرم و نیز صنعت عطرسازی اشاره کرد. مقدار معینی از حنا چه به‌صورت مایع و چه بر روی کاغذ از رشد کپک در مُرکب خوشنوسی جلوگیری می‌کند. در گذشته حنا در صنعت کاربرد داشته است. از حنا در منبت‌کاری، رنگرزی پشم، عطرسازی و چرم نیز استفاده می‌کردند.

کاربرد درمانی

گل حنا، به رنگ سرخ مایل به سفید است که بویی بسیار خوش دارد و روغن به‌دست آمده از آن را در صنعت داروسازی سنتی استفاده می‌کنند. حنا، در طب سنتی نیز کاربردی فراوان داشته است. بسیاری از دانشمندان ایران و یونان، به خواص این گیاه اشاره کرده‌اند. از جمله خواص درمانی این گیاه می‌توان به تسکین درد (در ترکیب با سایر داروهای گیاهی)، درمان شپش و خارش سر (به‌دلیل طبع سرد و خشک آن)، مفید در کاهش عوارض بیماری آبله در کودکان (در صورت مالیدن حنا بر کفِ پای کودک) اشاره کرد. حنا، به‌دلیل خاصیت ضد باکتریایی و ضد قارچی، در درمان بیماری‌های پوستی بسیار مفید است. همچنین، در گذشته، در زمان شیوع بیماری‌هایی همچون وبا و طاعون، خوردن حنا، به‌دلیل خاصیت ضدعفونی‌کنندگی آن بسیار سفارش می‌شد. از دیگر موارد درمانی حنا می‌توان به کمک در درمان جذام، بیماری‌های کبدی، طحال و کبد، سنگ کلیه، معده و زخم‌های مجاری ادراری اشاره کرد. امروزه نیز از حنا در تهیهٔ لوسیون و کرم‌های مختلف استفاده می‌شود.

خواص درمانی

حنا در درمان بعضی از بیماری‌ها مؤثر است: بهبود زخم‌ها؛ رفع بی‌خوابی؛ تسکین دردهای مختلف مانند سردرد و دردهای پیش از قاعدگی؛ تنظیم‌کنندهٔ فشارخون؛ مؤثر در سم‌زدایی بدن؛ مؤثر در پایین آوردن تب. در پژوهش‌های نوین آثار مهم درمانی دیگری برای حنا ثابت شده است که عبارت‌اند از: درمان عفونت زخم‌های سوختگی، ضد باکتری، برطرف کنندهٔ عفونت‌های قارچی. حنا خواص مهمی برای پوست دارد که برخی از آنها عبارت‌اند از: خاصیت ضدآفتابی، نرم‌کنندگی و ضخیم‌کردن پوست کف دست و پا، جلوگیری از تعریق آنها، رفع اگزما و خاصیت ضد قارچی. به‌خاطر اینکه حنا خاصیت خنک‌کنندگی دارد، مردم بیابان‌نشین از آن درکف دست و پا بسیار استفاده کرده‌اند. خواص دارویی این گیاه جهت بهبود معده‌درد، سردرد، سوختگی‌های موضعی و زخم‌های باز، مورد استفاده بوده است. برخی از کاربردهای منحصربه‌فرد حنا برای ترمیم و سلامت مو عبارت‌اند از:

• تقویت مو؛
• ترمیم و بازسازی موها؛
• آبرسانی و نرمی مو؛
• درمان شوره و شپش؛
• تعادل چربی سر؛
• درمان موخوره.

عوارض حنا

استعمال حنا برای بعضی افراد ممکن است حساسیت ایجاد کند. به همین علت آزمایش آن روی پوست ضروری است.

طراحی با حنا

طراحی با حنا روی دست

مِهِندی، نقاشی با گیاه حنا بر روی پوست بدن است که قدمت پنج هزار ساله دارد و خاستگاه آن هند، آفریقا، خاورمیانه و پاکستان است. امروزه نیز این هنر در این مناطق و بعضی از شهرها و روستاهای جنوبی ایران وجود دارد. طرح حنای ایرانی در قالب نقوش زیبا به فرهنگ‌های دیگر انتقال پیدا کرده است. در طرح حنای ایرانی نقوش برگرفته از طبیعت مانند طاووس، نیلوفر آبی، بته‌جقه، صدف حلزون، خروس، عقاب، مار، درخت و لاله به چشم می‌خورد. این نقوش نماد عشق، جاودانگی، وفاداری، حقیقت و قدرت، فراوانی نعمت و تولدی دوباره هستند. مهندی با ایجاد طرحی موقت در پوست، سبب زیبایی و تزیین آن می‌شود، این هنر به جهت صرفهٔ اقتصادی طرفدران مختلفی در جامعه دارد، بیشترین کاربرد مهندی در عروسی و حنابندان است.

کارکرد آیینی حنا

جشن حنابندان یکی از مهم‌ترین آیین‌های ازدواج است. حنابندان آیینی برای تقسیم شادی با خانوادهٔ عروس و داماد و نشانهٔ شادمانی اطرافیان برای عروس و داماد و خانوادهٔ آنها است. ملاک در انتخاب زنی که برای حنابستن دست عروس تعیین می‌شود، میزان عفت و دینداری، سعادت او در زندگی خانوادگی و نجابت وی است. در این مراسم، دختر و پسر جوان از حنای عروسی جهت بخت‌گشایی استفاده می‌کنند. حنا بستن رزمندگان ایرانی در شب‌های عملیات جنگ تحمیلی نوعی آیین سنتی ـ مذهبی محسوب می‌شد. رزمندگان قبل از اعزام به خط، مو و ریش خود را به یاد سرخی خون یاران امام حسین حنا می‌بستند.

حنا در باور ایرانیان، هدیه‌ای بهشتی و نشانهٔ شادی، مهر و کامیابی است. همچنین در فرهنگ ایرانیان حنا گیاهی مقدس به‌شمار می‌آید و دلیل آن، خاستگاه مذهبی این گیاه است. در فرهنگ مردم ایران از حنا به‌عنوان هدیه برای تازه‌عروس در شب چله و شب عید فطر، هنگام درآوردن لباس عزای نزدیکان عزادار و در ختنه‌سوران، پیش از ختنه‌کردن استفاده می‌کردند.

حنا در آموزه‌های دینی

حنابستن دست و پاها و خضاب‌کردن موی سر و ریش از توصیه‌های دینی و از دیرباز میان مسلمانان مرسوم بوده است. به همین خاطر، دانشمندان طب سنتی، حنا را «سید ریاحین» نامیدند. حضرت ابراهیم اولین پیامبری بود که با حنا خضاب کرد. پیامبراسلام و برخی امامان نیز به حنا خضاب می‌کردند و خاستگاه حنا را بهشت می‌دانستند. در روایات خواص متعددی همچون عفت در روابط زوجین، روشنی چشم، روییدن و رشد مو، بوی خوش، آرامش، پیشگیری از جذام، آکله و برص ذکر شده است. همچنین در روایتی ثواب هزینه‌کردن برای خضاب با حنا بیش از انفاق در راه خدا ذکر شده است.

دین اسلام پیوسته به آراستگی زن و شوهر و تأثیر آن بر تحکیم بنیان خانواده و افزایش محبت بین زن و شوهر توصیه کرده است. بر همین اساس، در فرهنگ اسلامی، نه‌تنها زنان بلکه مردان نیز معمولاً برای خودآرایی و پوشاندن سفیدی مو از حنا استفاده می‌کردند.

از آن جا که رنگ حنا مانع رسیدن آب نیست، برای وضو و غسل اشکالی ایجاد نمی‌کند. از نظر فقهی استفاده از حنا و سایر رنگ‌ها در حال جنابت و حیض کراهت دارد. برخی فقها، خضاب کردن با حنا در حال احرام را اگر جنبه زینت داشته باشد، جایز نمی‌دانند.

حنا در ادبیات فارسی

در سده‌های مختلف از واژهٔ حنا در آثار منثور و منظوم استفاده شده است. بیدل دهلوی در یکی از غزلیات خود، در وصف آرایش‌کردن آرایشگر با حنا، چنین سروده است:

مشاطهٔ شوخی‌که به دستت دل ما بست		می‌خواست چمن طرح‌کند رنگ حنا بست
زین نور که از شمع سرانگشت تو گل کرد		تا شعله زند آتش یاقوت حنا بست
بیدل تو هم از شوق چمن شو که به این رنگ		شیرازهٔ دیوان تو امروز حنا بست.

حنا، از جمله گیاهان کهن در میان مردم فارسی‌زبان بوده است. این واژه، در ادبیات شفاهی ایرانیان، مانند امثال و حِکم، از دیرباز حضور داشته است؛ مانند «دستش را در حنا گذاشت»؛ «فلانی حناش دیگه رنگی نداره» (کنایه از برخودار نبودن از احترام و اعتنای دیگران)؛ «حنا بر کف کسی نهادن/ پای کسی در حنا بستن» (کنایه از معطل کردن یک فرد). دو اصطلاح متضاد «حنای قناعت به پا بستن» و «حنای زیاده را به پاشنه بستن» نیز در کنایه از قناعت داشتن و پرهیز از اسراف، «حنای سر ناخن» (ناپایداری و رو به زوال بودن)، «حنای پا شدن» (کنایه از سدّ راه کسی شدن) نیز از جمله کنایات و امثال معروف هستند. واژه حنا، در ادبیات رسمی ایرانیان، یعنی نظم و نثر آنها نیز حضور داشته است. برای مثال، رودکی، در شعر خود از واژه حنا استفاده کرده است:

لاله میان کشت بخندد همی ز دور

چون پنجهٔ عروس به حنّا شده خضیب

فرخی نیز در اشعار خود از این واژه بهره گرفته است:

بر دست حنا بسته نهد پای به هر گام

هر کس که تماشاگه او زیر چناری است

منابع

• «۵۵ مدل تزیین حنا برای مراسم حنابندان عروس داماد»، وب‌سایت تصویر زندگی، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۲ش.
• «آداب و خواص رنگ کردن با حنا در روایات»، وب‌سایت هدانا، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۲ش
• «آیا حنا گذاشتن بر روی بدن و مو در حال جنابت و حیض کراهت دارد؟»، وب‌سایت راسخون، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۲ش.
• «آیا حنا و رنگ مو مانع وضو است؟»، وب‌سایت پاسخکده، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۲ش.
• «جشنی که پیش از عملیات گرفته می‌شد»، پایگاه منتظران شهادت، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آبان ۱۴۰۱ش.
• «حنای جنوب کرمان با برند یزد صادر می‌شود»، وب‌سایت توسعه‌برند، تاریخ درج مطلب: ۹ دی ۱۴۰۰ش.
• «زینت کردن»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله العظمی مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۲ش.
• «طرز تهیهٔ حنا برای مو»، وب‌سایت رز سرخ، تاریخ بازدید: ۲۲ خرداد ۱۴۰۲ش.
• ابن بابویه، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، ترجمهٔ علی اکبر غفاری، تهران، صدوق، ۱۳۶۹ش.
• ابن‌بیطار، عبدالله، تنقیح مفردات (تنقیح الجامع)، به‌تحقیق محمد عربی خطابی، بیروت، ۱۹۹۰م.
• ابن‌منظور، لسان العرب، بیروت، دارصادر، ۱۴۱۴ق.
• المقالات السبع من کتاب دیاسقوریدس، ترجمهٔ استفان بن بسیل و حنین بن اسحاق، تطوان، ۱۹۵۲م.
• انوری، محمد، دیوان، به‌تحقیق محمدتقی مدرس رضوی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۷ش.
• بالایی‌کهنموئی، مجید و دیگران، «بررسی گیاه حنا در طب سنتی ایران و مطالعات جدید»، مجلهٔ طب سنتی اسلام و ایران، شمارهٔ ۱، ۱۳۹۸ش.
• بیدل دهلوی، عبدالقادر، غزلیات، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱ تیر ۱۴۰۲ش.
• تحققی، رضا و وجدانی، بهروز، «نگاهی به پیشهٔ مازاری در شهر یزد»، مجموعه مقالات مردم‌شناسی، تهران، شماره ۳، ۱۳۶۶ش.
• جزایری، غیاث‌الدین، زبان خوراکی‌ها، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۱ش.
• جمال‌زاده، محمدعلی، گنج شایگان، تهران، کتاب تهران، ۱۳۶۲ش.
• جناب اصفهانی، علی، الاصفهان، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۷۶ش.
• حسینی، زهرا، «حنا»، مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۸ دی ۱۳۹۸ش.
• حکیم مؤمن، محمد، تحفة المؤمنین، تهران، چاپ سنگی تهران، ۱۳۴۵ش.
• حکیم می‌سری، دانشنامه در علم پزشکی، به‌تحقیق برات زنجانی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۶ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۷ تیر ۱۴۰۱ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامهٔ دهخدا، تهران، روزنه، ۱۳۷۷ش.
• رفیع‌فر، جلال‌الدین و کماللو، خدیجه، «بررسی آیین حنابندان از دیرباز تاکنون»، دوفصلنامه فرهنگ و ادبیات عامه، شماره ۴، پاییز و زمستان ۱۳۹۳ش
• رودکی، قصاید و قطعات، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۷ تیر ۱۴۰۱ش.
• زرگر، زهره، «تاریخچهٔ پیدایش حنا و مصارف آن»، وب‌سایت جدول‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۰ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
• زرگری، علی، گیاهان دارویی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۴۵ش.
• ژوبر، پ. آ، مسافرت در ارمنستان و ایران، ترجمهٔ علیقلی اعتماد مقدم، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۷ش.
• سالور، قهرمان میرزا (عین‌السلطنه)، روزنامهٔ خاطرات، به‌تحقیق مسعود سالور و ایرج افشار، تهران، ۱۳۷۴ش.
• سامعی، مریم، حنابندان، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی. تاریخ درج مطلب: ۲ بهمن ۱۳۹۸ش.
• سانسون، مارتین، سفرنامه، ترجمهٔ محمد مهریار، اصفهان، بی‌نا، ۱۳۷۷ش.
• سلطانی، زهرا و دیگران، «نقش افزودنی‌ها بر کیفیت مرکب ایرانی: مطالعهٔ موردی حنا و نمک»، گنجینهٔ اسناد، سال بیست و پنجم، شمارهٔ ۳، پاییز۱۳۹۴ش.
• سمسار، محمدحسن، «آرایش و هنر»، هنر و مردم، تهران، شماره ۱۶، ۱۳۴۲ش.
• سیوطی، الدر المنثور، قاهره، المطبه المیمنیه، ۱۳۱۴ق.
• سیوطی، جلال الدین، الدرالمنثور فی التفسیرالمأثور، بیروت، دارالفکر، بی‌تا.
• طوسی، محمد، المبسوط، تهران، مکتبه المرتضویه، ۱۳۸۸ش.
• عباسی‌دمشهری، رحمت‌الله، «حنا در هرمزگان»، فرهنگ مردم ایران، شمارهٔ ۱۱، زمستان ۱۳۸۶ش.
• عفیفی، رحیم، فرهنگ‌نامهٔ شعری، تهران، سروش، ۱۳۷۲ش.
• عقیلی علوی شیرازی، محمدحسین، مخزن الادویة، تهران، انقلاب اسلامی، ۱۳۷۱ش.
• علامهٔ حلی، حسن، تذکرهٔ الفقهاء، قم، مؤسسه آل البیت، ۱۴۱۴ق.
• علیزاده، مهبانو، «حنا»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۷ تیر ۱۴۰۱ش.
• علیزاده، مهبانو، «حنا»، وب‌سایت دایرة المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۳۹۸ش.
• عماد، مهدی، شناسایی گیاهان دارویی و صنعتی جنگلی و مرتعی و موارد مصرف آنها، تهران، مؤسسه توسعه روستایی ایران، ۱۳۷۸ش.
• فرخی سیستانی، دیوان اشعار، قصاید، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۷ تیر ۱۴۰۱ش.
• فروتن، مینو، «تاریخچه و طریقهٔ کشت و برداشت حنا در ایران و جهان»، کشاورز، س ۶، شماره ۶۴، ۱۳۶۴ش.
• کاظمی، محسن، ترجمه و شرح ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، قم، میم، ۱۳۸۹ش.
• گرامی، بهرام، گل و گیاه در هزار سال شعر فارسی، تهران، سخن، ۱۳۸۶ش.
• مستغفری، جعفربن محمد، روش تندرستی در اسلام: طب النبی و طب الصادق، ترجمهٔ یعقوب مراغی، بی‌جا، مؤمنین، ۱۳۸۵ش.
• معین، محمد، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۷ تیر ۱۴۰۱ش.
• مقدم، زینب، «با ۱۷ خاصیت شگفت‌انگیز «حنا» آشنا شوید»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۸ آذر۱۳۹۹ش.
• میرحیدر، حسین، معارف گیاهی، تهران، فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۳ش.
• میرسلطانی، فائزه، «همه چیز دربارهٔ طرح حنا و نقوش رایج و سنتی آن»، وب‌سایت دیجی استایل، تاریخ بازدید: ۲۲ خرداد ۱۴۰۲ش.

• Bașer, K. H. C. et al. , Herb Drugs and Herbalists in Turkey, Tokyo, 1986
• Schlimmer, J. L. , Terminologie medico-Pharmaceutique Francaise-persane, Tehran, 1970