ریا، تظاهر و وانمود کردن به دارا بودن ویژگیهای پسندیده.
تظاهر و ریا، در میل به محترم بودن انسانها و نیز فرار از فشار اجتماعی ریشه دارد. انسانها موجوداتی اجتماعی هستند و از طرد اجتماعی وحشت دارند. به همین دلیل رفتارهایی انجام میدهند که ممکن است مطلوب قلبی آنها نباشد، اما به دلیل پذیرش در گروه و جامعه از ارزشهای آنها تبعیت میکنند. تظاهر میتواند بهصورت فردی یا جمعی واقع شود.
مفهومشناسی
ریا در لغت بهمعنای تظاهر به نیکوکاری و پاکدامنی و خود را نیککردار جلوه دادن است[۱] و در اصطلاح علم اخلاق، انجام دادن عمل نیکو و پسندیده و نشان دادن آن به مردم برای اعتبار و منزلت یافتن نزد آنان[۲] و مشهور شدن به دیانت و ایمان است.[۳] ریا در اعمال عبادی و غیرعبادی امکانپذیر است. در اصطلاح دینی، نشان دادن چیزی از اعمال حسنه، خصال پسندیده یا عقاید حقه و وانمود کردن به آن در برابر مردم برای منزلت پیدا کردن در قلوب آنها و اشتهار پیدا کردن پیش آنها بهخوبی و صحت و امانت و دیانت بدون قصد قربت الهی است.[۴]
همچنین ریا را بر اساس درجات آن به بخشهای زیر دستهبندی کردهاند:
- اظهار عقاید حق و معارف الهی برای شهرت یافتن به دینداری، مثل گفتن شهادتین یا گفتن اینکه من جز خدا، کسی را مؤثر در امور نمیدانم و توکل من فقط به خدا است. این درجه از ریا، بدترین نوع ریاکاری است.[۵]
- بهدور بودن از عقاید باطل به قصد جلب محبت مردم؛[۶]
- ریا در عبادات[۷] که خود بر سه نوع است: ریا در اصلِ عبادات واجب، ریا در مستحبات و نیز ریا در اجزای عبادات، مثل طول دادن و زیبا انجام دادن رکوع و سجود نزد مردم. و تمام انواع ریا حرام است.[۸]
فرد ریاکار هنگامی که نزد مردم است، اعمال عبادی را با نشاط انجام میدهد. اما در تنهایی و خلوت خود نسبت به عبادات کاهل و کسل است. همچنین دوست دارد در همهٔ امور از او تعریف و تمجید شود.[۹] بر اساس روایات اسلامی، صرف خشنودی از ستایش مردم، مذموم نیست.[۱۰]
ریا در اسلام
در قرآن و روایات
واژهٔ ریا و مشتق آن پنج مرتبه در قرآن آمده است و ریاکاران مورد ملامت واقع شدهاند.[۱۱] همچنین روایات فراوانی دربارهٔ ریا و مذمت آن وارد شده است. پیامبر خدا، ریا را شرک اصغر دانسته[۱۲] و گفته است هر کس غیر خدا را در عمل عبادی خود شریک قرار دهد، خدا از آن کس و از آن عمل بیزار است[۱۳] و هر عملی که آلوده به ریا باشد، نزد خدا پذیرفته نیست.[۱۴] امام صادق نیز هرگونه ریا را شرک دانسته است، زیرا ریا، کاری است که برای مردم انجام میشود نه برای خدا.[۱۵]
ریا در فقه
تمام اقسام ریا اخلاقاً مذموم است و از گناهان کبیره شمرده میشود. فقها بر حرمت ریا اجماع کردهاند[۱۶] و آن را موجب بطلان عمل عبادی دانستهاند.[۱۷]
آثار ریا
بطلان انفاق،[۱۸] محروم شدن از محبت الهی[۱۹] و همگام شدن با شیطان را از آثار و نتایج ریا برشمردهاند.[۲۰]
پانویس
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه ریا.
- ↑ نراقی، معراج السعاده، 1375ش، ص613.
- ↑ مام خمینی، چهل حدیث، 1373ش، ص35.
- ↑ خمینی، شرح چهل حدیث، 1383ش، ص33.
- ↑ نراقی، معراج السعاده، 1375ش، ص616-617؛ امام خمینی، چهل حدیث، 1373ش، ص35-36.
- ↑ امام خمینی، چهل حدیث، 1373ش، ص36.
- ↑ نراقی، معراج السعاده، 1375ش، ص16.
- ↑ نراقی، معراج السعاده، 1375ش، ص617.
- ↑ کلینی، الکافی، 1401ق، کتاب الإیمان و الکفر، باب ریا، ج2، ص295، ح8.
- ↑ کلینی، الکافی، 1363ش، ج2، ص297.
- ↑ سوره بقره، آیه 264؛ سوره نساء، آیه 38 و 142؛ سوره أنفال، آیه 47؛ سوره ماعون، آیه 6.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج72، ص303.
- ↑ فیض کاشانی، المحجه البیضاء، 1417ق، ج6، ص140.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج72، ص304.
- ↑ کلینی، الکافی، 1401ق، ج2، ص293، ح3.
- ↑ خوئی، التنقیح فی شرح العروه الوثقی، بیتا، ج5، ص7-8.
- ↑ نجفی، جواهرالکلام، 1362ش، ج9، ص187.
- ↑ سوره بقره، آیه 264.
- ↑ سوره نساء، آیه 36-38.
- ↑ علامه طباطبایی، المیزان، ج4، ص355.
منابع
- قرآن کریم.
- خمینی، روحالله، چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۳ش.
- خمینی، روحالله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ ۲۹، ۱۳۸۳ش.
- خوئی، ابوالقاسم، التنقیح فی شرح العروه الوثقی، قم، لطفی، بیتا.
- دهخدا، لغتنامه، در سایت اینترنتی واژهیاب، تاریخ بازیابی: ۲۲ مهر۱۴۰۰.
- طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، بیتا.
- فیض کاشانی، محمدمحسن، المحجه البیضاء، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۱۷ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، بیروت، چاپ علیاکبر غفاری، ۱۴۰۱ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۳ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، بیروت، مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق.
- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرایع الإسلام، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۳۶۲ش.
- نراقی، احمد، معراج السعاده، قم، هجرت، چاپ سوم، ۱۳۷۵ش.