پیشنویس:فیلترینگ
فیلترینگ؛
فیلترینگ یا پالایش فضای مجازی به مجموعه اقداماتی گفته میشود که با هدف جلوگیری از جابهجایی اطلاعات و دسترسی کاربران به محتوای غیرقانونی یا مضر توسط مقامهای ذیصلاح انجام میپذیرد. این فرایند از منظر حقوقی نوعی «پیشگیری وضعی از جرم» محسوب میشود که با سلب فرصت و ابزار ارتکاب جرم از کاربران، به سالمسازی محیط دیجیتال کمک میکند. فیلترینگ در سطوح مختلفی از جمله حاکمیتی، ارائهدهندگان خدمات اینترنتی (ISP) و حتی سطح والدین برای کنترل دسترسی فرزندان قابل اجرا است.
مفهومشناسی و روشها
سانسور اینترنت در معنای وسیع کلمه، شامل هرگونه کنترل یا سرکوب انتشار و دسترسی به اطلاعات در شبکه است [۴۶۹]. در حالی که «مسدودسازی» معمولاً به معنای قطع کامل دسترسی به یک دامنه یا پلتفرم خاص است، «پالایش» یا فیلترینگ رویکردی انتخابیتر دارد و بر اساس معیارهای از پیش تعریف شده مانند کلمات کلیدی، محتوای خاصی را غربال میکند [۴۸۸، ۴۸۹]. روشهای فنی متعددی برای این کار وجود دارد؛ از جمله دستکاری در سیستم نام دامنه (DNS) که آدرس وبسایتهای ممنوعه را به مقصدی جعلی هدایت میکند [۴۹۱، ۵۶۷]. مسدود کردن آدرسهای IP نیز روش دیگری است که دسترسی به سرورهای میزبان محتوای غیرقانونی را قطع میکند [۴۹۲]. فیلترینگ درگاهها (پورتها) و بازرسی عمیق بستهها (DPI) از روشهای پیچیدهتری هستند که محتوای در حال انتقال را برای یافتن کلمات کلیدی ممنوعه اسکن میکنند [۴۹۵، ۵۰۱]. همچنین مدیریت پهنای باند یا کند کردن عمدی سرعت دسترسی به برخی سایتها، از دیگر شیوههای محدودسازی است [۴۹۷، ۵۵۶].
فیلترینگ در جهان
تقریباً تمام کشورهای جهان به دلایلی نظیر حفظ امنیت ملی، صیانت از اخلاق عمومی و جلوگیری از دزدی اطلاعات، سطحی از فیلترینگ را اعمال میکنند [۳۱۳، ۱۱۱۸]. در کشورهای اروپایی، پالایش محتوا عمدتاً محدود به مواردی چون پورنوگرافی کودکان، نژادپرستی و ترویج تروریسم است [۱۴۵۷]. در این مناطق، ارائهدهندگان خدمات اینترنتی اغلب به صورت داوطلبانه و برای اجتناب از وضع قوانین سختگیرانهتر، با مقامات دولتی همکاری میکنند [۱۴۵۶، ۱۴۸۸]. گزارشهای جهانی نشان میدهد که کشورهایی مانند چین، کره شمالی و ایران دارای بالاترین سطح فیلترینگ و سانسور اینترنت هستند [۳۱۳، ۵۲۶]. در چین، «دروازههای بینالمللی» وظیفه رهگیری و قطع دسترسی به وبسایتهای خارجی مخالف با سیاستهای حاکم را بر عهده دارند [۴۹۲، ۵۳۸]. در ایالات متحده، محدودیتها بیشتر در سطح ایالتی و برای مسائلی مانند دسترسی کودکان به محتوای مستهجن اعمال میشود [۵۳۲].
فیلترینگ در ایران
فیلترینگ در ایران از اوایل دهه ۱۳۸۰ با مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی آغاز شد که ارائهدهندگان خدمات اینترنتی را موظف به خرید پهنای باند از دولت و اعمال پالایش بر محتواهای نامطلوب میکرد [۵۴۴]. در سال ۱۳۸۸، با تصویب قانون جرایم رایانهای، «کارگروه تعیین مصادیق محتوای مجرمانه» زیر نظر دادستان کل کشور تشکیل شد که مسئولیت نهایی شناسایی و دستور فیلتر سایتها را بر عهده دارد [۱۱۳۱، ۱۳۳۱]. این کارگروه متشکل از نمایندگان وزارتخانههای مختلف و نهادهای حاکمیتی است [۱۰۷۱]. در سالهای اخیر، پلتفرمهای پرمخاطبی همچون تلگرام، اینستاگرام، واتساپ و توییتر (ایکس) در ایران فیلتر شدهاند [۴۶۲، ۵۶۰]. بر اساس گزارشها، اینستاگرام پیش از فیلترینگ گسترده، محبوبترین رسانه اجتماعی برای کسبوکارهای ایرانی بوده است [۱۴۴۲]. سیاستهای محدودسازی در ایران در سال ۱۴۰۱ به اوج خود رسید و حتی منجر به قطع سراسری اینترنت بینالمللی در مقاطع بحرانی شد [۵۵۸، ۵۶۰].
تبعات و چالشها
سیاست فیلترینگ با چالشهای حقوقی و اخلاقی جدی روبرو است؛ منتقدان بر این باورند که این اقدام میتواند با «حق آزادی بیان» و «دسترسی آزاد به اطلاعات» که در اسناد بینالمللی و قانون اساسی بر آن تأکید شده، در تضاد باشد [۱۱۰۱، ۱۲۸۱]. از سوی دیگر، استفاده گسترده از فیلترشکنها و VPNها در ایران که توسط بیش از ۸۰ درصد کاربران گزارش شده، امنیت سایبری کشور را به خطر انداخته و ریسک کلاهبرداریهای اینترنتی را افزایش داده است [۵۸۹، ۱۱۸۶]. از منظر اقتصادی، فیلترینگ آسیبهای شدیدی به اقتصاد دیجیتال وارد کرده است [۹۳۱]. برآوردها نشان میدهد که این سیاست موجب کاهش چشمگیر فروش آنلاین و زیان روزانه میلیونها دلاری برای کسبوکارهای کوچک و متوسط شده است [۳۰۷، ۹۴۶]. همچنین، طرحهایی مانند «اینترنت طبقاتی» که دسترسی بدون محدودیت را تنها برای گروههای خاصی فراهم میکند، مورد نقد فعالان حقوقی قرار گرفته است [۵۸۰، ۵۸۲].
پانویس
۱.نصراللهی، «ماهیت و مسائل حقوقی پالایش فضای مجازی»، ص ۱۳۴۳.
۲. اسدی و بابازاده مقدم، «اصول پالایش (فیلترینگ) پایگاههای اطلاعرسانی اینترنتی»، ص ۲۱۴.
۳. نصراللهی، «ماهیت و مسائل حقوقی پالایش فضای مجازی»، ص ۱۳۴۴.
۴. نصراللهی، «ماهیت و مسائل حقوقی پالایش فضای مجازی»، ص ۱۳۷۸.
۵. احمدی، «اثر فیلترینگ اینترنت بر کسبوکارهای اینترنتی»، ص ۳۱۳.
۶. احمدی، «اثر فیلترینگ اینترنت بر کسبوکارهای اینترنتی»، ص ۵۱۵.
۷. احمدی، «اثر فیلترینگ اینترنت بر کسبوکارهای اینترنتی»، ص ۵۱۸.
۸. صنعتی، «فیلترینگ یا پالایش اینترنتی»، ص ۱۳۱۵.
۹. احمدی، «اثر فیلترینگ اینترنت بر کسبوکارهای اینترنتی»، ص ۴۶۹.
۱۰. احمدی، «اثر فیلترینگ اینترنت بر کسبوکارهای اینترنتی»، ص ۴۸۸.
۱۱. احمدی، «اثر فیلترینگ اینترنت بر کسبوکارهای اینترنتی»، ص ۴۸۹.
۱۲. احمدی، «اثر فیلترینگ اینترنت بر کسبوکارهای اینترنتی»، ص ۴۹۱.
۱۳. احمدی، «اثر فیلترینگ اینترنت بر کسبوکارهای اینترنتی»، ص ۵۶۷.
۱۴. احمدی، «اثر فیلترینگ اینترنت بر کسبوکارهای اینترنتی»، ص ۴۹۲.
۱۵. احمدی، «اثر فیلترینگ اینترنت بر کسبوکارهای اینترنتی»، ص ۴۹۵.
۱۶. احمدی، «اثر فیلترینگ اینترنت بر کسبوکارهای اینترنتی»، ص ۵۰۱.
۱۷. احمدی، «اثر فیلترینگ اینترنت بر کسبوکارهای اینترنتی»، ص ۴۹۷.
۱۸. احمدی، «اثر فیلترینگ اینترنت بر کسبوکارهای اینترنتی»، ص ۵۵۶.
۱۹. احمدی دستجردی، «تحلیل فقهی-حقوقی فیلترینگ»، ص ۱۱۱۸.
۲۰. رمچندر، «پالایش (فیلترینگ) اینترنت در اروپا»، ص ۱۴۵۷.
۲۱. رمچندر، «پالایش (فیلترینگ) اینترنت در اروپا»، ص ۱۴۵۶.
۲۲. رمچندر، «پالایش (فیلترینگ) اینترنت در اروپا»، ص ۱۴۸۸.
۲۳. احمدی، «اثر فیلترینگ اینترنت بر کسبوکارهای اینترنتی»، ص ۵۲۶.
۲۴. احمدی، «اثر فیلترینگ اینترنت بر کسبوکارهای اینترنتی»، ص ۵۳۸.
۲۵. احمدی، «اثر فیلترینگ اینترنت بر کسبوکارهای اینترنتی»، ص ۵۳۲.
۲۶. احمدی، «اثر فیلترینگ اینترنت بر کسبوکارهای اینترنتی»، ص ۵۴۴.
۲۷. مرادی، «قوانین و مقررات استنادی کارگروه تعیین فهرست مصادیق محتوای مجرمانه»، ص ۱۳۳۱.
۲۸. نصراللهی، «تحلیل تاریخی-حقوقی تنظیم مقررات فیلترینگ فضای مجازی در ایران»، ص ۱۰۷۱.
۲۹. احمدی، «اثر فیلترینگ اینترنت بر کسبوکارهای اینترنتی»، ص ۴۶۲.
۳۰. احمدی، «اثر فیلترینگ اینترنت بر کسبوکارهای اینترنتی»، ص ۵۶۰.
۳۱. فکرانه، «مرکز پژوهشهای مجلس تایید کرد: اینستاگرام پربازدیدترین رسانه اجتماعی در ایران است»، ص ۱۴۴۲.
۳۲. احمدی، «اثر فیلترینگ اینترنت بر کسبوکارهای اینترنتی»، ص ۵۵۸.
۳۳. عزیزی و عابدی رنانی، «توجیه پذیری اخلاقی فیلترینگ شبکههای اجتماعی در ایران»، ص ۱۱۰۱.
۳۴. حاجیپور کندرود، «شورای عالی فضای مجازی، مساله فیلترینگ و تداخل صلاحیتها»، ص ۱۲۸۱.
۳۵. احمدی، «اثر فیلترینگ اینترنت بر کسبوکارهای اینترنتی»، ص ۵۸۹.
۳۶. مرکز افکارسنجی ملت، «سنجش دیدگاه مردم درباره خدمات الکترونیکی و اینترنتی دولت»، ص ۱۱۸۶.
۳۷. احمدی، «اثر فیلترینگ اینترنت بر کسبوکارهای اینترنتی»، ص ۹۳۱.
۳۸. احمدی، «اثر فیلترینگ اینترنت بر کسبوکارهای اینترنتی»، ص ۳۰۷.
۳۹. احمدی، «اثر فیلترینگ اینترنت بر کسبوکارهای اینترنتی»، ص ۹۴۶.
۴۰. احمدی، «اثر فیلترینگ اینترنت بر کسبوکارهای اینترنتی»، ص ۵۸۰.
۴۱. احمدی، «اثر فیلترینگ اینترنت بر کسبوکارهای اینترنتی»، ص ۵۸۲.
منابع
• احمدی، اکبر، «اثر فیلترینگ اینترنت بر کسبوکارهای اینترنتی»، مرکز پژوهشهای اتاق ایران، ۱۴۰۳.
• احمدی دستجردی، مهدی، «تحلیل فقهی-حقوقی فیلترینگ»، انتشارات ارسطو، ۱۳۹۹.
• اسدی، عباس و بابازاده مقدم، حامد، «اصول پالایش (فیلترینگ) پایگاههای اطلاعرسانی اینترنتی»، فصلنامه مطالعات رسانههای نوین، ۱۳۹۶.
• حاجیپور کندرود، علی، «شورای عالی فضای مجازی، مساله فیلترینگ و تداخل صلاحیتها در گردش آزاد اطلاعات»، ایرنا، ۱۴۰۳.
• رحمتی، حسینعلی و شهریاری، حمید، «بایستههای اخلاقی فیلترینگ و پالایش محتوا در فضای مجازی»، پژوهشنامه اخلاق وحیانی، ۱۳۹۶.
• رمچندر، سانگامیترا، «پالایش (فیلترینگ) اینترنت در اروپا»، ترجمه حامد بابازاده مقدم، فصلنامه علوم خبری، ۱۳۹۵.
• صنعتی، پدرام، «فیلترینگ یا پالایش اینترنتی»، یادداشت علمی، ۱۴۰۲.
• عزیزی، مهدی، عابدی رنانی، علی و اسمعیلی اردکانی، علی، «توجیه پذیری اخلاقی فیلترینگ شبکههای اجتماعی در ایران»، پژوهشهای راهبردی سیاست، ۱۴۰۳.
• فکرانه، زهرا، «مرکز پژوهشهای مجلس تایید کرد: اینستاگرام پربازدیدترین رسانه اجتماعی در ایران است»، ماهنامه پیوست، ۱۴۰۴.
• مرکز افکارسنجی ملت، «سنجش دیدگاه مردم درباره خدمات الکترونیکی و اینترنتی دولت»، مرکز پژوهشهای مجلس، ۱۴۰۳.
• مرادی، علیرضا، «قوانین و مقررات استنادی کارگروه تعیین فهرست مصادیق محتوای مجرمانه»، قضاوت آنلاین، ۱۳۹۸.
• نصراللهی، محمدصادق، «تحلیل تاریخی-حقوقی تنظیم مقررات فیلترینگ فضای مجازی در ایران»، مطالعات فقه و حقوق رسانه، ۱۴۰۲.
• نصراللهی، محمدصادق، «ماهیت و مسائل حقوقی پالایش فضای مجازی»، مطالعات فقه و حقوق رسانه، ۱۴۰۳.
• واحد مرکزی خبر، «گزارش/فیلترینگ هوشمند یا به نوعی پالایش چیست؟»، خبرگزاری صدا و سیما، ۱۳۹۳.