تفاهمنامه اسلامآباد
تفاهمنامه اسلامآباد؛ توافق پایان جنگ بین ایران و آمریکا با میانجیگری پاکستان.
زمینهها
زمینههای شکلگیری تفاهمنامه اسلامآباد به حملات گسترده و همهجانبهای بازمیگردد که در ۹ اسفند ۱۴۰۴ از سوی آمریکا و اسرائیل علیه اهدافی از جمله بیت رهبر جمهوری اسلامی ایران، کاخ ریاستجمهوری و شورای عالی امنیت ملی آغاز شد و بر اساس گزارش هلالاحمر، ۲۴ استان ایران را هدف قرار داد.[۱] ایران نیز در ساعت ۱۲ ظهر همان روز،[۲] با شلیک موشک به اهدافی در اسرائیل و پایگاههای نظامی آمریکا در منطقه خلیج فارس، پاسخ متقابل داد.[۳] اهداف اعلامشده برای این جنگ، از سوی آمریکا «تغییر رژیم» و از سوی اسرائیل «از کار انداختن توان نظامی و هستهای» عنوان شد، هرچند با طولانیترشدن جنگ، اهداف نهایی دو طرف دچار واگرایی شد.[۴] این جنگ تا تاریخ ۱۸ فروردین ۱۴۰۵ش به طور فعال ادامه داشت.[۵]
تاریخچه
در بامداد ۱۹ فروردین ۱۴۰۵ش با اعلام طرفین درگیر، آتشبسی دو هفتهای برقرار گردید. در دوران آتشبس، ایران بستهماندن تنگه هرمز را به طور فعال اجرا کرد و آمریکا نیز با محاصره دریایی، کشتیهای مرتبط با ایران را توقیف میکرد که ایران آن را نقض آتشبس تلقی مینمود. آتشبس در ۱ اردیبهشت به پایان رسید و با تمدید بدون محدودیت زمانی ادامه یافت. امضای این تفاهمنامه، نتیجه تقریباً سه ماه مذاکره بین ایران و آمریکا با میانجیگری پاکستان، قطر، مصر و ترکیه بود که دور اول آن در ۲۲ فروردین در پاکستان برگزار گردید، هرچند دور دوم مذاکرات از سوی ایران لغو شد. در ۲۱ خرداد، اختلافات کلیدی بر سر آزادسازی داراییهای مسدودشده ایران، بازگشایی تنگه هرمز و پروتکلهای حاکم بر برنامه هستهای ایران در طول آتشبس ۶۰ روزه، در مذاکرات تهران با میانجیگری قطر و هماهنگی آمریکا کاهش یافت. در ۲۴ خرداد، ایران اعلام کرد پیشنویس آمریکا شامل تعهد تهران به عدم تولید سلاح هستهای و موافقت واشنگتن با رقیقسازی اورانیوم غنیشده با خلوص بالا است و در همان روز، دو طرف اعلام کردند که به توافق پایان جنگ و بازگشایی تنگه هرمز رسیدهاند و ترامپ از لغو محاصره دریایی خبر داد. نهایتاً در ۲۷ خرداد، تفاهمنامه بهصورت دیجیتال توسط روسای جمهور دو کشور امضا شد و مسعود پزشکیان اعلام کرد که امضای رسمی آن روز جمعه ۲۹ خرداد در سوئیس انجام خواهد شد.
آتشبس موقت
جنگ تا تاریخ 18 فروردین 1405ش به طور فعال ادامه داشت و در بامداد 19 فروردین، با اعلام طرفین درگیر، آتشبسی دو هفتهای اعلام گردید. با اعلام آتشبس درگیریهای نظامی خاتمه یافت اما همچنان اختلافهای سیاسی و اقتصادی پابرجا بود. در دوران آتشبس ایران همچون دوران جنگ، بسته ماندن تنگه هرمز را به صورت فعال اجرا کرد. در مقابل نیروهای آمریکایی و اسرائیلی نیز به تقویت قوای نظامی خود ادامه دادند. آمریکا برای بیاثر کردن بستهبودن تنگه هرمز و همچنین جلوگیری از تجارت آبی ایران، اقدام به یک محاصره دریایی کرد و کشتیهایی که از مبدا ایران یا به مقصد ایران بودند را توقیف یا مانع از عبور آنها در آبهای بینالمللی میشد. ایران نیز این اقدام را نقض آتشبس تلقی میکرد و از باز شدن تنگه هرمز جلوگیری به عمل میآورد. آتشبس در تاریخ 1 اردیبهشت 1405 به پایان رسید و پس از آن طرفین با تمدید آتشبس موافقت کردند. آتش بس دوم بدون هیچ محدودیت زمانی اعلام شد. تمدیدی که از سوی برخی تحلیلگران، عملیات فریب برای حملات بعدی از سوی آمریکا و اسرائیل تلقی میشد.[۶][۷]
مذاکرات
در زمان آتشبس، گفتگوهای دیپلماتیک بین ایران و آمریکا با جدیت پیگیری میشد و پاکستان بهعنوان طرف سوم، میزبان مذاکرات طرفین بود. هیئت دیپلماتیک ایرانی، برای آغاز مذاکره شرایط دهگانهای را تعریف کردند که پس از قبول طرف آمریکایی، مذاکرات بهصورت رسمی آغاز شد.[۸] دور اول مذاکرات بین هیئت ایرانی و آمریکایی در کشور پاکستان به تاریخ 22 فروردین 1405 برگزار شد. بنابر اعلام رسانهها، قرار بود تا در هفته منتهی به پایان آتشبس، دور جدید مذاکرات نیز برگزار شود اما این مذاکرات از سوی ایران لغو شد.[۹]
در این میان، رئیس جمهور ایالات متحده آمریکا با محدودیت زمانی 60 روزه جنگ طبق قوانین کنگره آمریکا مواجه بود. طبق این قانون، رئیس جمهور آمریکا اجازه ندارد بیش از 60 روز کشور را در حالت جنگی نگهدارد بدون اینکه تاییده کنگره آمریکا را نداشته باشد.[۱۰]
اهداف جنگ
بر اساس گفتههای رئیسجمهور آمریکا و همچنین مواضعی که نخستوزیر اسرائیل در قبال ایران گرفت، اهداف مختلفی برای جنگ با ایران اعلام شده بود. ترامپ به صراحت از تغییر رژیم در ایران سخن میگفت و آن را بهترین اتفاقی میدانست که در این جنگ آن را توقع داشت. او همچنین از تسلیم بیقید و شرط سخن میگفت. در اسرائیل نیز تمرکز جنگ با هدف از کار انداختن توان نظامی و ادعای عدم اشاعه هستهای شکل گرفته بود. رسانههای تحلیلی گزارش دادهاند که با طولانیتر شدن جنگ، اهداف نهایی ایالات متحده و اسرائیل دچار واگرایی شده است. ایالات متحده تحت مدیریت دونالد ترامپ، رویکردی موسوم به مدل ونزوئلا را دنبال میکند؛ این راهبرد بر پایهٔ حذف رهبری سیاسی ارشد و جایگزینی آن با چهرههای عملگرا از بدنه داخلی قدرت استوار است تا ضمن حفظ ساختار اداری کشور، دسترسی به ذخایر عظیم انرژی تأمین شود. در مقابل، اسرائیل استراتژی کوتاه کردن چمن (Mowing the Grass) را برگزیده است که هدف آن نه لزوماً تغییر سریع رژیم، بلکه تضعیف مستمر و سیستماتیک توانمندیهای نظامی، زیرساختی و فرماندهی ایران برای مدیریت درگیری در بلندمدت و رفع تهدیدات امنیتی علیه خود است.
در حوزهٔ عملیاتی، اگرچه هماهنگی نزدیکی در انهدام سایتهای پدافند هوایی، مراکز موشکی و تأسیسات استراتژیک وجود داشته، اما اختلافات بر سر انتخاب اهداف بهوضوح نمایان شده است. در حالی که ترامپ بر حفظ برخی مهرههای داخلی برای مذاکرات آتی و جلوگیری از جهش قیمت جهانی نفت تأکید دارد، اسرائیل با گسترش حملات به زیرساختهای غیرنظامی، آبشیرینکنها و میادین گازی (نظیر پارس جنوبی)، به دنبال فلج کردن کامل توان اقتصادی و لجستیکی ایران است. این تضاد منافع، بهویژه در موضوع ترور مقامات ارشد، سبب شده تا تلاشهای دیپلماتیک آمریکا برای یافتن طرف گفتگو در داخل ایران، با چالشهای جدی مواجه شود.[۱۱]
متن تفاهمنامه
متن کامل یادداشت تفاهم اسلامآباد بین جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا، که در ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ با میانجیگری پاکستان به امضا رسید، مشتمل بر ۱۴ بند است و محتوای اصلی آن چهار محور اصلی را شامل میشود:
- نظامی-امنیتی (بندهای ۱، ۲، ۴، ۵ و ۹): شامل خاتمه فوری و دائمی عملیاتهای نظامی در تمامی جبههها از جمله لبنان، احترام به حاکمیت و تمامیت ارضی، رفع محاصره دریایی و خروج نیروهای آمریکایی از حوزه پیرامونی ایران، و تردد کشتیهای تجاری در خلیج فارس و تنگه هرمز با هماهنگی عمان و کشورهای ساحلی.
- محور هستهای و تحریمها (بندهای ۷، ۸، ۱۰ و ۱۱): شامل تعهد ایران به عدم تولید یا خرید سلاح هستهای و حلوفصل وضعیت مواد غنیشده از طریق رقیقسازی در محل تحت نظارت آژانس، و تعهد آمریکا به خاتمه تمامی تحریمهای یکجانبه و بینالمللی و نیز آزادسازی وجوه مسدودشده و صدور مجوزهای صادرات نفت و فرآوردههای پتروشیمی؛
- محور اقتصادی و بازسازی (بند ۶): شامل تعهد آمریکا به ایجاد برنامهای برای بازسازی و توسعه اقتصادی ایران با تأمین حداقل ۳۰۰ میلیارد دلار؛
- محور اجرایی و نهایی (بندهای ۳، ۱۲، ۱۳ و ۱۴) شامل مذاکرات برای توافق نهایی ظرف ۶۰ روز، تشکیل سازوکار نظارت بر اجرا، و تأیید توافق نهایی با قطعنامه الزامآور شورای امنیت سازمان ملل متحد. این یادداشت که با امضای نمایندگان ایران، آمریکا و پاکستان (بهعنوان میانجی) همراه است، بهعنوان سندی مقدماتی برای دستیابی به توافقی جامع و دائمی طراحی شده و طرفین را به حفظ وضعیت موجود تا زمان توافق نهایی ملزم میکند.[۱۲]
پانویس
- ↑ «انفجارهای شدید در بامداد جمعه در مرکز تهران»، خبرگزاری دویچه وله.
- ↑ "US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran", Al Jazeera
- ↑ «747 مصدوم و 201 شهید تاکنون/ 24 استان مورد اصابت»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ "The Diverging U.S. and Israeli Goals in Iran Are Making the Endgame Even Murkier'". Carnegie Endowment.
- ↑ «آتشبس به طرف مقابل تحمیل شد/ اخذ عوارض از کشتیهای تجاری ادامه دارد / آمریکا در صورت ادامه محاصره دریایی باید با چین وارد جنگ شود»، خبرگزاری تابناک.
- ↑ «تمدید آتش بس؛ یا عملیات فریب؟»، خبرگزاری عصرایران.
- ↑ «تحلیل رسانههای غربی از تمدید آتشبس ترامپ»، خبرگزاری تابناک.
- ↑ «تمدید آتش بس؛ یا عملیات فریب؟»، خبرگزاری عصرایران.
- ↑ «تحلیل رسانههای غربی از تمدید آتشبس ترامپ»، خبرگزاری تابناک.
- ↑ «تمدید آتش بس؛ یا عملیات فریب؟»، خبرگزاری عصرایران.
- ↑ "The Diverging U.S. and Israeli Goals in Iran Are Making the Endgame Even Murkier'". Carnegie Endowment.
- ↑ «متن یادداشت تفاهم اسلامآباد بین جمهوری اسلامی ایران و آمریکا»، خبرگزاری تسنیم.
منابع
«متن یادداشت تفاهم اسلامآباد بین جمهوری اسلامی ایران و آمریکا»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 27 خرداد 1405ش.