پیشنویس:خانواده لر
خانواده لر؛ الگوی خانواده لری
خانواده لری بهویژه در سبکزندگی عشایری، عمدتا دارای همان کارویژههای سنتی است؛ خانواده لری، هسته مرکزی ساختار جامعه عشایری بوده و فراتر از کارکردهای تولیدمثل، آرامشبخشی، جامعهپذیری و نقشهای مراقبتی، بهمثابه واحد تولیدی نیز عمل میکند. بربنیاد پیوندهای خانوادگی و شبکه خویشاوندی، لرها در حوزه سیاست نیز نقش آفرینی میکنند. متناسب با تعهد خانوادههای لر به ارزشهای عشایری، جنسیت از معیارهای مهمی منزلت اجتماعی بهشمار آمده و مردان ارزشمندتر از زنان تلقی میشوند؛ اما در عینحال زنان نیز از احترام ویژه برخوردار بوده و نقش محوری در استحکام خانواده لر دارند. فرهنگ عامیانه لری سرشار از عشق خانوادگی بوده و نشاندهنده اهمیت خانواده در فرهنگ لری است.
ساختار خانواده لری
به گزارش محققین؛ ساختار خانواده در جامعه عشایری لری عمدتا برپايه پـدرسـالاري استوار بوده، مسئوليتها و نشانههاي خانواده برپدر متكي است؛ بهطور معمـول تصـميمات او در خانواده لازم الاجرا است. بر پايه اين اصل، ازدواج دو نفر جوان لـر بـا يكـديگر بـهطـور عمده به تمايل اوليا آنها بستگي دارد؛ پدران و ريش سفيدان، بنا به موقعيت و مصلحت اجتماعي به انتخاب همسر براي فرزند خود اقـدام مـيكننـد. ازدواجها بیشتر درونگروهی بوده و مردان بیشترین عنایت به تفنگ، اسب و زن خوب دارند. زنان نیز نقش بنیادین در خانواده لری بهویژه ایل بختیاری بهعهده دارند.
نقشهای جنسیتی در خانواده لری
در الگوی سنتی خانواده لر بهویژه در جامعه عشایری، مردان به امور، شکار دفاع و دامداری میپرداختند و اداره امور خانه به عهده زنان بود. در ادبیات عامیانه لری فرادستی مرد نسبت به زن بازتاب یافته چنانکه ضربالمثل «الس کار پِدَرَه که مادَرر َگُذَرَه» (اصل کارپدر است و مادر رهگذر) بیانگر این نگرش است. با این حال، زنان لر، نقش محوری در حفظ و انتقال فرهنگ دارند؛ آنان مسئول آموزش سنتها، زبان لری، قصهها و اشعار محلی به نسلهای بعدی بوده و از طریق صنایع دستی چون گلیمبافی، سفالگری و چرمدوزی نقش کلیدی در تأمین معیشت خانواده و حفظ هویت فرهنگی لرها ایفا میکنند. زن در جامعه عشایری بهویژه ایل بختیاری در کنار وظایف خانهداری از قبیل مراقبت از کودکان، تهیه هیزم، هرس کردن گیاهان، شیردوشی، پختوپز و شستوشو، پا به پای مردان در عرصه تولیدی از جمله کشاورزی و دامداری نیز سهم نسبتا یکسانی با مردان دارند.
استحکام خانواده لری
خانواده در جامعه لر از جایگاه مهمی برخوردار بوده و همبستگی خانوادگی یکی از ویژگیهای برجسته سازمان اجتماعی آنان بهشمار میرود. در این میان زنان نقش مهمـی در استحکام خانواده دارند. زنان لر عمدتا مادران و همسرانـی دلسـوزی هستند که دلبستگی شدیدی به فرزندان و همسران خود دارند. پژوهشگران فرهنگ عامه بر این باورند که بخش مهمی از ادبیات شفاهی و فولکلور لری، در پیوند با مضامینی چون فراق همسر یا فرزند، دشواریهای زندگی و عواطف خانوادگی پدید آمدهاند که از مهمترین جلوههای فرهنگ شفاهی لرها بهشمار میروند.
جایگاه جنسیتی فرزندان در خانواده لر
در جوامع روستایی و عشایری فرزند پسر از منزلت اجتماعی بالاتری نسبت به دختر برخوردار است. این تمایز همان از همان روزهای نخست تولد در قالب آیینها و باورهای فرهنگی بازتاب مییابد؛ از جمله ذبح گوسفند بهعنوان عقیقه در روز تولد و هنگام تراشیدن موی سر نوزاد پسر، آویختن مهرهای آبیرنگ بر کلاه او برای دفع چشمزخم و دوختن حرز-تکه پارچهای حاوی- به لباس نوزاد به منظور محافظت از بلا.
آرزوهای خانواده لر برای فرزندان دختر و پسر
در جامعه عشایری لری، خانوادهها معمولا آرزو دارند که پسر پس از رسیدن به بلوغ جسمی و عقلی، در فعالیتهای کشاورزی و دامداری یاریرسان پدر باشند؛ اما در مناطق شهری، آرزوی خانوادههای لر عمدتا به سمت تحصیل، پیشرفت علمی و دستیابی پسر به جایگاه مناسب اجتماعی متمایل است؛ اما آرزوی آنها برای دختر این است که در هرچه زودتر و بهتر به وظایف خانهداری مسلط شوند تا در آینده ازدواج کرده و نقش مادری و همسری را به شایستگی ایفاکنند.
بازتاب تفاوتها در فرهنگ عامیانه لرها
تفاوت جنسیتی میان فرزندان در ادبیات شفهی و فرهنگ عامیانه لرها نیز نموده که بهعنوان نمونه به اشعار ذیل اشاره میشود: بیبی دُختَرآوردَه (خانمی دختربه دنیاآورده) ابُقعِةخُیوآلو (از شکم پر از خونش) مارهَفسَرآوردَه (مارهفتسری به دنیا آورده) بیبی پِسَرآوردَه (خانمی پسر به دنیا آورده) ابُقعِةدردآلو (از شکم پر از درد)تاجی بَر سَرآوردَه (تاجی برای سرآورده)
جامعهپذیری جنسیتی
به گزارش محققین؛ در خانواده لر مانند تمام خانوادههای سنتی و عشایری، کودکان از همان دوران اولیه رشد، با نقشهای جنسیتی متفاوتی جامعهپذیر میشوند؛ پسران برای تأمین معیشت خانواده و ایفای نقشهای پدری و شوهری تربیت شده و به آن مدام تذکر داد میشود که کسب درآمد از طریق کار و تلاش وظیفه مردانه است. دختران نیز عمدتا برای ایفای نقشهای خانگی آماده میشوند. در این الگوی اجتماعی، به دختران آموزش داده میشود که با وجود برخورداری از جذابیتهای فردی نباید از مسئولیتهای خانهداری غفلت کنند. افزون بر این، هنجارهای اجتماعی تعاملات آنها در فضاهای عمومی نظیر مهمانیها را محدود به معاشرت با زنان کرده و از ارتباط آزادانه با مردان منع میکند.
لالاییهای مادرانه لری
به عقیده برخی محققین؛ لالاییهای لری از غنا و گستردگی قابل توجهی برخوردارند و در شمار گنجنینههای فرهنگ عامه مردم لرستان بهشمار میآیند. این لالاییها روایتهای ظریف و لطیفی هستند که هریک راوی وقایع و رویدادهای است که در برهههای مختلف تاریخی بر این مردم و بهویژه برزنان لر گذشته و یا آن را در زندگی خود تجربه میکنند.
محتوا و مضامین لالاییها
لالاییها تجلی آرزوهای مادرانه و بستری برای انتقال ارزشهای فرهنگی بهشمار میآیند. مادر با زمزمه لالایی، مفاهیم ارزشی را به کودک منتقل میکند. بار عاطفی برخی از لالاییها بهگونهای است که فدکارای مادرانه تا حد جانبخشی برای فرزند را بازتاب میدهد. به عقیه بیرانوند؛ این اشعار نمایانگر ویژگیهای زندگی لرها بوده، رنجهای مادرانه و سختی زندگی کوهستانی است.
طبقهبندی لالاییها
لالاییهای لرستان را از نظر توجه به جنسیت فرزند میتوان به دو دسته تقسیم کرد: 1. لالاییهایی عمومی: لالاهایی که بدون توجه به جنسیت فرزند خوانده میشوند. 2. لالاییهای اختصاصی: لالاهایی که بهطور خاص برای دختر یا پسر سروده میشوند.
نمونههای لالایی
نمونههای ذیل بازتاب دهنده ابعاد و باورهای زندگی مادرانه در فرهنگ و خانواده لریاند: بی یو، جونم كه جونت بی بلا با- نی یه دار شو و روزت خدا با (بیا جانم كه جانت بی بلا باد – نگهدار شب و روزت خدا باد) بخوس رودم كه مال مون دس به باره - كه منزل مون صوا ور پا مناره (بخواب فرزندم كه ایلمان آماده حركت است - كه فردا منزلگاه ما در پای مناره خواهد بود) خو خیری برات، تا مو رم سر او تا - تا مو روم او بیارم تو بكن خو (به خواب خوش برو تا من به سر چشمه بروم - تا من آب بیاورم تو بخواب) شب شنبه که گرگ اوید خوره میش - اگه صتا خوره با مو غمی نیس (شب شنبه که گرگ آمده بود و میشها را میخورد- اگر صد تا را هم میخورد، چون تو را دارم غمی ندارم). سر کوی بلند فریاد و کردُم امیرالمومنین و یاد و کردُم امیرالمومنین ای شاه مردون دل ناشادگون و شاد و گردون.
اهمیت حفظ لالاییها
لالاییها و ضربالمثلها بهعنوان بخشی از فرهنگ عامه، نقش مهمی در انتقال ارزشهای فرهنگی به نسلهای آینده ایفا میکنند. برخی محققین معتقدند؛ امروزه بسیاری از لالاییهای لری در معرض فراموشی قرار دارند، زیرا شماری از مادران لر نهتنها علاقهای به این سرودههای عامیانه ندارند که از تسلط بر زبان مادری خود نیز محروماند. این لالاییها از منظر موسیقایی نیز واجد ملودیهای بینظیری محلی هستند که حفظ و مستندسازی آن برای غنای فرهنگ جامعه ضروری است.
شیوههای سنتی ازدواج در فرهنگ لری
ازدواج در فرهنگ لری از دیرباز تحت تأثیر ساختارهای قبیلهای و خویشاوندی بوده است. هرچند تحولات اجتماعی و فرهنگی معاصر موجب شدهاند که در انتخاب همسر، رضایت طرفین بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد؛ اما شیوههای سنتی همچنان در بسیاری از مناطق رواج دارند و انتخاب همسر اغلب توسط خانواده صورت گرفته و والدین نقش محوری در این امر ایفا میکنند. پژوهشگران؛ پنج شیوه سنتی ازدواج را در میان این قوم شناسایی و مستند کردهاند:
- ازدواج ناف برون
هرگاه دختر و پسری تقریباً همزمان متولد شوند، والدین بند ناف نوزاد دختر را به نام پسر میبرند. این عمل نمادی از پیوند آینده آن دو تلقی میشود و بر اساس این رسم، آنها پس از رسیدن به سن بلوغ با یکدیگر ازدواج خواهند کرد.
- ازدواج خونبس
در جریان نزاعهای قبیلهای، چنانچه کسی کشته شود، بزرگان و ریشسفیدان برای پایان دادن به خصومت و برقراری صلح، نزدیکترین دختر به قاتل را به عقد پسری از خانواده مقتول درمیآورند. این پیوند که «خونبس» نامیده میشود، ابزاری برای حل منازعه و استحکام آشتی میان دو طایفه به شمار میرود.
- ازدواج گا به گا
در این شیوه، چنانچه در هر دو خانواده عروس و داماد، دختر و پسر جوانی در سن ازدواج وجود داشته باشند، آنها را با رضایت خودشان به عقد یکدیگر درمیآورند. این نوع ازدواج دوسویه، پیوند خویشاوندی میان دو خانواده را مستحکمتر میسازد.
- ازدواج فامیلی
ازدواج فامیلی یا درونگروهی از ریشهدارترین و رایجترین انواع ازدواج در میان اقوام لر است. این گرایش در میان بختیاریها بهویژه برجسته است، چنانکه ازدواج با افراد خارج از طایفه بهندرت صورت میگیرد. این رسم در حفظ انسجام قبیلهای و تمرکز داراییها در درون گروه نقش مهمی داشته است.
- ازدواج همبهری
چنانچه پسری از دوران کودکی در خانهای به کار مشغول میشد و در طول زمان امانتداری و اعتماد خود را نزد صاحبخانه ثابت میکرد، او را «شریک» یا «همبهر» مینامیدند. اگر چنین فردی در جوانی به دختر صاحبخانه علاقهمند میشد، پدر دختر میتوانست دخترش را بدون دریافت شیربها یا مهریه به عقد او درآورد. این شیوه نوعی پاداش اجتماعی برای وفاداری و خدمت صادقانه تلقی میشد.
مراسم خواستگاری
در ازدواجهای فامیلی، خواستگاری معمولاً توسط پدر و مادربزرگ انجام میشود. در صورتی که خواستگار از خارج از خانواده باشد، یکی از بانوان فامیل بهصورت غیررسمی به منزل پدر دختر مراجعه میکند. چنانچه پاسخ آنها مثبت باشد، خانواده پسر برای خواستگاری رسمی اقدام میکند. برای خواستگاری، ابتدا مادر و خواهر داماد به منزل دختر میروند تا او را ببینند. در صورت تأیید، زمانی برای مراسم خواستگاری تعیین میشود. این مراسم عمدتاً به منظور رسیدن بزرگان دو خانواده به توافق برگزار میگردد. پس از توافق، جلسهای موسوم به خرجبُرُن (شیرینیخوران) تشکیل میشود که در آن جزئیات مربوط به مراسم عقد و عروسی مورد بحث و بررسی قرار میگیرد. در پایان این جلسه، مادر داماد انگشتری به عروس میدهد که در اصطلاح محلی «نشان کردن» نامیده میشود.
مراسم عروسیخوانی
لرها آداب مفصّلی برای برگزاری مراسم عروسی دارند. عروسیخوانیهای این قوم متنوّعاند و هریک به بخشی از مراحل عروسی اختصاص دارد؛ از جمله: خواستگاری، شیرینیخوران، بلهبران، رختبران، جهازبران، حنابندان، حمّامرفتن عروس و داماد، عقدکنان، حجلهبستن و مراسم پاگشا. این آوازها به منظور شادیآفرینی برای حاضران اجرا میشوند. نمونهای از اشعار خواندهشده در مراسم عروسی: آقا (نام پدر دختر) آقا (نام پدردختر) پر و بالِتِه گُشُن (ای پدر عروس، با آغوش گشاده پذیرای این پیوند باش) اَر خِلی دل ناگرُنی دو هزار دِیَه بِسون (اگر بسیار نگران هستی دو هزار سکۀ دیگر نیز دریافت کن) آقا (نام داماد) رَ وِ شکارو تیرِش خورد وِه بلبلی (آقا داماد در شکارگاه بلبلی را با تیر زد) بردِشَه حونَه هُسیرَش دادشه چَپَه گلی (آن را به خانۀ پدر زن برد و به عروس هدیه داد)
پانویس
منابع
مینا، صدف؛ مبارکی، مهدی (۱۳۸۸). «مينا و مبارکی، «نقش جوانان قوم لر در ساختار خويشاوندي و ازدواج در آن قوميت با بررسي چهار فيلم سينمايي خون بس، نامزدي، آرزوهاي زمين و عروس در گهواره» (PDF). پژوهش جوانان، فرهنگ و جامعه (سوم): ۱۰۳–۱۲۰.
صفرزاده، نغمه (۱۳۹۴). «بازنمایی هویت زنان عشایر بختیاری در نقاشیهای معاصر ایران» (PDF). پیکره. چهارم (هفتم): ۲۵–۴۴.