بدا در ظهور امام مهدی

بَداء در زمان ظهور امام مهدی؛ تجلی فرمان الهی در تغییر سرنوشتِ مقدرِ آن دوران بر اساس مشیت، حکمت و علم ازلی خداوند.

بداء در ظهور امام مهدی از مباحث کلامی مرتبط با نشانه‌های ظهور است که نسبت آن با حتمیت یا غیرحتمی‌بودن رویدادهای آخرالزمانی، در منابع امامیه مورد بررسی قرار گرفته است. با توجه به گسترهٔ مفهومی بداء در کلام امامیه و تأکید روایات بر حتمیت نشانه‌های پنج‌گانه، بداء در اصل ظهور، زمان ظهور و نشانه‌های حتمی راه ندارد و فقط در امور غیرحتمی و ویژگی‌های فرعی نشانه‌ها مانند زمان دقیق یا مکان وقوع قابل‌پذیرش است. از منظر معرفتی، نسبت بداء با علم ازلی و مشیت الهی، به‌عنوان یکی از ابعاد تدبیر خداوند قابل بررسی است؛ همچنین پرسش از سازگاری آن با آموزه‌های مهدویت، مستلزم تفکیک نشانه‌های حتمی از غیرحتمی است. در این چارچوب، بحث از حتمیت خود بداء و نسبت آن با نقض غرض یا تغییر شمولی نشانه‌های روایی، نیازمند واکاوی مستقلی است که در ادامهٔ مدخل به آن پرداخته خواهد شد.

مفهوم‌شناسی

بداء بر وزن سماء، مصدر مادهٔ بدو و به معنای آشکار شدن است. در اصطلاح کلامی امامیه، بداء به معنای تغییر مقدّرات در قضای مشروط الهی از سوی خداوند بر اساس برخی حوادث و تحت شرایط و عوامل ویژه است که با مفهوم قرآنی «لوح محو و اثبات» بر اساس آیهٔ ۳۹ سورهٔ رعد تبیین می‌شود. این تعریف، بداء را به ارادهٔ الهی و نیز زمینه‌های وقوعیِ آن پیوند می‌زند و از تعاریف ناقصی که صرفاً به ظهور امر متفاوت از پیش‌بینی بسنده می‌کنند، متمایز است. بداء در ظهور امام مهدی عبارت است از امکان تغییر در زمان ظهور یا نشانه‌های غیرقطعی آن، مشروط بر اینکه این تغییرات در چارچوب قضای مشروط الهی و با حفظ حتمیت اصل ظهور و نشانه‌های حتمی رقم بخورد. به‌عبارت دیگر، جوهر مشترک بداء در این مدخل، تغییرپذیری امور مشروط است؛ اما این جوهر در سه حوزهٔ کاربست متفاوت دارد:

1. بداء در اصل ظهور؛ که ظهور هرگز رخ ندهد.
2. بداء در زمان ظهور؛ که زمان قطعی ظهور تغییر کند.
3. بداء در نشانه‌های ظهور؛ که برخی نشانه‌ها رخ ندهند و در نشانه‌های غیرقطعی قابل‌پذیرش است.

بر اساس منابع کلامی، بداء در اصل ظهور و نشانه‌های حتمی راه ندارد و صرفاً در زمان ظهور به‌معنای تغییر زمان مشروط و نشانه‌های غیرقطعی مطرح است.[۶]

بستر تاریخی و اجتماعی

پرسش از امکان بداء در ظهور امام مهدی، ریشه در تحولات تاریخی و اجتماعی دوران غیبت دارد. در سده‌های نخستین غیبت کبری، با طولانی‌شدن دورهٔ انتظار و ناکامی برخی پیش‌بینی‌های زمانی دربارهٔ ظهور، بحث از تغییرپذیری زمان ظهور در میان محدثان و متکلمان امامیه مجال طرح یافت.[۷] این بحث در ادوار بعد، با شکل‌گیری نظام‌های اعتقادی منسجم‌تر، به تدریج به تفکیک نشانه‌های حتمی از غیرحتمی انجامید و بداء به‌عنوان یکی از راه‌های تبیین فلسفهٔ تأخیر ظهور، در گفتمان کلامی شیعه تثبیت شد.[۸] همچنین، برخی جریان‌های اجتماعی و سیاسی در طول تاریخ، با استناد به بداء، تغییر در مصادیق یا زمان نشانه‌ها را تفسیر کرده‌اند که خود موجب بازخوانی‌های متعددی در این مفهوم گردیده است.[۹]

بداء در اصل ظهور

در منابع اسلامی، قیام امام مهدی از وعده‌های قطعی و تخلف‌ناپذیر الهی شمرده می‌شود و به اعتقاد متکلمان امامیه، این پدیده تحت هیچ شرایطی مشمول بداء نخواهد بود.

بداء در زمان ظهور

در باب زمان ظهور امام مهدی، دو دیدگاه کلامی مطرح است: برخی آن را مشروط به رفتار و کنش‌های انسانی دانسته و برخی دیگر آن را امری مطلق و در انحصار علم الهی می‌شمارند. بر پایه دیدگاه دوم، انتساب مفهوم بداء به زمان ظهور از منظر منطق کلامی فاقد جایگاه است، چرا که هیچ زمان مشخصی تعیین نشده تا دستخوش تغییر گردد. در مقابل، پیروان دیدگاه نخست با پیوند زدن بداء به ابعاد اجتماعی و نقش‌آفرینی مردم، معتقدند که زمان ظهور می‌تواند متأثر از اراده جمعی و میزان آمادگی جامعه باشد؛ در این رویکرد، بداء نه‌تنها یک مفهوم کلامی، بلکه سازوکاری پویا برای ایجاد امید، نشاط اجتماعی و انگیزش مؤمنان جهت فراهم‌سازی زمینه‌های ظهور است.

در این منظومه فکری، انتظار به‌عنوان یک کنش فعال و مسئولانه بازتعریف می‌شود که برخلاف برداشت‌های منفعلانه، با اصلاح فردی، تربیت اخلاقی و مشارکت اجتماعی پیوند دارد. از این منظر، تحقق ظهور فرآیندی همسو با سنت‌های الهی است که متوقف بر آماده‌سازی همه‌جانبه جامعه بوده و هر اندازه زمینه‌های فردی همچون معرفت‌شناسی و خودسازی و زمینه‌های اجتماعی مانند همدلی و وفاداری به آرمان‌ها فراهم‌تر باشد، امکان تسریع در فرج بیشتر خواهد بود. در همین راستا، دعا برای تعجیل در فرج فراتر از یک عمل فردی، به‌عنوان یک وظیفه و استغاثه جمعی شناخته می‌شود که علاوه بر آثار تربیتی و معنوی، ابزاری برای مشارکت در تغییر تقدیرات و بسترسازی برای تحقق ظهور دانسته شده است.

بداء در نشانه‌های ظهور

در منابع روایی، نشانه‌های ظهور به دو دسته حتمی و غیرحتمی تقسیم شده‌اند. وقوع بدا در نشانه‌های غیرحتمی مورد اتفاق دانشمندان است، پیرامون امکان وقوع آن در نشانه‌های حتمی مانند خروج سفیانی و صیحه آسمانی اختلاف‌نظر وجود دارد:

نخستین دیدگاه، نفی بداء در نشانه‌های حتمی است. قائلان به این نظر، نشانه‌های حتمی را وقایعی اجتناب‌ناپذیر می‌دانند. از نظر آنان، واژه حتم در روایات به معنای تغییرناپذیری است و تغییر در این نشانه‌ها با حکمت الهی و هدف از معرفی علائم ظهور ناسازگار است. این گروه با تکیه بر ضعف سندیِ روایاتِ دال بر بداء در علائم حتمی، معتقدند که این روایات توان مقابله با حجم گسترده احادیثِ مستفیض و متواترِ دال بر حتمیتِ نشانه‌ها را ندارند و پذیرش بداء در این حوزه، تمایز میان علائم حتمی و غیرحتمی را لغو و بی‌معنا می‌کند.

دیدگاه دوم، پذیرش بداء در نشانه‌های حتمی است. پیروان این دیدگاه با استناد به مبانی قرآنی مانند آیه ۳۹ سوره رعد و همچنین هماهنگی با فلسفه دعا برای تعجیل در ظهور، بر این باورند که هیچ مانعی برای وقوع بداء در نشانه‌های حتمی وجود ندارد. از منظر آنان، این رویکرد با اصلِ ناگهانی بودنِ ظهور و نقش مؤثر کنش‌های انسانی در تغییر تقدیرات الهی سازگارتر است. بر اساس این دیدگاه، تحقق ظهور بدون وقوع برخی نشانه‌ها ممکن است که این خود مصداقی از بداء در نشانه‌های حتمی است.

دیدگاه سوم، جمع بین روایات است که می‌کوشد میان حتمیتِ نشانه‌ها و امکان بداء، وحدت ایجاد کند. در این نگاه، حتمی بودن به معنای حتمی از سوی خدا تفسیر می‌شود، نه حتمی بر خدا، به‌طوری که تغییرناپذیر باشد. برخی صاحب‌نظران در این رویکرد معتقدند بداء ممکن است نه در اصلِ وقوعِ نشانه، بلکه در اوصاف زمانی یا مکانی آن رخ دهد، به‌گونه‌ای که ماهیتِ نشانه بودنِ آن حفظ شود. بر پایه این تفسیر، ظهور امام مهدی واجد زمانِ قطعی و تغییرناپذیر نیست و دعا برای فرج می‌تواند به عنوان ابزاری برای تغییر در تقدیراتِ زمانی و تسریع در ظهور نقش‌آفرین باشد.

منابع

• «آثار و فایده‌های خواندن دعای سلامتی امام زمان (عج)». بیتوته. دریافت‌شده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵.
• «آیا در نشانه‌های حتمی ظهور و یمانی، امکان «تغییر»، «بداء» و «عدم وقوع» مطرح است». پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه. ۲۰ دی ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵.
• آیتی، نصرت‌الله (۱۳۹۰). تأمل در نشانه‌های حتم ظهور. قم: آینده روشن. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۵۰۷۳-۲۸-۷.
• ابن شهر آشوب مازندرانی، محمد بن علی (۱۳۷۹). مناقب آل ابی طالب (ع). قم: علامه.
• ابن منظور، ابوالفضل جمال‌الدین محمد (۱۳۶۳). لسان العرب. قم: ادب الحوزه.
• «استاد دانشگاه تهران: نبرد رمضان به طور قطعی نشانه‌ حتمی ظهور نیست». ایسنا. ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲ تیر ۱۴۰۵.
• برنجکار، رضا؛ ترجمان، مکارم؛ امیران (۱۳۹۱). «آموزهٔ بداء و علم الهی». علوم حدیث. هفدهم (شصت و سه): ۲۲–۴۱.
• پورسعیدی، محمد (۱۳۹۶). «نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان». سخن جامعه. ششم (چهارده): ۷–۱۶.
• ترجمان، مکارم (۱۴۰۳). «بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن». مطالعات فرهنگی قرآن. یکم (دو): ۳۰۸–۳۴۲.
• ترمذی، محمد بن عیسی (۱۴۰۳). سنن ترمذی. بیروت: دارالفکر للطباعه و النشر و التوزیع.
• «تاکید بر دعای جمعی برای تعجیل فرج امام زمان (عج) در روز اربعین». قم نیوز. ۱۴ شهریور ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵.
• خالد، حسین (۱۴۰۲). «تحلیل مهدویت (ظهور، بداء، حکومت مهدوی) در احادیث امام جواد علیه‌السلام». مطالعات حدیث‌پژوهی. هشتم (پانزده): ۵۹–۸۲.
• خوشنویس‌زاده اصفهانی، مرتضی (۱۳۹۱). «بررسی تحلیلی نشانه‌های حتمی‌الوقوع ظهور امام مهدی علیه‌السلام در روایات». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه اصفهان، دانشکده ادبیات و علوم انسان.
• دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. به کوشش کاظم موسوی بجنوردی. تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. ۱۳۸۱.
• راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۱۲). المفردات. دمشق: الدار الشامیه.
• زهادت، عبدالمجید (۱۳۹۶). معارف و عقاید 5. قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم. شابک ۶۰۰۷۵۵۰۸۰X.
• سلیمیان، خدامراد (۱۳۸۸). «ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف». انتظار موعود. نهم (سی): ۸۹–۱۱۶.
• صافی گلپایگانی، لطف‌الله (۱۳۸۰). اسخ به ده پرسش. قم: دفتر تنظیم و نشر آثار حضرت آیت‌الله صافی گلپایگانی.
• صبایی، مهدی؛ شاکر، محمدتقی؛ رضوی، رسول (۱۳۹۷). «امکان پیدایشی دیگر در نشانه‌های حتمی ظهور». تحقیقات کلامی. ششم (بیست): ۲۱۵–۲۳۳.
• صدوق، محمد بن علی (۱۳۷۸). عیون اخبار الرضا (ع). تهران: جهان.
• صدوق، محمد بن علی (۱۴۰۵). کمال الدین و تمام النعمة. به کوشش علی‌اکبر غفاری. قم: جامعه مدرسین.
• صمدی، قنبرعلی (۱۳۸۶). «نقش مردم در تعجیل ظهور». مشرق موعود. دوم (چهار): ۵۷–۷۲.
• طباطبایی، محمد حسین (۱۳۶۳). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: اسماعیلیان.
• طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۱). الغیبه. قم: مؤسسه معارف اسلامی.
• ««چرا امام زمان (عج) غایب شد؟». توکا مگ. ۵ آذر ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵.
• کورانی، علی (۱۴۲۸). معجم احادیث الامام المهدی. قم: مسجد جمکران.
• گودرزی، مجتبی (۱۳۹۸). «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)». مشرق موعود. سیزدهم (چهل و نه): ۴۳–۶۸.
• مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳). بحارالانوار. بیروت: الوفاء.
• مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۴). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول (ص). تهران: دار الکتب الإسلامیه.
• محمدی ری‌شهری، محمد (۱۳۹۳). دانشنامه امام مهدی. قم: دار الحدیث.
• مفید، محمد بن محمد (۱۴۱۳). الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد. قم: مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام، کنگره شیخ مفید.
• موسوی‌اصفهانی، سید محمدتقی (۱۳۶۳). مکیال‌المکارم فی فوائد الدعاء للقائم. به کوشش مؤسسة الامام المهدی (ع). قم: مدرسة الامام المهدی (ع).
• مولایی‌نیا، عزت‌الله (۱۳۹۹). «بررسی مسئله «بداء» از دیدگاه فریقین در قرآن و سنّت». پژوهش‌نامه مذاهب اسلامی. هفتم (چهارده): ۳۸–۶۱.
• «مهم‌ترین عوامل در زمینه‌سازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟». امام مهدی (علیه السلام) کیست؟. دریافت‌شده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵.
• «نقش انتظار در آمادگی برای ظهور امام زمان (عج)». سیویلیکا. ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵.
• نمازی شاهرودی، علی (۱۳۸۴). مستدرکات علم رجال الحدیث. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
• هادی‌زاده، محمدتقی؛ توحید، حبیب (۱۴۰۰). «بداء و نشانه‌های حتمی ظهور». مشرق موعود. پانزدهم (پنجاه و نه): ۸۹–۱۱۶.