سلام نظامی

سلام نظامی؛ نماد وفاداری و احترام نیروهای مسلح به ارزش‌های اجتماعی خاص مانند پرچم و سرود ملی.

سرلشکر عبدالرحیم موسوی در حال ادای سلام نظامی به یک سرباز در مراسم دانش‌آموختگی

سلام نظامی، یک رفتار نمادین برای ادای احترام نظامیان به پرچم، سرود ملی و مقامات عالی‌رتبه یا مافوق است. در ایران معاصر، این حرکت نمادین در آیین‌نامه‌های انضباطی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران مدون شده است. در سال‌های اخیر، ورزش‌کاران در برخی میادین ورزشی و همچنین دانشجویان در مراسم‌های خاص، برای ادای احترام به شهیدان، پرچم و سرود ملی از این حرکت نمادین استفاده می‌کنند. امروزه سلام نظامی در حوزه‌های گوناگون به نماد همبستگی ملی و آمادگی دفاعی تبدیل شده است.

مفهوم‌شناسی

واژهٔ سلام از ریشهٔ سلم به‌معنای سلامت، امنیت و صلح است. سلام نظامی در اصطلاح، ادای احترام نظامیان به مقام مافوق خود است. امروزه در ایران، نظامیان برای سلام نظامی به‌صورت فردی، دست راست خود را بالا می‌برند و رو به مخاطب، انگشتان را به پیشانی و سایبان کلاه نزدیک می‌کنند.

تاریخچه

پیشینهٔ ادای احترام نظامی در ایران به دوره هخامنشیان بازمی‌گردد. در نقش‌برجسته بارِ عام داریوش بزرگ در تخت‌جمشید، یکی از مقامات مادها در حال ادای احترام به پادشاه تصویر شده است؛ در این آیین، فرد دست خود را به‌گونه‌ای مقابل دهان گرفته که کف دست رو به صورت است. این سنت در دورهٔ ساسانی تغییر شکل داد و به‌صورت نشان‌دادن انگشت سبابه درآمد؛ این حالت در نقش‌برجسته‌هایی مانند رَس شَمرا دیده می‌شود.

دربارهٔ ریشه سلام نظامی به‌صورت دست کنار سر، گفته می‌شود شوالیه‌ها برای شناسایی یکدیگر یا ادای احترام به مقام بالاتر، نقاب کلاه‌خود را با دست راست بالا می‌زدند. این حرکت در قرن ۱۸ میلادی در ارتش‌های اروپایی به‌صورت تماس دست با لبه کلاه یا شقیقه، تثبیت شد. این شکل از سلام نظامی، در دورهٔ قاجار و هم‌زمان با تأسیس دارالفنون توسط مستشاران نظامی اتریشی و فرانسوی وارد آیین‌نامه‌های ارتش ایران شد. این ساختار پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران نیز حفظ و در آیین‌نامه‌های انضباطی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران تثبیت شد.

انواع سلام نظامی در آیین‌نامه انضباطی نیروهای مسلح ایران

بر اساس آیین‌نامه انضباطی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران، سلام نظامی به اشکال زیر اجرا می‌شود:

نوع سلام	نحوه اجرا	کاربرد
سلام دست	بلند کردن دست راست به نحوی که انگشتان چسبیده به هم، کشیده و بند اول انگشت سبابه در امتداد گوشه ابروی راست یا لبه کلاه باشد.	رایج‌ترین نوع احترام انفرادی برای پرسنل دارای کلاه.
پیش‌فنگ	قرار دادن سلاح (معمولاً تفنگ) به‌صورت عمودی در مقابل بدن با فواصل تعیین‌شده.	ادای احترام رسمی یگان‌های مسلح به پرچم، سرود ملی و مقامات عالی‌رتبه.
احترام یگانی	صدور فرمان «خبردار» توسط فرمانده و ادای احترام هم‌زمان اعضای یگان.	در مراسم صبحگاه، تشریفات نظامی و هنگام ورود مقام ارشد به محل استقرار یگان.

سلام نظامی در میادین ورزشی

ادای سلام نظامی توسط برخی ورزش‌کاران ایرانی در رقابت‌های بین‌المللی، به‌ویژه در دههٔ ۱۳۹۰ و ۱۴۰۰ش، بازتاب‌های رسانه‌ای و سیاسی گسترده‌ای داشته است. این حرکت معمولاً روی سکوهای قهرمانی یا هنگام پخش سرود ملی جمهوری اسلامی ایران انجام می‌شود.

نمونه‌های شاخص

ادای سلام نظامی توسط امیرحسین زارع در رقابت‌های کشتی قهرمانی جهان (۲۰۲۵م کرواسی)

• امیرحسین زارع: وی پس از کسب مدال طلای سنگین‌وزن کشتی آزاد قهرمانی جهان، روی سکوی قهرمانی سلام نظامی داد.
• تیم‌های ملی: در سال‌های اخیر، بازیکنان تیم‌های ملی والیبال، بسکتبال و هندبال در رده‌های مختلف زنان و مردان در مراسم آغازین مسابقات و هنگام پخش سرود ملی، به‌صورت تیمی اقدام به ادای سلام نظامی کرده‌اند.

دیدگاه‌ها و تفسیرها

دربارهٔ انگیزه و پیامد این اقدام، دو رویکرد متفاوت در رسانه‌ها وجود دارد:

• رسانه‌های ایران: این اقدام را نشانه‌ای از انسجام ملی، وطن‌دوستی، صیانت از هویت ملی، امنیت ملی، عزت ملی، منافع ملی و ادای احترام به شهدای جنگ ۱۲ روزه توصیف می‌کنند. برخی تحلیل‌گران، این حرکت را نوعی دیپلماسی ورزشی می‌دانند که هدف آن نمایش اقتدار ملی، ثبات سیاسی و ایستادگی در برابر فشارهای بین‌المللی است.
• منتقدان و رسانه‌های خارج از ایران: گروهی از منتقدان و رسانه‌هایی مانند ایران‌اینترنشنال و من‌وتو، این اقدام را سیاسی‌کردن ورزش تلقی کرده‌اند. از نظر این گروه‌ها، سلام نظامی نشان‌دهندهٔ هم‌سویی سیاسی ورزشکار با ساختار حاکم است و با اصول منشور المپیک مبنی بر دوری ورزش از سیاست، ناسازگار است.

سلام نظامی دانشجویان

احترام نظامی دانشجویان دانشگاه صنعتی شریف به پیکر شهدای جنگ ۱۲ روزه

در سال‌های اخیر، استفاده از سلام نظامی در برخی مراسم‌های رسمی و مذهبی در دانشگاه‌های ایران توسط دانشجویان و به‌عنوان نمادی از احترام به شهدا یا ابراز وفاداری به ارزش‌های رسمی، گزارش شده است؛ ازجمله در:

• دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج: در مراسم بزرگداشت روز دانشجو، جمعی از دانشجویان این دانشگاه با انجام حرکت سلام نظامی، به مقام شهدای جنگ ۱۲ روزه و پرچم جمهوری اسلامی ایران ادای احترام کردند. رسانه‌ها این حرکت را نشانه‌ای از پیوند دانشگاهیان با ارزش‌های دفاع مقدس توصیف کرده‌اند.
• دانشگاه صنعتی شریف: گزارشی از ادای سلام نظامی توسط گروهی از دانشجویان در جریان مراسم تشییع شهدای جنگ ۱۲ روزه در محوطه این دانشگاه منتشر شده است. این اقدام در فضای مجازی و رسانه‌های داخلی و بین‌المللی بازتاب داشته و به‌عنوان نمادی از اقتدار علمی، مقاومت و تعهد ملی تحلیل شده است.

منابع

• «آیین‌نامه انضباطی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت شناسنامه قانون، تاریخ بازدید: ۲ دی ۱۴۰۴ش.
• «دیپلماسی ورزشی به سبک ایرانی»، خبرگزاری دفاع مقدس (دفاع‌پرس)، تاریخ درج مطلب: ۲۴ تیر ۱۴۰۴ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تاریخ بازدید: ۶ دی ۱۴۰۴ش.
• زال‌پور، هومن، «تشکیل ارتش نوین ایران»، وب‌سایت موزه دکتر محفوظی، تاریخ بازدید: ۴ دی ۱۴۰۴ش.
• «سلام نظامی، پیام بی‌کلام ورزشکاران به نمایندگی از استقامت یک ملت»، نورنیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۴ مرداد ۱۴۰۴ش.
• «سلامی از جنس وطن‌پرستی، خبرگزاری دفاع مقدس (دفاع‌پرس)»، تاریخ درج مطلب: ۲۷ شهریور ۱۴۰۴ش.
• «سلام نظامی در قرون متفاوت»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۲ شهریور ۱۳۸۸ش.
• «قوانین جالب ادای احترام نظامی در نیروهای مسلح + تصاویر و متن قانون»، خبرگزاری باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۹ تیر ۱۳۹۹ش.
• مالکی، سمانه، «روایت دانشجویان شریف از احترام نظامی به سرداران شهید»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۳ جولای ۲۰۲۵م.
• معینی‌سام، بهزاد، «آیین احترام در زمان هخامنشیان و ساسانیان»، پژوهش‌های تاریخی، سال چهارم، شماره ۱۴، تابستان ۱۳۹۱ش.
• «+ فیلم| احترام نظامی ۱۰۰۰ نفری دانشجویان به یاد و احترام شهدای جنگ ۱۲ روزه و پرچم مقدس ایران در مراسم گرامیداشت روز دانشجو»، وب‌سایت خبرنامهٔ دانشجویان ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۶ آذر ۱۴۰۴ش.