بدا در ظهور امام مهدی
بَدا در ظهور امام مهدی؛ تجلی فرمان الهی در تغییر سرنوشت مقدر آن دوران براساس مشیت، حکمت و علم ازلی خداوند.
بَدا در بحث ظهور امام مهدی از مباحث کلامی مرتبط با نشانههای ظهور است که نسبت آن با حتمیت یا غیرحتمیبودن رویدادهای آخرالزمانی، در منابع امامیه مورد بررسی قرار گرفته است. با توجه به گسترهٔ مفهومی بدا در کلام امامیه و تأکید روایات بر حتمیت نشانههای پنجگانه، بدا در اصل ظهور، زمان ظهور و نشانههای حتمی راه ندارد و فقط در امور غیرحتمی و ویژگیهای فرعی نشانهها مانند زمان دقیق یا مکان وقوع قابلپذیرش است. از منظر معرفتی، نسبت بدا با علم ازلی و مشیت الهی، بهعنوان یکی از ابعاد تدبیر خداوند قابل بررسی است؛ همچنین پرسش از سازگاری آن با آموزههای مهدویت، مستلزم تفکیک نشانههای حتمی از غیرحتمی است.
مفهومشناسی
واژهٔ بدا بر وزن سماء، مصدر مادهٔ بدو و به معنای آشکار شدن است.[۱][۲] در اصطلاح کلامی امامیه، بدا به معنای تغییر مقدّرات در قضای مشروط الهی از سوی خداوند، براساس برخی حوادث و تحتشرایط و عوامل ویژه است. این مفهوم با مفهوم قرآنی لوح محو و اثبات، براساس آیهٔ ۳۹ سورهٔ رعد تبیین میشود.[۳] این تعریف با پیوند دادن بدا به ارادهٔ الهی و نیز بسترهای تحقق آن، از رویکردهای کاهشگرایانهای که آن را صرفاً به رخدادِ خلافِ پیشبینی تعریف میکنند، فاصله میگیرد.[۴][۵]
در بحث از ظهور امام مهدی در منابع شیعه، برای بدا سه حوزه فرض شده است: بدا در اصل ظهور، بدا در زمان ظهور، و بدا در نشانههای ظهور.[۶] با این حال، عموماً بدا تنها دربارهٔ زمان ظهور و نشانههای غیرحتمی آن پذیرفته میشود و اصل ظهور و نشانههای حتمی آن تغییرناپذیر دانسته میشود.[۷][۸]
بستر تاریخی و اجتماعی
در سدههای نخستین غیبت کبری، با طولانیشدن دورهٔ انتظار و ناکامی پیشبینیهای زمانی، بحث از تغییرپذیری زمان ظهور در میان محدثان و متکلمان امامیه مطرح شد.[۹] این آموزه در ادوار بعد، به تفکیک نشانههای حتمی ظهور از غیرحتمی انجامید.[۱۰] محمدباقر مجلسی اختلاف روایات دربارهٔ مدت حکومت سفیانی را به بدا یا تقیه تفسیر کرده که نشان از کاربست این مفهوم در حل معضلات روایی دارد.[۱۱] بدا بهتدریج بهعنوان یکی از راههای تبیین فلسفهٔ تأخیر ظهور، در گفتمان کلامی شیعه تثبیت شد.[۱۲]
بدا در اصل ظهور
در منابع امامیه، قیام امام مهدی از وعدههای قطعی و تخلفناپذیر الهی شمرده میشود.[۱۳][۱۴] متکلمان امامیه بر این باورند که این پدیده، تحت هیچ شرایطی مشمول بدا نخواهد بود.[۱۵][۱۶][۱۷]
بدا در زمان ظهور
دربارهٔ زمان ظهور مهدی، دو دیدگاه کلامی عمده وجود دارد: دیدگاهی که زمان آن را مطلق و منحصراً وابسته به مشیت الهی میداند، و دیدگاهی که آن را مشروط به رفتار و کنشهای انسانی تلقی میکند.[۱۸] بر پایهٔ دیدگاه اول، به دلیل نامشخص بودن زمان ظهور، مفهوم بدا در این زمینه جایگاهی ندارد.[۱۹] در مقابل، موافقان مشروط بودن زمان ظهور معتقدند که میزان آمادگی جامعه میتواند زمان آن را تغییر دهد.[۲۰][۲۱] در این نگاه، بدا افزونبر جنبهٔ کلامی، دارای کارکردهای فردی و اجتماعی است[۲۲][۲۳][۲۴] و بهعنوان کنشی فعال در پیوند با اصلاح فردی، خودسازی و مشارکت اجتماعی تعریف میشود.[۲۵] در این چارچوب فکری، معرفتشناسی و خودسازی، همدلی و وفاداری به آرمانهامیتواند به تسریع در ظهور بینجامد؛[۲۶][۲۷] در حالی که گناه، عدم همراهی با امام یا آماده نبودن جامعه موجب تأخیر در آن میشود.[۲۸] در همین چارچوب، دعا برای تعجیل در فرج[۲۹][۳۰][۳۱] فراتر از یک عمل فردی، بهعنوان یک وظیفه و استغاثه جمعی شناخته میشود[۳۲] که عاملی مؤثر در فراهم ساختن زمینههای ظهور[۳۳] و ایجاد امید و پویایی در میان مؤمنان است.[۳۴]
بدا در نشانههای ظهور
در منابع روایی، نشانههای ظهور به دو دستهٔ حتمی و غیرحتمی تقسیم شدهاند.[۳۵] در بداپذیری نشانههای غیرحتمی، میان دانشمندان اختلافی نیست، اما دربارهٔ امکان بدا در نشانههای حتمی مانند خروج سفیانی و صیحه آسمانی[۳۶] دو نگاه اصلی وجود دارد:[۳۷][۳۸] گروه نخست بر تغییرناپذیری نشانههای حتمی تأکید دارند و آنها را وقایعی اجتنابناپذیر میدانند که بدا در آنها راه ندارد؛[۳۹][۴۰][۴۱] گروه دوم با استناد به مبانی قرآنی بدا و فلسفهٔ دعا برای تعجیل، وقوع بدا در این نشانهها را ممکن میشمارند.[۴۲][۴۳][۴۴][۴۵] رویکرد سومی نیز وجود دارد که میکوشد میان این دو دیدگاه جمع کند و حتمی بودن را نه به معنای تغییرناپذیری مطلق، بلکه به معنای حتمی از سوی خدا تفسیر میکند؛ در این نگاه، بدا ممکن است نه در اصل وقوع نشانه، بلکه در اوصاف زمانی یا مکانی آن رخ دهد.[۴۶][۴۷]
پانویس
- ↑ ابنمنظور، لسان العرب، ۱۴: ۶۶.
- ↑ راغب اصفهانی، المفردات، ۱۱۳.
- ↑ مجلسی، مرآة العقول، ۲: ۱۳۲.
- ↑ دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۱: ۵۰۳.
- ↑ مولایینیا، ««بررسی مسئله «بداء» از دیدگاه فریقین در قرآن و سنّت»»، پژوهشنامه مذاهب اسلامی، ۵۴.
- ↑ سلیمیان، «ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف»، انتظار موعود، ۸۹.
- ↑ واعظی و رضایی و فقیهزاده، «جستاری تطبیقی در مفهوم بداء از منظر متکلمان مسلمان و کتاب مقدس»، فلسفه و کلام اسلامی، ۸۲.
- ↑ طالعی، «تعلیقات علی بن محمد عاملی بر احادیث ابواب عدل»، مطالعات قرآن و حدیث سفینه، ۱۶۵.
- ↑ نعمانی، الغیبة، ۱۷۳.
- ↑ مفید، الارشاد، ۲: ۳۷۰.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۵۲: ۲۵۱.
- ↑ پورسعیدی، «نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان»، سخن جامعه، ۱۲.
- ↑ صدوق، عیون اخبار الرضا (ع)، ۲: ۵۹.
- ↑ گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، مشرق موعود، ۶۱–۶۲.
- ↑ سلیمیان، «ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف»، انتظار موعود، ۹۶–۹۷.
- ↑ یوسفی و عبداللهی، «تحلیل تطبیقی بداء»، تحقیقات قرآنی و حدیثی، ۵۰–۵۲.
- ↑ خدادادی، رضایی چراتی، قراباغی و محمدپور، «تحلیل ارتباط قضا و قدر با بداء از نگاه فریقین»، پژوهشنامه کلام تطبیقی شیعه، ۳۳۲.
- ↑ سلیمیان، «ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف»، انتظار موعود، ۹۷–۹۸.
- ↑ سلیمیان، «ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف»، انتظار موعود، ۱۰۸.
- ↑ صمدی، «نقش مردم در تعجیل ظهور»، مشرق موعود، ۵۸–۵۹.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۵۲: ۱۳۲.
- ↑ باقری و علیآبادی، «لوازم اعتقادی و کارکردهای عملی باور به بداء بر پایه آیات و روایات اهلبیت (ع)»، شیعهپژوهی، ۳۶–۳۷.
- ↑ ترجمان، «بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن»، مطالعات فرهنگی قرآن، ۳۳۳.
- ↑ صمدی، «نقش مردم در تعجیل ظهور»، مشرق موعود، ۶۱–۶۲.
- ↑ آزادمنش، «نقش انتظار در آمادگی برای ظهور امام زمان (عج)»، سیویلیکا.
- ↑ صمدی، «نقش مردم در تعجیل ظهور»، مشرق موعود، ۶۰.
- ↑ «مهمترین عوامل در زمینهسازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟»، امام مهدی (علیه السلام) کیست؟.
- ↑ داستانپور، «گناهان شیعیان عامل طولانی شدن غیبت است/ به وجود آمدن بداء سبب تأخیر در ظهور امام زمان»، خبرگزاری رسا.
- ↑ صدوق، کمالالدین و تمامالنعمة، ۱: ۴۸۵.
- ↑ طوسی، الغیبة، ۲۹۲–۲۹۳، ح۲۴۷.
- ↑ موسویاصفهانی، مکیالالمکارم فی فوائد الدعاء للقائم،، ۲: ۴۹۴.
- ↑ «تاکید بر دعای جمعی برای تعجیل فرج امام زمان (عج) در روز اربعین»، قم نیوز.
- ↑ الهینژاد، «بررسی و تحلیل نقش دعا در تعجیلبخشی ظهور»، پژوهشهای مهدوی، ۵–۸ و ۱۱.
- ↑ ترجمان، «بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن»، مطالعات فرهنگی قرآن، ۳۳۳–۳۳۷.
- ↑ مفید، الارشاد، ۲: ۳۷۰.
- ↑ زهادت، معارف و عقاید ۵، ۲: ۲۶۲.
- ↑ خالد، «تحلیل مهدویت (ظهور، بداء، حکومت مهدوی) در احادیث امام جواد علیهالسلام»، مطالعات حدیثپژوهی، ۶۴.
- ↑ «آیا در نشانههای حتمی ظهور و یمانی، امکان «تغییر»، «بداء» و «عدم وقوع» مطرح است»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ هادیزاده، توحید، «بداء و نشانههای حتمی ظهور»، مشرق موعود، ۱۱۱.
- ↑ طاهری دهنوی، جلالی، «تحلیل و بررسی روایات علائم حتمی ظهور و بداءپذیری در آنها»، سیویلیکا.
- ↑ پورسعیدی، «نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان»، سخن جامعه، ۱۴.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامه امام مهدی، ۷: ۴۳۲.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۱: ۳۸۱.
- ↑ صبایی، شاکر و رضوی، «امکان پیدایشی دیگر در نشانههای حتمی ظهور»، تحقیقات کلامی، ۷۹–۸۱.
- ↑ برنجکار، ترجمان، «آموزهٔ بداء و علم الهی»، علوم حدیث، ۳۶.
- ↑ سلیمیان، «ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف»، انتظار موعود، ۱۰۹–۱۱۳.
- ↑ آیتی، تأملی در نشانههای حتمی ظهور، ۳۴–۴۳.
منابع
- «آثار و فایدههای خواندن دعای سلامتی امام زمان». بیتوته. دریافتشده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵.
- «آیا در نشانههای حتمی ظهور و یمانی، امکان «تغییر»، «بداء» و «عدم وقوع» مطرح است». پایگاه اطلاعرسانی حوزه. ۲۰ دی ۱۳۹۴. دریافتشده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵.
- آیتی، نصرتالله (۱۳۹۰). تأمل در نشانههای حتم ظهور. قم: آینده روشن. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۵۰۷۳-۲۸-۷.
- ابنمنظور، ابوالفضل جمالالدین محمد (۱۳۶۳). لسان العرب. قم: ادب الحوزه.
- «استاد دانشگاه تهران: نبرد رمضان بهطور قطعی نشانه حتمی ظهور نیست». ایسنا. ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۵. دریافتشده در ۲ تیر ۱۴۰۵.
- الهینژاد، حسین (۱۳۹۶). «بررسی و تحلیل نقش دعا در تعجیلبخشی ظهور». پژوهشهای مهدوی. پنجم (بیستم): ۵–۲۲.
- باقری، اکبر؛ علیآبادی، حسن (۱۳۹۹). «لوازم اعتقادی و کارکردهای عملی باور به بداء بر پایه آیات و روایات اهل بیت (ع)». شیعهپژوهی. ششم (هجدهم): ۳۵–۵۳.
- برنجکار، رضا؛ ترجمان، مکارم؛ امیران (۱۳۹۱). «آموزهٔ بداء و علم الهی». علوم حدیث. هفدهم (شصت و سه): ۲۲–۴۱.
- پورسعیدی، محمد (۱۳۹۶). «نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان». سخن جامعه. ششم (چهارده): ۷–۱۶.
- ترجمان، مکارم (۱۴۰۳). «بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن». مطالعات فرهنگی قرآن. یکم (دو): ۳۰۸–۳۴۲.
- «تاکید بر دعای جمعی برای تعجیل فرج امام زمان در روز اربعین». قم نیوز. ۱۴ شهریور ۱۴۰۱. دریافتشده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵.
- «چرا امام زمان (عج) غایب شد؟». توکا مگ. ۵ آذر ۱۴۰۴. دریافتشده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵.
- خالد، حسین (۱۴۰۲). «تحلیل مهدویت (ظهور، بداء، حکومت مهدوی) در احادیث امام جواد علیهالسلام». مطالعات حدیثپژوهی. هشتم (پانزده): ۵۹–۸۲.
- خدادادی، سعید؛ رضایی چراتی، محمدعلی؛ قراباغی، مجتبی (۱۴۰۲). «تحلیل ارتباط قضا و قدر با بداء از نگاه فریقین». پژوهشنامه کلام تطبیقی شیعه. چهارم (هفتم): ۳۳۲–۳۵۱.
- دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. به کوشش کاظم موسوی بجنوردی. تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. ۱۳۸۱.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۱۲). المفردات. دمشق: الدار الشامیه.
- زهادت، عبدالمجید (۱۳۹۶). معارف و عقاید 5. قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم. شابک ۶۰۰۷۵۵۰۸۰X.
- سلیمیان، خدامراد (۱۳۸۸). «ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف». انتظار موعود. نهم (سی): ۸۹–۱۱۶.
- صبایی، مهدی؛ شاکر، محمدتقی؛ رضوی، رسول (۱۳۹۷). «امکان پیدایشی دیگر در نشانههای حتمی ظهور». تحقیقات کلامی. ششم (بیست): ۲۱۵–۲۳۳.
- صدوق، محمد بن علی (۱۳۷۸). عیون اخبار الرضا (ع). تهران: جهان.
- صدوق، محمد بن علی (۱۴۰۵). کمال الدین و تمام النعمة. به کوشش علیاکبر غفاری. قم: جامعه مدرسین.
- صمدی، قنبرعلی (۱۳۸۶). «نقش مردم در تعجیل ظهور». مشرق موعود. دوم (چهار): ۵۷–۷۲.
- طالعی، عبدالحسین (۱۳۹۵). «تعلیقات علی بن محمد عاملی بر احادیث ابواب عدل». مطالعات قرآن و حدیث سفینه. سیزدهم (پنجاه): ۱۴۳–۱۷۸.
- طباطبایی، محمد حسین (۱۳۶۳). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: اسماعیلیان.
- طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۱). الغیبه. قم: مؤسسه معارف اسلامی.
- کورانی، علی (۱۴۲۸). معجم احادیث الامام المهدی. قم: مسجد جمکران.
- «گناهان شیعیان عامل طولانی شدن غیبت است/ به وجود آمدن بداء سبب تأخیر در ظهور امام زمان». خبرگزاری رسا. ۱۳ خرداد ۱۳۹۴. دریافتشده در ۱۱ تیر ۱۴۰۵.
- گودرزی، مجتبی (۱۳۹۸). «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)». مشرق موعود. سیزدهم (چهل و نه): ۴۳–۶۸.
- مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳). بحارالانوار. بیروت: الوفاء.
- مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۴). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول (ص). تهران: دار الکتب الإسلامیه.
- محمدی ریشهری، محمد (۱۳۹۳). دانشنامه امام مهدی. قم: دار الحدیث.
- مفید، محمد بن محمد (۱۴۱۳). الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد. قم: مؤسسه آلالبیت علیهمالسلام، کنگره شیخ مفید.
- موسویاصفهانی، سید محمدتقی (۱۳۶۳). مکیالالمکارم فی فوائد الدعاء للقائم. به کوشش مؤسسة الامام المهدی (ع). قم: مدرسة الامام المهدی (ع).
- مولایینیا، عزتالله (۱۳۹۹). «بررسی مسئله «بداء» از دیدگاه فریقین در قرآن و سنّت». پژوهشنامه مذاهب اسلامی. هفتم (چهارده): ۳۸–۶۱.
- «مهمترین عوامل در زمینهسازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟». امام مهدی (علیه السلام) کیست؟. دریافتشده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵.
- «نقش انتظار در آمادگی برای ظهور امام زمان (عج)». سیویلیکا. ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵. دریافتشده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵.
- نعمانی، ابی عبدالله محمد بن ابن ابراهیم بن جعفر (۱۴۲۲). الغیبة. به کوشش فارس حسون کریم. قم: انوار الهدی.
- واعظی، محمود؛ رضایی، حسین؛ فقیهزاده، رضا (۱۴۰۲). «جستاری تطبیقی در مفهوم بداء از منظر متکلمان مسلمان و کتاب مقدس». فلسفه و کلام اسلامی. پنجاه و ششم (یکم): ۸۱–۹۴.
- ولیزاده، محمدجواد (۱۳۹۱). «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور». انتظار موعود. دوازدهم (سی و هشتم): ۶۷–۹۰.
- هادیزاده، محمدتقی؛ توحید، حبیب (۱۴۰۰). «بداء و نشانههای حتمی ظهور». مشرق موعود. پانزدهم (پنجاه و نه): ۸۹–۱۱۶.
- هاشمی، سیدعبدالله (۱۳۹۸). «بررسی امکان تعیین وقت ظهور». مشرق موعود. سیزدهم (دوم): ۴۷–۶۸.
- یوسفی، رقیه؛ عبداللهی، طاهره (۱۴۰۲). «تحلیل تطبیقی بداء». تحقیقات قرآنی و حدیثی. پنجم (نهم): ۴۷–۶۴.