زرتشتی‌دوزی

زرتشتی‌دوزی؛

انواع نقوش و مفاهیم در زرتشتی‌دوزی

موضوعات نقوش به‌کار رفته در هنر زرتشتی‌دوزی به سه دستۀ کلی تقسیم می‌شوند:

الف) نقوشی که از طبیعت منطقه الهام گرفته شده و به دو دستۀ جانوری و گیاهی تقسیم می‌شوند:

انواع نقوش	شاخص	انواع	مفاهیم و نمادها
جانوری	پرنده ماهی حیوانات شاخ‌دار	طاووس با پرهای باز و بسته، خروس، مرغ، جوجه، هدهد و سایر پرندگان انواع نقوش ماهی و طرح‌های موسوم به حوض و ماهی پروانه، گربه، قوچ، آهو، بز، نقشی شبیه به شتر، مار و جانوران خیالی و انتزاعی	طاووس مرغ ایزدبانوی ناهید بوده و در آیین زرتشتیان از آن به‌عنوان مرغ مقدس یاد می‌شود. خروس نیز نماد خورشید مقدس است. ماهی نماد باروری و حاصلخیزی و یادآور ایزدبانوی مادر است. حیوانات شاخ‌دار نماد باروری و قدرت هستند.
گیاهی	درخت گل	سرو یا سرو آزاد، سرو خمیده یا بته‌جقه، درخت زندگی شیلونه، گل چندپر، نقشی شبیه گل انار یا گلناری، گل و گلدان، آفتاب‌گردان یا میخک، بوتۀ گل همراه برگ	نماد زندگی و باروری است و ساحتی زنانه دارد. درخت سرو نماد آزادی و آزادگی است و با ناهید ارتباط دارد. گل شیلونه نماد چرخ زندگی، گل آفتاب‌گردان نماد برکت و خوش‌یمنی و گل‌های هشت‌پر و چهارپر نماد مهر و ناهید هستند.

ب) نقوش هندسی که در زرتشتی‌دوزی به هفت‌وهشت معروف است:

انواع نقوش	شاخص	انواع	مفاهیم و نمادها
نقوش هندسی	نقوش هندسی	دایره، لوزی، مثلث، مربع، خطوط مورب، نقوش موجی‌شکل	دایره نماد وحدت و شکفتگی و کمال و لوزی نماد زنانه به مثابۀ الهۀ مادر است. مثلث نیز برگرفته از سه عدد است و عدد سه در ارتباط با ایزدبانوان بوده است.

ج) نقوش مفهومی به دو دستۀ نقوش برگرفته از محیط و نقوش ترکیبی تقسیم می‌شوند:

انواع نقوش	شاخص	انواع	مفاهیم و نمادها
نقوش مفهومی	نقوش برگرفته از محیط نقوش ترکیبی	خورشید، نقش خورشید خانم، نقشی شبیه برسم‌دان نقش دو حیوان در طرفین درخت، نقشی موسوم‌به حوض و ماهی، نقش دو انسان نشسته روبه‌روی هم	خورشید نماد حیات و سرچشمۀ نیروی انسانی است. برسم‌دان نماد شکرگزاری از برکت‌های رویشی و گیاهانی است که منبع تغذیۀ انسان‌ها و حیوانات هستند. خورشید خانم نیز از ترکیب دو عنصر خورشید و مادینه به‌وجود آمده و از آن برای دفع چشم بد روی دیوار خانه‌ها آویزان می‌کنند. نقش دو انسان نماد عروس و داماد و سایر نقوش در فرهنگ زرتشتی نماد باروری و خوشبختی خوانده می‌شود.

منابع

• بختورتاش، نصرت‌الله (۱۳۸۰). نشان رازآمیز. تهران: فروهر. شابک ۹۷۸-۹۶۴۹۶۴۸۸۱۱.

• دوبوکور، مونیک (۱۳۷۳). رمزهای زنده جان. ترجمهٔ جلال ستاری. تهران: مرکز. شابک ۹۷۸۹۶۴۳۰۵۲۶۴۵.
• شوالیه، ژان؛ گربران، الن (۱۳۸۷). فرهنگ نمادها: اساطیر، رویاها، رسوم، ایمائ و اشاره، اشکال و قوالب، چهره‌ها، رنگها، اعداد. ج. ۵ جلد. تهران: جیحون. شابک ۹۶۴۶۵۳۴۱۴۷.

• عزیزی، رویا؛ طباطبایی جبلی، زهره (۱۳۹۹). «مطالعۀ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر». نشریۀ علمی باغ‌نظر. هفدهم (هشتاد و پنجم): ۱۷–۳۰.
• کوپر، جی.سی (۱۳۸۶). فرهنگ مصور نمادهای سنتی. ترجمهٔ ملیحه کرباسیون. تهران: نشر نو. شابک ۹۷۸۹۶۴۹۱۵۰۲۸۴.
• گلاک، جی؛ گلاک، سومی هیراموتو (۱۳۵۵). سیری در صنایع دستی ایران. ترجمهٔ یحیی ذکاء و رضا علوی. تهران: بانک ملی ایران.
• وارنر، رکس (۱۳۸۶). دانشنامه اساطیر جهان. ترجمهٔ ابوالقاسم اسماعیل‌پور. تهران: هیرمند. شابک ۹۶۴۸۳۳۲۱۴۲.
• هال، جیمز (۱۳۸۰). فرهنگ نگاره‌ای نمادها در هنر شرق و غرب. ترجمهٔ رقیه بهزادی. تهران: صدای معاصر. شابک ۹۶۴۵۵۴۵۶۲۵.
• یاحقی، محمدجعفر (۱۳۸۶). فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌ها در ادبیات فارسی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. شابک ۹۷۸۹۶۴۸۶۳۷۴۹۶.