سرنگونی جنگنده اف-۱۵ آمریکا توسط ایران

انهدام اف-۱۵ در آسمان کویت

در نهم اسفند 1404ش برابر با ۲۸ فوریه ۲۰۲۶م، ایالات متحده و اسرائیل حملات هوایی گسترده‌ای را علیه زیرساخت‌های نظامی و هسته‌ای ایران آغاز کردند. در این جنگ، تنش‌های هوایی شدیدی در منطقه جریان داشت؛ از جمله در اول مارس ۲۰۲۶م، گزارشی منتشر شد مبنی بر اینکه سه فروند اف-۱۵ئی آمریکایی در حین رهگیری پهپادهای ایرانی، به اشتباه توسط پدافند هوایی کویت هدف قرار گرفته‌اند.

فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام) برخی ادعاهای اولیه ایران مبنی بر سرنگونی جت‌های جنگنده در هفته‌های ابتدایی جنگ را جنگ روانی و اطلاعات غلط توصیف کرد، اما تایید کرد که حوادثی ناشی از آتش خودی رخ داده است. این فرضیه که توسط برخی منابع آمریکایی برای توجیه سقوط همزمان سه فروند اف-۱۵ مطرح شده بود، در برخی بازرسی‌های فنی رد شد و شواهدی به موفقیت پدافند هوایی ایران اشاره دارد.

انهدام اف-۱۵ در آسمان ایران

در بامداد جمعه ۱۴ فروردین ۱۴۰۵ش برابر با ۳ آوریل ۲۰۲۶م، یک فروند جنگنده F-15E آمریکایی بر فراز ایران سرنگون شد. اگرچه مقامات آمریکایی در ابتدا وقوع هرگونه حادثه برای جنگنده خود را تکذیب کردند، اما پس از انتشار گزارش‌هایی مبنی بر فرود دو سرنشین آن (خلبان و تکنیسین تسلیحات) با چتر نجات در خاک ایران، وقوع حادثه را تأیید کردند. این اولین هواپیمای سرنشین‌دار جنگی ایالات متحده بود که پس از ۲۳ سال در یک درگیری رزمی توسط آتش دشمن سرنگون می‌شد.

بر اساس ادعای منابع آگاه نظامی، احتمال می‌رود ایران برای سرنگونی این جنگنده‌های پیشرفته از ترکیبی از تسلیحات جدید و کمک‌های فنی متحدان خود استفاده کرده باشد. گزارش‌های ان‌بی‌سی حاکی از آن است که ممکن است موشک‌های دوش‌پرتاب (MANPADS) پیشرفته ساخت چین در هدف قرار دادن اف-۱۵ها در ارتفاع پایین نقش داشته باشند. همچنین گمانه‌زنی‌هایی مبنی بر در اختیار قرار دادن رادارهای هشدار زودهنگام دوربرد توسط پکن به تهران در روزهای آغازین درگیری مطرح شده است که توان پدافندی ایران را در برابر هواپیماهای رادارگریز افزایش داد.

شبکه سی‌ان‌ان در گزارشی اختصاصی مدعی شد که خلبانان نجات‌یافته از مشاهده آرایش‌های عجیب و پیچیده‌ای از پهپادهای ایرانی در آسمان خبر داده‌اند که به صورت یکپارچه و شناور جابجا می‌شدند. این پهپادها که به‌دلیل درخشش و نوع حرکت دسته‌جمعی به موجودات فضایی یا عروس دریایی تشبیه شده‌اند، از فناوری پیشرفته‌ای بهره می‌بردند که خلبانان آمریکایی را غافلگیر کرده بود. به‌گفته کارشناسان نظامی، این قابلیت که پیش‌تر تصور نمی‌شد در اختیار ایران باشد، باعث نگرانی جدی فرماندهان آمریکایی شده است.

بر اساس گزارش‌های منتشر شده، محل سقوط این جنگنده در ارتفاعات صعب‌العبور استان کهگیلویه و بویراحمد بوده است. هر دو خدمه پروازی موفق به خروج اضطراری (اجکت) شدند اما در دو نقطه متفاوت در خاک ایران فرود آمدند. بر اساس برخی منابع، یکی از این دو خلبانان، پیشتر نیز در جریان سقوط سه جنگنده اف-15 در آسمان کویت نیز مجبور به فرود اضطراری شده است.

مقامات محلی و نظامی ایران بلافاصله نیروهای خود را برای بازداشت خلبانان بسیج کردند و جایزه‌ای برای دستگیری یا هدف قرار دادن آن‌ها تعیین شد. عشایر خوزستان و کهگیلویه و بویراحمد اعلام کردند تا زمانی که این خلبانان را پیدا نکنند دست از تلاش برنمی‌دارند. آنها در گفتگو با منابع خبر گفتند: «این کار را نه به خاطر پاداش و نه به دلیل ماجراجویی، بلکه به این دلیل انجام می‌دهیم که پیامی برای سایر خلبانان امریکایی ارسال کنیم که نباید به خاک ایران  تجاوز کنند.»

عملیات نجات

پس از سقوط جنگنده اف-۱۵، ایالات متحده عملیات نجات را آغاز کرد. در این عملیات بیش از ۱۵۰ فروند انواع هواگرد و جنگنده برای پوشش هوایی و خارج کردن خلبان از خاک ایران به کار گرفته شدند. گزارش شده است که نیروهای انتظامی، عشایر و مردم محلی در مناطق چهارمحال و بختیاری با سلاح‌های سبک به سمت هواگردهای گشت‌زنی آمریکایی شلیک کرده‌اند. برخی منابع به نقل از یک منبع نظامی مدعی شدند که جنگنده‌های آمریکایی مناطقی از کهگیلویه و بویراحمد را بمباران کرده‌اند تا احتمالاً خلبان خود را پیش از اسارت توسط ایران، از بین ببرند.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، ادعا دارد که خلبان اول چند ساعت بعد از سقوط نجات پیدا کرد اما نجات افسر دوم به‌دلیل جراحات شدید و حضور نیروهای ایرانی در منطقه، حدود ۴۸ ساعت به طول انجامید. او همچنین در صبح ۱۶ فروردین با انتشار پیامی مدعی شد که ارتش آمریکا یکی از جسورانه‌ترین عملیات‌های جستجو و نجات تاریخ خود را انجام داده است.

در جریان این عملیات، گزارش‌هایی مبنی بر انهدام دو بالگرد بلک‌هاوک و یک هواپیمای سی-۱۳۰ آمریکایی نیز منتشر شد. نیویورک تایمز ساعاتی پس از پیام پیروزی ترامپ گزارش داد که دست‌کم دو هواپیمای ترابری آمریکایی در جریان این مأموریت در ایران زمین‌گیر شدند. طبق این گزارش، فرماندهان آمریکایی به دلیل نقص فنی یا شرایط محیطی مجبور شدند این دو هواپیما را منفجر کنند تا به دست نیروهای ایرانی نیفتند و سپس از سه هواپیمای جدید برای تخلیه پرسنل استفاده کردند. منابع ایرانی با انتشار تصاویری از لاشه‌های در حال سوختن تجهیزات آمریکایی، این واقعه را تکرار شکست عملیات پنجه عقاب (واقعه طبس) توصیف کردند. همچنیین منابع خبری مدعی هستند که یک فروند ای-۱۰ نیز در حین پوشش هوایی هدف قرار گرفت و خلبان آن ناچار شد در حریم هوایی کویت خروج اضطراری کند.

فرضیه ربودن اورانیوم و عملیات فریب

برخی مقام‌های ایرانی و شماری از رسانه‌های بین‌المللی، برخلاف روایت رسمی آمریکا، دربارهٔ ماهیت این عملیات ابراز تردید کرده‌اند. اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، در یک نشست خبری اظهار کرد که این اقدام ممکن است فراتر از یک مأموریت نجات بوده و احتمالاً با هدفی دیگر، از جمله انتقال مواد هسته‌ای، انجام شده باشد. در گزارش‌های مطرح‌شده، فاصلهٔ محل سقوط جنگنده در استان کهگیلویه و بویراحمد با منطقهٔ اصلی عملیات نظامی آمریکا در جنوب اصفهان و نیز حجم نیروها و تجهیزات به‌کاررفته در این مأموریت، ازجمله دلایل طرح این تردیدها عنوان شده است.

منابع

«ادعای آتش خودی آمریکا بر سر سه اف-۱۵ سرنگون شده تحت نظارت فرو می‌پاشد». دیفنس سکیوریتی آسیا. ۳ مارس ۲۰۲۶. دریافت‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۵.

«اولین سرنگونی جنگنده آمریکایی در ۲۳ سال — تحلیل پدافند هوایی ایران». میگ‌فلوگ. ۴ آوریل ۲۰۲۶. دریافت‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۵.

«ایالات متحده برای بازیابی خلبان سرنگون شده در ایران آرمادایی با بیش از ۱۵۰ هواگرد مستقر کرد». دیفنس‌اسکوپ. ۶ آوریل ۲۰۲۶. دریافت‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۵.

«گفت‌وگوی اعتماد با خبرنگاران محلی درباره خلبانان جنگنده سقوط کرده در کهگیلویه و بویر احمد / عشایر و روستاییان با سلاح‌ به مناطق کوهستانی و دشت‌های استان سرازیر شده‌اند». وب‌سایت اعتماد آنلاین. ۱۶ فروردین ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۵.

«حتی برترین جت‌های آمریکا با ریسک مواجه‌اند: حادثه اف-۱۵ فضای هوایی پیچیده بر فراز ایران را برجسته می‌کند». رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی. ۴ آوریل ۲۰۲۶. دریافت‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۵.

«سنتکام: سقوط سه اف-۱۵اشتباه پدافند کویت بود؛ قرارگاه خاتم‌الانبیاء: ما زدیم». بی‌بی‌سی فارسی. ۱۱ اسفند ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۵.

«گزارش کنگره آمار ۴۲ هواگرد آمریکایی مفقود یا آسیب‌دیده در عملیات خشم حماسی را برشمرد». میلیتاری تایمز. ۲۲ مه ۲۰۲۶. دریافت‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۵.

«ماموریت نجاتی که ۲ خدمه اف-۱۵ئی استرایک ایگل را به خانه بازگرداند». میلیتاری تایمز. ۷ آوریل ۲۰۲۶. دریافت‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۵.

«اعتراف رسمی مقامات آمریکایی: جنگنده اف-۱۵ توسط ایران سرنگون شده است». خبرگزاری مهر. ۱۵ فروردین ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۵.

«ادعای ان‌بی‌سی به نقل از منابع آگاه: جنگنده آمریکایی اف-۱۵ که ماه پیش بر فراز جنوب غربی ایران سرنگون شد، احتمالاً با یک موشک دوشپرتاب ساخت چین هدف قرار گرفته». خبرگزاری انتخاب. ۹ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۵.

«ایران دو جنگنده امریکایی را سرنگون کرد؛ اف-۱۵ و ای-۱۰ چه نوع جنگندههاییاند؟». خبرگزاری آفاق. ۱۵ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۵.

«پایان جولان عقاب در آسمان ایران؛ ایگل چگونه سقوط کرد؟». خبرگزاری فارس. ۷ اردیبهشت ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۵.

«جزئیات جدید از ۲ بار سقوط خلبان جنگنده اف ۱۵ آمریکا در ایران / هر دو بار موفق به فرار شد». روزنامه شرق. ۱۳ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۵.

«روایت خلبان آمریکایی از لحظه سرنگونی جنگنده F۱۵ در آسمان ایران». خبرگزاری ایمنا. ۳ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۵.

«روایت خلبان جنگنده ساقطشده آمریکایی از قدرت پهپادی ایران». خبرگزاری فارس. ۲ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۵.

«روایت یک خلبان جنگندهٔ اف‑۱۵ آمریکایی پس از سرنگونی بر فراز ایران». پایگاه خبری تحلیلی فرارو. ۲ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۵.

«شاهکار ایران؛ انهدام جنگنده آمریکایی در جریان جنگ». تابناک. ۱۱ اسفند ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۵.

«فوری؛ ایران 3 فروند جنگنده اف-15 امریکا را ساقط کرد». خبرگزاری آوا. ۱۱ اسفند ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۵.

«دونالد ترامپ: عملیات نجات خلبانان ما در ایران نمایش قدرت آمریکا بود». صدای آمریکا. ۱۷ فروردین ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۵ تیر ۱۴۰۵.

«احتمال عملیات فریب برای دزدیدن اورانیوم غنی‌شده». تابناک. ۱۸ فروردین ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۵ تیر ۱۴۰۵.

«بقائی: احتمالا آمریکایی‌ها دنبال دزدیدن اورانیوم بوده‌اند». خبرگزاری تسنیم. ۱۷ فروردین ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۵ تیر ۱۴۰۵.

«عملیات نجات خلبان یا ربودن اورانیوم؟!». اقتصادران. ۱۷ فروردین ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۵ تیر ۱۴۰۵.

«ادعای سی‌بی‌اس درباره نجات یک خلبان جنگنده سرنگون شده آمریکایی در ایران». روزنامه دنیای اقتصاد. ۱۴ فروردین ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۵ تیر ۱۴۰۵.

«جنگ روایت‌ها درباره نجات دو خلبان F-15 آمریکایی در ایران؛ واقعیت چیست؟». فرارو. ۱۶ فروردین ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۵ تیر ۱۴۰۵.

«گزارش تایمز از نجات دومین خلبان آمریکایی در ایران». تابناک. ۲۳ فروردین ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۵ تیر ۱۴۰۵.

«خلبان جنگنده اف-15 آمریکا چگونه دو بار در جنگ علیه ایران سقوط کرد؟». وب‌سایت نورنیوز. ۱۳ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۵.

«American F-15 pilot was shot down twice during Operation Epic Fury, according to report». Sandboxx. ۶ ژوئن ۲۰۲۶. دریافت‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۵.

«CENTCOM denies Iranian claim of downing US F-15». Radio Free Europe/Radio Liberty. ۶ ژوئیه ۲۰۲۶. دریافت‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۵.

«Even Top US Jets Face Risks: F-15 Incident Highlights Complex Airspace Over Iran». RFE/RL. ۶ ژوئیه ۲۰۲۶. دریافت‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۵.

«First US Fighter Shootdown in 23 Years — Iran Air Defence Analysis». Iran Air Defence Analysis. ۶ ژوئیه ۲۰۲۶. دریافت‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۵.

«U.S. deployed armada with more than 150 aircraft to recover downed aviator in Iran». DefenseScoop. ۶ ژوئیه ۲۰۲۶. دریافت‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۵.

«US Friendly Fire Claim Over Three Downed F-15s Collapses Under Scrutiny — Evidence Points to Iranian Air Defence Breakthrough or Catastrophic US Command Failure». Defence Security Asia. ۶ ژوئیه ۲۰۲۶. دریافت‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۵.