پیش‌نویس:امام مهدی

امام مهدی؛ محمد بن حسن عسکری و امام نهم شیعیان دوازده‌امامی.

مکان زندگی

زندگی پس از ظهور

بر اساس بررسی روایات و منابع اسلامی، درباره وضعیت جهان پس از پایان زندگی امام مهدی سه دیدگاه اصلی نظریه رجعت معصومین، جانشینی اولیای صالح و برپایی قیامت مطرح شده است. دیدگاه مورد پذیرش این است که دولت مهدوی تا برپایی قیامت پایدار خواهد ماند و جهان در وضعیت مطلوب خود باقی می‌ماند.

امامت

توقیعات

توقیع، به معنای نامه را نشان کردن و نوشتن عبارتی در ذیل نامه و نیز، به پاسخ‌های نوشته شده بزرگان و امرا، در درخواست‌های نوشتاری ایشان گفته می‌شود. توقیعات منسوب به امام مهدی را از جهات مختلفی مانند موضوع، مخاطب، کارکرد و تاریخ صدور، دسته‌بندی کرده‌اند. از آنجا که دوران غیبت او به دو دوره‌ غیبت صغری و غیبت کبری تقسیم می‌شود، توقیعات منسوب به ایشان نیز در این دو دوره قابل دسته‌بندی هستند.

توقیعات منسوب به امام زمان از تنوع موضوعی گسترده‌ای برخوردار است که مهم‌ترین مضامین آن عبارت از: نصب و عزل وکلاء و بیان شخصیت آنان همراه با توصیه‌های لازم به ایشان، پاسخ به سؤالات فقهی، کلامی، تفسیری، حدیثی و تاریخی و نیز ارائه مواعظ اخلاقی، رسیدگی به وجوه شرعی و اموال تحویل‌شده به وکلاء و درخواست ارسال وجوه، معرفی امام به شیعیان و پاسخ به برخی انتقادات مطرح‌شده درباره ایشان، اعلام وفات یا تاریخ وفات افراد و ارسال پیام تعزیت به مناسبت رحلت نمایندگان امام، اعلام خیانت خائنان، غلو غالیان و انحراف منحرفان و رد و نفرین بر آنان، حسابرسی و نقد عملکرد برخی افراد و نهی از امور غیرشرعی، پاسخ به درخواست دعا از سوی شیعیان و اعلام عفو و پذیرش عذر برخی از آنان، پاسخ به درخواست‌های جزئی مانند درخواست وجه، کفن، دستخط، تقسیم وجوه شرعی، انجام حج، سفر، فرزنددار شدن، خرید و فروش، دفاع از مظلوم و بشارت به رفع ظلم از شیعیان، و نیز اخبار و پیش‌گویی از امور مخفی و حوادث جزئی یا کلی آینده است.

در منابع حدیثی شیعه امامیه، حدود صد توقیع از امام مهدی نقل شده است که بخش عمده آنها در دو کتاب کمال‌الدین شیخ صدوق و الغیبه شیخ طوسی گردآوری شده است. در باب توقیعات کمال‌الدین، ۴۹ توقیع و در الغیبه نیز ۴۳ توقیع گزارش شده است؛ اگرچه دوازده توقیع از کمال‌الدین در الغیبه نیز تکرار شده است.

توقیعات، نامه‌ها و نوشته‌های امام دوازدهم شیعیان است که در دوره غیبت صغری، در پاسخ به پرسش‌های شیعیان صادر می‌شد. این توقیعات گاه به خط خود امام و گاه به املای ایشان و توسط نُوّاب اربعه نوشته می‌شد. در برخی موارد، مُهر امام نیز بر توقیعات موجود بوده است.

در منابع حدیثی، حدود صد توقیع از امام مهدی(عج) نقل شده است. مهم‌ترین منابعِ گردآورنده توقیعات، کتاب‌های *کمال‌الدین* شیخ صدوق (۴۹ توقیع) و *الغیبه* شیخ طوسی (۴۳ توقیع) هستند. همچنین کتاب‌های مستقلی مانند *موسوعة توقیعات الامام المهدی* نیز به این موضوع پرداخته‌اند.

محتوای توقیعات در چهار حوزه اصلی دسته‌بندی می‌شود: مسائل اعتقادی (مانند اثبات امامت و نهی از تعیین وقت ظهور)، احکام فقهی (مانند طهارت، نماز، خمس و...)، کرامات و دعاها، و نیز تکذیب و لعن مدعیان دروغین نیابت. از جمله مشهورترین توقیعات، «توقیع اِما الحوادث الواقعه» خطاب به اسحاق بن یعقوب است که در آن، شیعیان برای حل مسائل پیش‌آمده به راویان حدیث ارجاع داده شده‌اند.

فقیهان شیعه در استنباط احکام شرعی به توقیعات استناد کرده‌اند. برای نمونه، از توقیع یادشده برای اثبات ولایت فقیه استفاده شده است. همچنین اعتبار توقیعات منسوب به دوره غیبت کبری، مانند توقیع خطاب به شیخ مفید در کتاب *الاحتجاج*، مورد تردید برخی محققان قرار گرفته است.

بررسی کارکردهای حضور اجتماعی امام مهدی

در دوران غیبت امام دوازدهم، شیعیان با چالش‌های متعددی از جمله ناآگاهی از جانشین امام و تولد ایشان، فشار حکومت‌ها و ظهور مدعیان دروغین وکالت و امامت مواجه شدند. این شرایط به ایجاد گروه‌های منحرف در درون جامعه شیعه منجر شد. در این وضعیت، امام مهدی با استفاده از سازوکار سازمان وکالت و صدور توقیعات به هدایت جامعه پرداختند. کارکردهای حضور اجتماعی ایشان در این دوره شامل موارد زیر بوده است. مدیریت سازمان وکالت از طریق عزل و نصب وکیلان، برخورد با مدعیان دروغین و وکلای منحرف از طریق صدور توقیعات حاوی لعن و بیزاری، کاهش حساسیت دستگاه‌های حکومتی نسبت به امام و سازمان وکالت با مدیریت اطلاعات و نیز حفظ ارتباط با شیعیان و پاسخگویی به مسائل شرعی و اجتماعی آنان از طریق توقیعات. این تدابیر به ساماندهی جامعه شیعه و حرکت آن از حیرت و پراکندگی در آغاز غیبت، به سمت انسجام و اجماع نسبی در نیمه دوم غیبت انجامید.

تبارشناسی ظهور در منابع اسلامی

باور به ظهور منجی و موعود آخرالزمان که هدایت‌گر بشر حیران امروز به سوی هدف والای الهی و امید به آینده روشن جهان است، مفهومی آشنا برای اکثریت قریب به اتفاق پیروان همه ادیان و مکاتب است. این منجی در عهد عتیق و در بین یهودیان با نام‌های مختلفی مانند عبد یهوه، شاه عادل، شبان، پادشاه موعود، خداوند، پسر خدا، انسان، پسر انسان، پرهیزگار، برگزیده مسیحا یا ماشیح یاد شده است. زرتشت‌ها در انتظار سوشیانت، مسیحیان در انتظار بازگشت عیسی مسیح، هندوها در انتظار دهمین اَوَتاره با نام کَلْکی یا کَلکین و مسلمانان نیز در انتظار امام مهدی هستند. موعودباوری به‌عنوان بالاترین آموزه در فرهنگ سترگ امامان معصوم، دارای واژگان و اصطلاحاتی چند است که برخی متناسب معارف این اندیشه و باور، معنایی خاص به خود گرفتند.

ظهور

ظهور در لغت جمع ظهر و به معنای رو، سطح و ظاهر است. معادل مصدر عربی ظهور، به معنای نمود و صور ظاهرنما است. در معنای اصطلاحی، ظهور در برابر خفا قرار می‌گیرد. در موضوع مهدویت، منظور از ظهور، نمایان شدن امام مهدی پس از یک دوره زندگی طولانیِ پنهانی است که دو جنبه از آشکار شدن، به منظور قیام و استقرار حکومت عدل جهانی را دربردارد.

درباره چگونگی این آشکار شدن، هرچند سخنی دقیق و روشن در روایات ذکر نشده است؛ اما با توجه به آنکه این ظهور، پایان غیبت امام دانسته شده، می‌توان آشکار شدن را برپایه روایاتی که به چگونگی غیبت اشاره کرده‌اند، تعریف کرد.

ظهور و مشتقات آن با بررسی روایات به معانی زیر آمده است:

آشکار شدن امام مهدی: إِنَّ لِلْقَائِمِ غَيْبَةً قَبْلَ ظُهُورِهِ؛ برای قائم غیبتی پیش از ظهور او است.

آشکار شدن دولت حق: یا شَوْقاهُ إِلى رُؤْیَتِهِمْ فی حالِ ظُهُورِ دَوْلَتِهِمْ؛ چقدر مشتاق دیدار آنها هستم آن زمان که دولت آنها آشکار شود.

آشکار شدن گشایش: وَ کَتَبْتُ أَسْأَلُهُ عَنِ الْفَرَجِ مَتى یَکُونُ؟ فَخَرَجَ إِلَیَّ: کُذِّبَ الْوَقَّاتُونَ؛ و نوشتم در آن از فرج پرسیدم کی خواهد بود؟ پس توقیعی برای من رسید که: وقت‌گذاران دروغ گفتند.

پیروزی امام زمان و حکومت‌ او: وَ کَذلِکَ قائِمُنا أَهْلَ الْبَیْتِ ... یَظْهَرُ عَلى مَنْ یَظْهَرُ؛ این‌گونه است قائم ما اهل‌بیت پس چون او آشکار شد بر آن کس که باید، چیره خواهد شد.

قیام

از مشهورترین تعبیرها برای انقلاب جهانی امام مهدی در منابع روایی شیعه مفهوم و واژه قیام است. قیام به معنی ایستادن است. در اصطلاح به معنای نهضت جهانی امام مهدی برابر ستمگران، برای برپایی عدل و قسط در سرار جهان است.

۱) ظهور غیر از قیام است و مرحله‌ای پیش از آن به شمار می‌رود. برخی روایات در این زمینه عبار تند از: قیام، مرحله پس از ظهور، خروج مهدی شبیه خروج پیامبر، نپذیرفتن توبه پس از آغاز قیام.

۲) هرچند در شماری از روایات، لفظ ظهور به معنای قیام نیز به کار رفته است. از این‌رو، قیام و ظهور هم‌معنا و در یک زمان و مکان اتفاق می‌افتد.

۳) تفاوت ظهور با قیام، هماهنگ با آموزه‌های دینی و منطق اهل‌بیت است. یکی دانستن آن دو به این معنا است که امام به محض ظهور، قیام جهانی را آغاز کند؛ حال آنکه چنین قیام عظیمی نیازمند مقدماتی از جمله پذیرش آگاهانه و انتخابی مردم، نه اجباری و ترس از شمشیر است.

۴) اگرچه فراهم شدن ۳۱۳ یار خاص از شرایط ظهور شمرده شده، اما در برخی روایات، گردآمدن یاوران برای یاری در قیام جهانی پس از ظهور دانسته شده است؛ چه اینکه در روایات الزامی نشده که همه یاوران پیش از ظهور، شرایط یاری را به دست آورند.

برخی روایات به ویژه از منابع اهل‌سنت حاکی از آن است که امام پیش از آشکار شدن رسمی در مسجد الحرام، در مدینه ظهور کرده است؛ دیدگاهی که با ناگهانی بودن ظهور و روایات مربوط به آن، هیچ سازگاری ندارد.

خروج

از دیگر مفاهیم خروج است که گاهی به معنی ظهور و در اکثر روایات به معنی قیام است. خروج در لغت، به معنای بیرون شدن است. در اصطلاح به معنای ظهور یا قیام می‌باشد. این واژه در روایات اهل‌سنت به‌طور قطع به معنای قیام است و لزوم مقصود ظهور امام مهدی، براساس دیدگاه شیعه نخواهد بود. در روایات و سخنان دانشمندان دینی، خروج بیشتر همان قیام است. البته در برخی روایات از امام محمد بن جعفر، امام جعفر بن موسی و ذهنیت یاران اهل‌بیت بیشتر خروج به معنای ظهور آمده است. البته در برخی روایات ینز خرج به معنای رجع آمده است.

بَعْث

در برخی از روایات، از واژه بَعْث به معنای برانگیختن و واژه اَمْر به معنای فرمان الهی در جهت اشاره به ظهور استفاده شده است. البته واژه بَعْث مفهومی گسترده و فرایر دارد و هر سه واژه قبلی را شامل می‌شود. برانگیختنی که در آن بعد از ظهور، دست به قیامی جهانی خواهد زد.

جایگاه امام مهدی در فرهنگ ایرانیان

منابع

استادی، کاظم (۱۴۰۲). «اعتبارسنجی توقیعات امام زمان(ع) به شیخ مفید در کتاب الاحتجاج». مطالعات فهم حدیث. نهم (دوم): ۶۳-۸۶.

اقلیدی‌نژاد، علی (۱۳۸۱). «آخرین نبرد در آخرالزمان». معرفت. یازدهم (پنجاه و نهم): ۷۳-۷۷.

جمعی از نویسندگان (۱۳۸۹). گونه‌شناسی اندیشه منجی موعود در ادیان. قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.

حاجی‌زاده، محسن (۱۴۰۱). «بررسی کارکردهای حضور اجتماعی امام مهدی با نگاهی بر توقیعات ایشان». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد جامعه المصطفی العالمیه، مؤسسه زبان و فرهنگ‌شناسی.

رضوی، سیدعباس (۱۴۰۳). «بررسی تطبیقی و تحلیلی نشانه‌های ظهور حضرت مهدی(عج) در دیدگاه اهل‌سنت و امامیه شبه قاره (سده اخیر)». پایان‌نامه سطح چهار حوزه علمیه، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه تخصصی فقه و معارف اسلامی.

سلیمیان، خدامراد (۱۳۹۵). «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی(ع) در منابع اسلامی». مشرق موعود. دهم (سی و هشتم): ۷-۲۴.

سلیمیان، خدامراد (۱۳۹۶). «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی علیه السّلام در منابع اسلامی». مجموعه مقالات دوازدهمین همایش بین‌المللی دکترین مهدویت (جلد دوم): ۱۴۹-۱۷۲.

صدوق، محمد بن علی بن حسین بن بابویه (۱۳۹۵). کمال‌الدین و تمام النعمه. قم: دارالکتب الاسلامیه.

صدوق، محمد بن علی بن حسین بن بابویه (۱۴۰۳). خصال. قم: جامعه مدرسین.

قرائی، فیاض؛ کریم‌پور، سعید (۱۳۹۷). «موعود آخرالزّمان در دین هندو». تحقیقات کلامی. ششم (بیست و یکم): ۲۷-۴۸.

کاظمی، شاهده پروین؛ موسوی، سیده فاطمه (۱۳۹۹). «وضعیت شیعیان قبل از ظهور امام مهدی(عج)». موعود پژوهی. دوم (چهارم): ۶۱-۷۹.

کلینی، محمد بن یعقوب (۱۳۶۵). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.

محمدی ری‌شهری، محمد (۱۳۹۳). دانشنامه امام مهدی(عج). قم: دارالحدیث.

نعمانی، محمد بن ابراهیم (۱۳۹۷). الغیبه. تهران: مکتبه الصدوق.

یزدانی نورگورانی، زینب (۱۴۰۰). «زندگی پس از ظهور حضرت مهدی موعود عج‌الله از دیدگاه قرآن کریم و روایات». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد دانشگاه پیام‌نور استان خوزستان، مرکز پیام‌نور دزفول.