پیش‌نویس:عمان

عمان؛

جغرافیا

کشور عمان از منظر جغرافیایی، در شرق به آب‌های آزاد، از شمال به خلیج فارس و در امتداد مرزهای غربی و جنوبی خود به بیابان‌های وسیع محدود می‌شود. بخش اعظم قلمرو حاکمیت مرکزی عمان را ارتفاعات و مناطق کوهستانی تشکیل می‌دهند. این کشور از لحاظ استراتژیک در دهانه خلیج فارس در گوشۀ جنوب شرقی شبه‌جزیرۀ عربستان واقع شده است. مساحت عمان ۳۰۹,۵۰۰ کیلومترمربع و پایتخت آن مسقط است. عمان در بخش جنوب غربی قاره آسیا و در ربع جنوب شرقی شبه‌جزیره عربستان واقع شده است. سواحل آن به طول ۳۱۶۵ کیلومتر از تنگه هرمز در شمال تا مرزهای یمن امتداد دارد و بر سه دریای عرب، دریای عمان و خلیج فارس مشرف است. این کشور از سمت غرب با امارات متحده عربی و عربستان سعودی، از جنوب با جمهوری یمن، از شمال با تنگه هرمز و از شرق با دریای عرب هم‌مرز است. این موقعیت، امکان گشودگی به جهان خارج و ایجاد کانال‌های ارتباطی سیاسی، اقتصادی و فرهنگی را برای عمان فراهم کرده است. عمان سومین کشور بزرگ شبه‌جزیره عربستان است.

طبیعت و اقلیم

اقلیم عمان در تابستان گرم و در زمستان معتدل است. استان ظفار در جنوب این کشور از فصل موسمی برخوردار است که به‌دلیل آب و هوای بارانی، به مدت تقریباً ۳ ماه در هر سال (ژوئن تا سپتامبر)، گردشگرانی را از داخل و خارج از کشور به سوی خود جذب می‌کند.

جمعیت

طبق آمار مرکز ملی آمار و اطلاعات در سپتامبر ۲۰۱۹م، جمعیت آن ۴ میلیون و ۶۶۸ هزار نفر است که ۲ میلیون و ۶۶۹ هزار نفر آن را عمانی‌ها و ۱ میلیون و ۹۹۹ هزار نفر را اتباع خارجی تشکیل می‌دهند.

جمعیت عمان در ۱۱ استان توزیع شده است که عبارتند از استان مسقط، مسندم، ظفار، بریمی، شمال و جنوب باطنه، شمال و جنوب شرقیه، وسطی و ظاهره که در مجموع شامل ۶۱ شهرستان است.

زبان و دین رسمی

اسلام دین رسمی و منبع قانون‌گذاری دولتی و زبان عربی زبان رسمی کشور عمان است.

نظام سیاسی و ساختار حکومتی

از لحاظ ساختار سیاسی در دوره‌های گذشته، سرزمین عمان به مناطق کوچک‌تری با حاکمان محلی متعدد و نظامی نسبتاً غیرمتمرکز تقسیم می‌شده است. عالی‌ترین و قدرتمندترین مقام سیاسی در این ساختار با عنوان «امام عمان» شناخته می‌شد که قدرت مرکزی را در دست داشت. در کنار این مقام، امرای محلی دیگری نیز حضور داشتند که کنترل مناطق و قبایل مختلف را بر عهده داشتند و با لقب «شیخ» خطاب می‌شدند. از جمله مهم‌ترین مناطقی که تحت حاکمیت شیوخ محلی اداره می‌شدند، می‌توان به نواحی دژاو، جبرین، غافر، رنک، گبی، ظاهره، مقنیات و سِر اشاره کرد.

فرهنگ

مبانی تاریخی و هویت فرهنگی

فرهنگ عمان ریشه‌ در سنت‌های اسلامی و بادیه‌نشینی دارد. این هویت فرهنگی طی قرن‌ها به‌واسطه نقش عمان به‌عنوان یک قطب تجاری مهم که شبه‌جزیره عربستان را به شرق آفریقا، ایران و جنوب آسیا متصل می‌کرد، تکامل یافته است. این پیشینه تجاری منجر به شکل‌گیری جامعه‌ای با حفظ هویت فرهنگی و در عین حال مهمان‌نواز و نسبت به بیگانگان گشاده‌رو شده است. مهمان‌نوازی یک ارزش بنیادین فرهنگی است. پذیرایی از مهمانان با قهوi و خرما، آیینی اجتماعی و نشانه‌ای از احترام است. هنجارهای عمومی در عمان محافظه‌کارانه است و رعایت متانت و حیا در پوشش و رفتار، نهتنها برای شهروندان، بلکه برای تمامی بازدیدکنندگان و ساکنان کشور الزامی است.

ساختار اجتماعی و خانواده

واحد خانواده سنگ‌بنای جامعه عمان محسوب می‌شود و شبکه‌های خویشاوندی گسترده، نقش مرکزی را در زندگی اجتماعی و اقتصادی ایفا می‌کنند. وابستگی‌های قبیله‌ای نیز وزن اجتماعی قابل‌توجهی دارند و بر همه چیز، از آداب و رسوم ازدواج گرفته تا تصمیم‌گیری‌های محلی و اجتماعی تأثیر می‌گذارند. به بزرگان و ریش‌سفیدان احترام گذاشته می‌شود و مشورت با اعضای ارشد خانواده و جامعه، جنبه مهمی از زندگی عمانی‌ها است.

دین و باورها

اسلام در تمامی ارکان فرهنگ عمان نفوذ دارد. اکثریت جمعیت عمان از مذهب اباضیه پیروی می‌کنند؛ این شاخه از اسلام که متمایز از سنت‌های سنی و شیعه است، بر میانه‌روی، تقوا، اجماع و مدارا تأکید دارد. شالوده مذهبی جامعه، تعیین‌کننده ریتم زندگی روزانه، از جمله اوقات نماز، عادات غذایی و ضوابط پوشش است.

پوشش

لباس‌های سنتی مایه افتخار فرهنگی است. مردان اغلب از «دشداشه» (جامه بلند سفید) به‌همراه «کُمه» (کلاه گلدوزی‌شده) یا عمامه استفاده می‌کنند. پوشش متعارف زنان در مکان‌های عمومی شامل عبایه و روسری است.

صنایع دستی

موسیقی و هنرهای سنتی عمان بازتاب‌دهنده تأثیرات متنوع فرهنگی است؛ برای نمونه فرم موسیقی «لیوا» ریشه‌های آفریقایی دارد که از طریق تجارت وارد شده است. صنایع دستی بومی شامل سفالگری، بافندگی و نقره‌کاری است. «خنجر» به‌عنوان دشنه تشریفاتی، نماد ملی کشور محسوب شده و در نشان ملی عمان نیز به کار رفته است.

رسانه

بر اساس گزارش‌های نهادهای بین‌المللی، سانسور در فضای رسانه‌ای عمان گستردگی فراوانی دارد و نهادهای خبری اغلب به خودسانسوری روی می‌آورند. پرداختن به موضوعات ممنوعه و عبور از خطوط قرمز دولتی، پیامدهای تنبیهی متعددی برای رسانه‌ها در پی دارد. سازمان «خانه آزادی» نیز گزارش داده است که مقامات دولتی عمان از اختیارات قانونی وسیعی برای تعطیلی پایگاه‌های خبری، مسدودسازی وب‌سایت‌ها، ابطال مجوز فعالیت و پیگرد قضایی روزنامه‌نگاران به اتهام تخلفات محتوایی برخوردارند و در سال‌های اخیر بارها این اقدامات را عملی کرده‌اند.

چشم‌انداز رسانه‌های جمعی

فضای رسانه‌ای عمان شامل مجموعه‌ای از رسانه‌های دولتی و خصوصی در بخش‌های مکتوب، دیداری و شنیداری است که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

• مطبوعات چاپی: روزنامه‌های متعددی به زبان‌های عربی و انگلیسی در عمان منتشر می‌شوند. از جمله مطبوعات عربی‌زبان می‌توان به روزنامه دولتی «عمان دیلی» و نشریات غیردولتی نظیر «الوطن»، «الشبیبه» و روزنامه اقتصادی-تجاری «الرؤیا» اشاره کرد. در بخش انگلیسی‌زبان نیز روزنامه دولتی «عمان دیلی آبزرور» و روزنامه‌های «تایمز آو عمان» و «مسقط دیلی» فعالیت دارند.
• تلویزیون: تلویزیون در عمان تحت کنترل دولت است و شامل چهار شبکه می‌شود. با این حال، یک شبکه تلویزیونی خصوصی به نام «مجان» نیز در مسقط فعالیت دارد.
• رادیو: انحصار پخش رادیویی در عمان در سال ۲۰۰۷ با تأسیس نخستین ایستگاه رادیویی خصوصی شکسته شد. امروزه شبکه‌های رادیویی خصوصی متعددی نظیر «هلا اف‌ام» و «الوصال» (با محوریت پخش موسیقی عربی) و «های اف‌ام» (به زبان انگلیسی) در این کشور فعال هستند. علاوه بر این، سرویس جهانی بی‌بی‌سی نیز برنامه‌های خود را به دو زبان عربی و انگلیسی در این کشور پخش می‌کند.
• خبرگزاری: اخبار رسمی دولتی از طریق نهاد «خبرگزاری عمان» منتشر می‌شود که علاوه بر زبان عربی، خدمات خبری خود را در قالب صفحات انگلیسی‌زبان نیز ارائه می‌دهد.

نظام اقتصادی

اقتصاد سلطنت عمان در گذشته بر پایۀ کشاورزی، شیلات و تجارت استوار بود. با کشف و توسعه ذخایر نفت و گاز، درآمدهای هیدروکربنی به موتور محرک رشد اقتصادی سریع تبدیل شد. با این حال، دولت عمان سیاست‌های تنوع‌بخشی به اقتصاد، صنعتی‌سازی و خصوصی‌سازی را دنبال می‌کند تا سهم بخش غیرنفتی در تولید ناخالص داخلی را افزایش دهد.

موقعیت استراتژیک و تجارت

عمان به‌دلیل اشراف بر تنگه هرمز، از موقعیت جغرافیایی ویژه‌ای برخوردار است؛ زیرا این مسیر محل عبور دوسوم صادرات جهانی نفت است. قرارگیری عمان بر سر راه‌های تجاری اصلی میان شرق و غرب، دسترسی این کشور را به بازارهای مهم در خاورمیانه، هند، جنوب شرق آسیا، آفریقا و اروپا تسهیل می‌کند و نقش مهمی در توسعه تجارت خارجی آن ایفا می‌کند.

پتانسیل‌های صنعتی و سرمایه‌گذاری خارجی

عمان در بخش‌های مختلفی همچون گردشگری، شیلات، لجستیک، معدن، صنایع تبدیلی و خدمات فنی دارای پتانسیل‌های قابل توجهی است. دولت عمان از درآمدهای حاصل از نفت و گاز برای توسعه زیرساخت‌ها و منابع انسانی استفاده کرده و سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی را تشویق می‌کند. سرمایه‌گذاری‌ در زیرساخت‌ها به‌همراه دسترسی آسان به بازارهای داخلی و بین‌المللی، عمان را به مقصدی برای کسب‌وکارهای جدید تبدیل کرده است.

منابع

«الاقتصاد». وزارة الخارجیة العمانیة (به العربية). ۱۹ دسامبر ۲۰۲۵. دریافت‌شده در ۲۲ تیر ۱۴۰۵.

الصایدی، أحمد قاید (۱۴۱۴). «بلاد عمان (فصل من کتاب للرحالة الألمانی کارستن نیبور)». المورخ العربی (۴۷): ۸۱-۸۸.

«نبذة عن عُمان». وزارة الاقتصاد (به العربية). ۲۲ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۲ تیر ۱۴۰۵.

"Oman media guide". bbc (به انگلیسی). 1 March 2023. Retrieved 12 July 2026.

"Oman country profile". bbc (به انگلیسی). 7 September 2023. Retrieved 12 July 2026.

"Oman: country profile". countryreports (به انگلیسی). 12 July 2026. Retrieved 12 July 2026.