بیعت

بیعت؛ پیمانی دوسویه میان مردم و پیامبر، امام، خلیفه، حاکم و رهبر بر پایهٔ اطاعت از شریعت و عدالت در اندیشه اسلام.

بيعت یکی از مهم‌ترین مسائل اجتماعی-سياسی در اسلام است که بنا بر شرایط و تحولات تاریخی از صدر اسلام تاکنون در اشکال متعددی متبلور گشته است. این مفهوم در قرآن با تأکید بر بیعت با خدا و در سیره نبوی در قالب بیعت‌های گوناگون مانند اسلام، جهاد، خلافت، زنان و بیعت‌های عمومی مانند شجره تجلی یافته و کارکردی دوگانه تأکیدی بر وفاداری و انشایی برای اعطای حاکمیت داشته است. از طرفی بيعت قابل اسناد به دو طرف مردم و حاکم می‌باشد؛ به طوری‌که افراد جامعه با بيعت، اموال و امکانات و تعيين مصالح اجتماعی خویش را در اختيار رهبر قرار می‌دهند و او نيز متقابالً متعهد می‌شود بر پایه عدالت از هرج‌ومرج جلوگيری کند. اهل‌سنت در طول تاریخ تلاش کرده‌اند که امامت را تا حد یک مسئله اجتماعی و حکومتی کاهش دهند و از طرق مختلف مانند بيعت و شورای حل و عقد به تعيين خليفه و امام دست بزنند، اما شيعه با نگاهی مقدس به امامت، آن را فراتر از مسائل دنيوی و یک امر الهی تلقی کرده است. این مفهوم در دوران معاصر با بازتعریف‌هایی همراه شده و نسبت آن با انتخابات و مشارکت عمومی، به‌ویژه در انقلاب اسلامی ایران، موضوع بحث میان اندیشمندان قرار گرفته است.

مفهوم‌شناسی

بیعت در لغت از ریشه بیع به معنای دست دادن برای قطعی کردن معامله است. در اصطلاح سیاسی و شرعی، این واژه به معنای پیمان فرمان‌برداری از حاکم و پذیرش مسئولیت اداره جامعه توسط اوست که ابعاد اعتقادی، اجتماعی و نظامی دارد. بیعت از جهت اهداف و محتوا شامل بیعت متابعت و پیروی از خدا و رسول، بیعت جهاد و بیعت خلافت و امامت است.

پیشینه

پیش از اسلام، بیعت رسمی برای پذیرش سرپرستی رئیس قبیله بود. با ظهور اسلام، این سنت به ابزاری برای پیوند امت با پیامبر تبدیل شد که نخستین مصادیق آن بیعت حضرت علی و خدیجه بود. بیعت‌های مهمی چون عقبه، رضوان و غدیر در این دوران شکل گرفت که مفاد آن‌ها از تعهدات دینی تا آمادگی برای جهاد را در بر می‌گرفت. زنان در صدر اسلام حضوری فعال در بیعت داشتند مانند بیعت عقبه دوم و رضوان، اما شیوه بیعت آنان با مردان متفاوت و به صورت گفتاری یا غیر مستقیم بود.

پس از رحلت پیامبر، کارکرد بیعت به نهادی برای تعیین خلیفه تغییر یافت. در ماجرای سقیفه، بیعت گروهی از مهاجران و انصار با ابوبکر مبنای خلافت قرار گرفت. در دوران امویان و عباسیان، بیعت از یک پیمان اختیاری به ابزاری برای تحمیل اراده حاکم تبدیل شد و روش‌هایی چون تهدید، تطمیع و پرداخت مبالغی تحت عنوان رزق‌البیعه رواج یافت.

ارکان و احکام فقهی

بیعت دارای سه رکن بیعت‌کننده، بیعت‌شونده و موضوع بیعت است. شرایط عمومی آن شامل آزادی، آگاهی و رضایت‌مندی است و در بیعت‌شونده نیز مشروعیت و توانایی شرط شده است.. از منظر فقهی، بیعت پیمانی شرعی و دوسویه است که بر اساس قاعده اوفوا بالعقود، وفای به آن در برابر امام عادل واجب و شکستن آن حرام تلقی می‌شود.

دیدگاه مذاهب

بیعت در اندیشه سیاسی شیعه اعلام تعهد نسبت به حاکمی که از پیش منصوب شده به حساب می‌آید. در این دیدگاه بیعت منشأ مشروعیت امام نیست و تنها جنبه تأکیدی برای حمایت عملی دارد. در عصر غیبت، برخی فقها برای بیعت در تکوین ولایت فقیه نقش انشایی قائل شده‌اند. همچنین اهل‌سنت بیعت را راه تحقق خلافت می‌دانند که از طریق اهل حل و عقد همان نخبگان یا بیعت عمومی صورت می‌گیرد. در این دیدگاه، مقبولیت اجتماعی بر مشروعیت الهی مقدم است و بیعت نقش اعطای حاکمیت و ایجاد قدرت سیاسی جدید دارد.

نسبت بیعت با مفاهیم مدرن

در دوران معاصر، نسبت بیعت با انتخابات محل بحث است. گروهی بیعت را تکلیفی شرعی و متفاوت با رأی‌گیری مدرن می‌دانند. در مقابل، اندیشمندانی چون محمد عبده و سید روح‌الله خمینی، بیعت را با قراردادهای اجتماعی و آرای اکثریت قابل تطبیق دانسته‌اند. برخی معتقدند در نظام جمهوری اسلامی ایران، بیعت از طریق مشارکت در انتخابات و به صورت غیرمستقیم از طریق مجلس خبرگان برای تعیین ولی‌فقیه نهادینه شده است. با این حال، اندیشمندانی چون علی عبدالرازق با نقد تاریخی، بیعت را ابزاری برای مشروعیت‌بخشی به قدرت‌های استبدادی دانسته‌اند. امروزه بیعت در گروه‌هایی مانند طالبان برای انسجام درون‌گروهی و در جوامع غیراسلامی به‌عنوان یک مسئله فقهی نوظهور در قالب وفاداری به قوانین مدنی مطرح است.

منابع

ابن‌ شهرآشوب، محمد بن علی (۱۳۷۹). مناقب آل ابی‌طالب. قم: هاشم رسولی محلاتی.

ابن فارس، ابوالحسن احمد (۱۹۷۹). معجم مقاییس اللغة. بیروت: دار الفکر.

ابن منظور، محمّد بن مکرم (۱۳۶۳). لسان العرب. قم: ادب الحوزه.

احمدنژاد، محمود؛ داورپناه، نعمت (۱۳۹۴). «مفهوم‌شناسی «بیعت» در فرهنگ اسلامی و نقش آن در اثبات امامّت». شیعه‌شناسی. سیزدهم (پنجاه): ۱۳۵-۱۶۲.

افشاری، محمد (۱۴۰۱). «بیعت در اندیشه و سیره امامان شیعه». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکده تاریخ.

بختیاری، شهلا (۱۳۸۸). «ملاحظاتی بر اسلام پذیری و بیعت زنان با پیامبراسلام (ص)». زن در فرهنگ و هنر. اول (دوم): ۸۱-۱۰۵.

«بیعت در فلسفه سیاسی اسلام؛ از پیمان مشروع الهی تا همراهی مردمی در عصر انقلاب». خبرگزاری رسمی حوزه. ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۰ تیر ۱۴۰۵.

«توجه پیامبر اسلام(ص) به حقوق شهروندی». خبرگزاری ایکنا. ۸ اسفند ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.

حاتمی، محمدرضا (۱۳۸۴). «بررسی و نقد مبانی مشروعیت حکومت از دیدگاه اهل سنت». دانش سیاسی. اول (یکم): ۶۷-۹۹.

حر عاملی، محمد بن حسن (۱۴۰۳). وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة. بیروت: عبدالرحیم ربانی شیرازی.

حسینی حائری، کاظم (۱۴۲۴). ولایة الأمر في عصر الغیبة. قم: مجمع الفکر الإسلامی.

خطیب، عبدالکریم (۱۳۹۵). الخلافه والامامه. بیروت: دار المعرفة للطباعة والنشر.

دیلمی، احمد (۱۳۷۷). «ماهیت بیعت از منظر حدیث شیعه». حکومت اسلامی. سوم (نهم): ۸۱-۹۳.

ذهبی، محمد بن احمد (۱۴۱۴). سیر أعلام النبلاء. به کوشش نذیر حمدان و همکاران. بیروت: مؤسسة الرسالة.

راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۱۲). مفردات الفاظ القرآن. به کوشش صفوان عدنان داوودی. بیروت: دار الشامیة.

«رأی در جامعه اسلامی به مثابه بیعت است/ تفاوت بیعت و انتخابات». خبرگزاری مهر. ۲۷ اردیبهشت ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۲۰ تیر ۱۴۰۵.

اخوان كاظمی، مسعود؛ رستمی، سجاد (۱۳۹۶). «بيعت و اشكال آن در انديشه سياسی اسلام». پژوهش ملل. سوم (بیست و پنجم): ۶۳-۷۷.

زحیلی، وهبه (۱۴۲۵). الفقه الاسلامی و ادلّته. دمشق: دار الفکر.

زمانى‌محجوب، حبيب (۱۳۹۰). «جايگاه و نقش زنان صدر اسلام در بيعت و هجرت». معرفت. بیستم (صد و هفتاد): ۹۱-۱۰۲.

جعفر، سبحانی تبريزی (۱۳۶۴). مفاهيم القرآن في معالم الحكومه الاسلاميه. قم: موسسه النشر الاسلامی التابعه لجماعه المدرسين بقم.

«شرکت در انتخابات نوعی بیعت و اعلام وفاداری به نظام اسلامی است / ۹دی روز دفاع جانانه مردم از ارزش های دینی و انقلابی است». خبرگزاری رسا. ۹ دی ۱۳۹۰. دریافت‌شده در ۲۰ تیر ۱۴۰۵.

شوشتری، محمدتقی (۱۳۷۶). بهج الصباغة في شرح نهج البلاغة. تهران: امیرکبیر.

طبری، محمد بن جریر (۱۳۸۷). تاریخ الطبری: تاریخ الامم و الملوک. بیروت: محمد ابوالفضل ابراهیم.

طریحی، فخرالدین بن محمد (۱۳۷۵). مجمع البحرین. تهران: مرتضوی.

عبدالمجید، احمد فوأد عبدالجواد (۱۹۹۸). البيعة عند مفكری أهل السنة و العقد الإجتماعی فی الفكر السياسی الحديث: دراسة مقارنة فی الفلسفة السياسية. قاهره: دار قباء.

عمید زنجانی، عباسعلی (۱۳۷۷). فقه سیاسی. تهران: اميرکبير.

عنایت، حمید (۱۳۸۹). سیری در اندیشه سیاسی عرب. تهران: امیرکبیر، شرکت کتاب‌های جیبی فرانکلین. شابک ۹۷۸۹۶۴۰۰۰۲۸۰۳.

فراهیدی، خلیل بن احمد (۱۴۱۰). العین. به کوشش مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی. قم: دار الهجرة.

قاسمی، ظافر (۱۴۰۵). نظام الحكم فی الشريعة و التاريخ الإسلامی. بیروت: دار النفائس.

کلانتر نیستانکی، محمد رضا؛ صالحی، حمید (۱۴۰۳). «ظرفیت‌شناسی نظام‌سازی بیعت در تمدن نوین اسلامی». مطالعات میان رشته‌ای تمدنی انقلاب اسلامی. سوم (دهم): ۷۳-۹۷.

«ماهیت بیعت و نقش آن در مشروعیت حاکم اسلامی». خبرگزاری فارس. ۱۶ آبان ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۲۰ تیر ۱۴۰۵.

مسعودی، علی بن حسین (۱۳۸۵). مروج الذّهب و معادن الجوهر. مصر: محمد محیی الدین عبدالحمید.

مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۷۵). «اختیارات ولى فقیه در خارج از مرزها». پایگاه اطلاع‌رسانی آثار حضرت آیت‌الله مصباح یزدی. دریافت‌شده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.

مطهری‌فر، حمیدرضا (۱۸ شهریور ۱۳۸۸). «بيعت: پيمانى طرفينى مبنى بر فرمانبردارى و اعلام وفادارى». پرتال جامع علوم و معارف قرآن. دریافت‌شده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.

معرفت، محمدهادی (۱۳۷۷). ولایت فقیه. به کوشش حسین حکیم‌باشی. قم: تمهید. شابک ۹۷۸۹۶۴۳۳۰۰۶۴۷.

مكارم شيرازى، ناصر (۱۴۲۵). انوار الفقاهة: كتاب البيع. قم: مدرسه الامام على بن ابى‌طالب(ع).

موسویان، سیدابوالفضل (۱۳۸۰). «بیعت و رأی». نامه مفید. هفتم (بیست و پنجم): ۴۹-۶۸.

مهسوری، محمدحسین (۱۳۷۷). «بیعت یا انتخابات». حکومت اسلامی. سوم (نهم): ۶۳-۸۰.

میبدی، محمدفاکر (۱۳۷۶). «بیعت و نقش آن در حکومت اسلامی». حکومت اسلامی. دوم (پنجم): ۱۸۰-۲۰۶.

«نقش امت در شكل گيری حكومت دينی/ رای با بیعت تفاوت دارد». خبرگزاری مهر. ۱۶ فروردین ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۲۰ تیر ۱۴۰۵.

«نقش مردم در حاکمیت در عصر غیبت از دیدگاه امام خمینی(س)». وب‌سایت پرتال امام خمینی. ۲۱ آذر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۲۰ تیر ۱۴۰۵.

«واکاوی نقش و کارکرد سیاسی – اجتماعی بیعت در ساختار حکمرانی طالبان». پایگاه تحلیلی-پژوهشی مطالعات شرق. ۱۶ شهریور ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.

هاشمی، سیدرضا (۱۳۸۰). «بیعت». دانشنامه جهان اسلام. جلد ۵ (بهمنیان دکن - پیوند گیاهان): ۲۴۶–۲۳۹.

یاوری، محمدجواد (۱۳۸۶). «بازخوانی زمان و علت بیعت امام علی علیه السلام با ابوبکر». تاریخ اسلام در آینه پژوهش. چهارم (سوم): ۱۹۳-۲۱۲.

یوسفی اشکوری، حسن (۱۳۸۱). «اسلام و مبانی قدرت». بازتاب اندیشه. سوم (بیست و ششم): ۵۰-۵۴.

Jahanbakhsh, Forough (2001). Islam, Democracy and Religious Modernism in Iran (1953-2000): From Bāzargān to Soroush (به انگلیسی). Leiden: Brill.

"Written evidence from Alison Pargeter, Researcher and Middle East Analyst (ISL0039)". website UK Parliament-Foreign Affairs Committee (به انگلیسی). 1 May 2016. Retrieved 12 July 2026.