بیعت

بیعت؛ پیمانی دینی و سیاسی که به موجب آن، فرد یا گروهی وفاداری، اطاعت و حمایت خود را از یک رهبر یا حاکم اعلام می‌کنند.

بیعت پیمانی دینی و سیاسی در سنت اسلامی است که به موجب آن، وفاداری و اطاعت از یک رهبر یا حاکم اعلام می‌شود. این مفهوم در صدر اسلام برای اظهار ایمان و حمایت از پیامبر اسلام به کار می‌رفت و پس از او، به یکی از شیوه‌های تعیین یا تأیید حاکمان تبدیل شد. بیعت در فقه و اندیشه سیاسی اسلامی جایگاهی مهم دارد و دربارهٔ نقش آن در مشروعیت حکومت، میان شیعه و اهل سنت اختلاف نظر وجود دارد. در دوران معاصر نیز نسبت آن با مفاهیمی چون انتخابات و حاکمیت مردمی محل بحث است.

مفهوم‌شناسی

بیعت در لغت از ریشه بیع به معنای دست دادن برای قطعی کردن معامله است. پیش از اسلام، در زمان خرید و فروش، دست راست خود را بر روی یکدیگر می‌گذاشتند و آن را صفقه یا بیعت می‌نامیدند. در اصطلاح سیاسی و شرعی، این واژه به معنای پیمان اطاعت از حاکم و پذیرش مسئولیت اداره جامعه توسط اوست که ابعاد اعتقادی، اجتماعی و نظامی دارد. این مفهوم در طول تاریخ توسعه یافته است و از جهت اهداف و محتوا شامل بیعت متابعت و پیروی از خدا و رسول، بیعت جهاد و بیعت خلافت و امامت می‌شود.

پیشینه

پیش از اسلام، بیعت رسمی برای پذیرش سرپرستی رئیس قبیله بود. با ظهور اسلام، این سنت به ابزاری برای پیوند امت با پیامبر تبدیل شد که نخستین مصادیق آن بیعت حضرت علی و خدیجه بود. بیعت‌های مهمی چون عقبه، رضوان و غدیر در این دوران شکل گرفت که مفاد آن‌ها از تعهدات دینی تا آمادگی برای جهاد را در بر می‌گرفت. زنان در صدر اسلام حضوری فعال در بیعت داشتند مانند بیعت عقبه دوم و رضوان، اما شیوه بیعت آنان با مردان متفاوت و به صورت گفتاری یا غیر مستقیم بود.

پس از رحلت پیامبر، کارکرد بیعت به نهادی برای تعیین خلیفه تغییر یافت. در ماجرای سقیفه، بیعت گروهی از مهاجران و انصار با ابوبکر مبنای خلافت قرار گرفت و این رویه در انتخاب خلیفه دوم و سوم نیز تکرار شد. در دوران امویان و عباسیان، بیعت از یک پیمان اختیاری به ابزاری برای تحمیل اراده حاکم تبدیل شد و روش‌هایی چون تهدید، تطمیع و پرداخت مبالغی تحت عنوان رزق‌البیعه رواج یافت.

ارکان و احکام فقهی

بیعت دارای سه رکن بیعت‌کننده، بیعت‌شونده و موضوع بیعت است. شرایط عمومی آن شامل آزادی، آگاهی و رضایت‌مندی است و در بیعت‌شونده نیز مشروعیت و توانایی شرط شده است. از منظر فقهی، بیعت پیمانی شرعی و دوسویه است که بر اساس قاعده اوفوا بالعقود، وفای به آن در برابر امام عادل واجب و شکستن آن حرام تلقی می‌شود.

دیدگاه مذاهب

بیعت در اندیشه سیاسی شیعه اعلام تعهد نسبت به حاکمی که از پیش منصوب شده به حساب می‌آید. در این دیدگاه بیعت منشأ مشروعیت امام نیست و تنها جنبه تأکیدی برای حمایت عملی دارد. در عصر غیبت، برخی فقها بیعت را در شکل‌گیری ولایت فقیه مؤثر می‌دانند. همچنین اهل‌سنت بیعت را راه تحقق خلافت می‌دانند که از طریق نخبگان یا بیعت عمومی صورت می‌گیرد. در این دیدگاه، مقبولیت اجتماعی بر مشروعیت الهی مقدم است و بیعت نقش اعطای حاکمیت و ایجاد قدرت سیاسی جدید دارد.

نسبت بیعت با مفاهیم مدرن

در دوران معاصر، نسبت بیعت با انتخابات محل بحث است. گروهی بیعت را تکلیفی شرعی و متفاوت با رأی‌گیری مدرن می‌دانند. در مقابل، اندیشمندانی چون محمد عبده و سید روح‌الله خمینی، بیعت را با قراردادهای اجتماعی و آرای اکثریت قابل تطبیق دانسته‌اند. برخی معتقدند در نظام جمهوری اسلامی ایران، بیعت از طریق مشارکت در انتخابات و به صورت غیرمستقیم از طریق مجلس خبرگان رهبری برای تعیین ولی‌فقیه نهادینه شده است. با این حال، اندیشمندانی چون علی عبدالرازق با نقد تاریخی، بیعت را ابزاری برای مشروعیت‌بخشی به قدرت‌های استبدادی دانسته‌اند. امروزه بیعت در گروه‌هایی مانند طالبان برای انسجام درون‌گروهی و در جوامع غیراسلامی به‌عنوان یک مسئله فقهی نوظهور در قالب وفاداری به قوانین مدنی مطرح است.

منابع

ابن فارس، ابوالحسن احمد (۱۹۷۹). معجم مقاییس اللغة. بیروت: دار الفکر.

ابن منظور، محمّد بن مکرم (۱۳۶۳). لسان العرب. قم: ادب الحوزه.

احمدنژاد، محمود؛ داورپناه، نعمت (۱۳۹۴). «مفهوم‌شناسی «بیعت» در فرهنگ اسلامی و نقش آن در اثبات امامّت». شیعه‌شناسی. سیزدهم (پنجاه): ۱۳۵–۱۶۲.

اخوان کاظمی، مسعود؛ رستمی، سجاد (۱۳۹۶). «بیعت و اشکال آن در اندیشه سیاسی اسلام». پژوهش ملل. سوم (بیست و پنجم): ۶۳–۷۷.

افشاری، محمد (۱۴۰۱). «بیعت در اندیشه و سیره امامان شیعه». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکده تاریخ.

بختیاری، شهلا (۱۳۸۸). «ملاحظاتی بر اسلام پذیری و بیعت زنان با پیامبراسلام (ص)». زن در فرهنگ و هنر. اول (دوم): ۸۱–۱۰۵.

«بیعت در فلسفه سیاسی اسلام؛ از پیمان مشروع الهی تا همراهی مردمی در عصر انقلاب». خبرگزاری رسمی حوزه. ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۰ تیر ۱۴۰۵.

حاتمی، محمدرضا (۱۳۸۴). «بررسی و نقد مبانی مشروعیت حکومت از دیدگاه اهل سنت». دانش سیاسی. اول (یکم): ۶۷–۹۹.

حر عاملی، محمد بن حسن (۱۴۰۳). وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة. بیروت: عبدالرحیم ربانی شیرازی.

دیلمی، احمد (۱۳۷۷). «ماهیت بیعت از منظر حدیث شیعه». حکومت اسلامی. سوم (نهم): ۸۱–۹۳.

راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۱۲). مفردات الفاظ القرآن. به کوشش صفوان عدنان داوودی. بیروت: دار الشامیة.

«رأی در جامعه اسلامی به مثابه بیعت است/ تفاوت بیعت و انتخابات». خبرگزاری مهر. ۲۷ اردیبهشت ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۲۰ تیر ۱۴۰۵.

زمانی‌محجوب، حبیب (۱۳۹۰). «جایگاه و نقش زنان صدر اسلام در بیعت و هجرت». معرفت. بیستم (صد و هفتاد): ۹۱–۱۰۲.

سبحانی تبریزی، جعفر (۱۳۶۴). مفاهیم القرآن فی معالم الحکومه الاسلامیه. قم: موسسه النشر الاسلامی التابعه لجماعه المدرسین بقم.

«شرکت در انتخابات نوعی بیعت و اعلام وفاداری به نظام اسلامی است / ۹دی روز دفاع جانانه مردم از ارزش‌های دینی و انقلابی است». خبرگزاری رسا. ۹ دی ۱۳۹۰. دریافت‌شده در ۲۰ تیر ۱۴۰۵.

شوشتری، محمدتقی (۱۳۷۶). بهج الصباغة فی شرح نهج البلاغة. تهران: امیرکبیر.

شهیدی، سیدجعفر (۱۳۶۸). «بیعت و چگونگی آن در تاریخ اسلام». کیهان اندیشه. پنجم (بیست و ششم): ۱۲۵–۱۲۹.

طریحی، فخرالدین بن محمد (۱۳۷۵). مجمع البحرین. تهران: مرتضوی.

عبدالمجید، احمد فوأد عبدالجواد (۱۹۹۸). البیعة عند مفکری أهل السنة و العقد الإجتماعی فی الفکر السیاسی الحدیث: دراسة مقارنة فی الفلسفة السیاسیة. قاهره: دار قباء.

عمید زنجانی، عباسعلی (۱۳۷۷). فقه سیاسی. تهران: امیرکبیر.

عنایت، حمید (۱۳۸۹). سیری در اندیشه سیاسی عرب. تهران: امیرکبیر، شرکت کتاب‌های جیبی فرانکلین. شابک ۹۷۸۹۶۴۰۰۰۲۸۰۳.

قاسمی، ظافر (۱۴۰۵). نظام الحکم فی الشریعة و التاریخ الإسلامی. بیروت: دار النفائس.

کلانتر نیستانکی، محمد رضا؛ صالحی، حمید (۱۴۰۳). «ظرفیت‌شناسی نظام‌سازی بیعت در تمدن نوین اسلامی». مطالعات میان رشته‌ای تمدنی انقلاب اسلامی. سوم (دهم): ۷۳–۹۷.

«ماهیت بیعت و نقش آن در مشروعیت حاکم اسلامی». خبرگزاری فارس. ۱۶ آبان ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۲۰ تیر ۱۴۰۵.

مسعودی، علی بن حسین (۱۳۸۵). مروج الذّهب و معادن الجوهر. مصر: محمد محیی الدین عبدالحمید.

مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۷۵). «اختیارات ولی فقیه در خارج از مرزها». پایگاه اطلاع‌رسانی آثار حضرت آیت‌الله مصباح یزدی. دریافت‌شده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.

مطهری‌فر، حمیدرضا (۱۸ شهریور ۱۳۸۸). «بیعت: پیمانی طرفینی مبنی بر فرمانبرداری و اعلام وفاداری». پرتال جامع علوم و معارف قرآن. دریافت‌شده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.

مکارم شیرازی، ناصر (۱۴۲۵). انوار الفقاهة: کتاب البیع. قم: مدرسه الامام علی بن ابی‌طالب (ع).

موسویان، سیدابوالفضل (۱۳۸۰). «بیعت و رأی». نامه مفید. هفتم (بیست و پنجم): ۴۹–۶۸.

مهسوری، محمدحسین (۱۳۷۷). «بیعت یا انتخابات». حکومت اسلامی. سوم (نهم): ۶۳–۸۰.

میبدی، محمدفاکر (۱۳۷۶). «بیعت و نقش آن در حکومت اسلامی». حکومت اسلامی. دوم (پنجم): ۱۸۰–۲۰۶.

«نقش امت در شکل‌گیری حکومت دینی/ رای با بیعت تفاوت دارد». خبرگزاری مهر. ۱۶ فروردین ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۲۰ تیر ۱۴۰۵.

«نقش مردم در حاکمیت در عصر غیبت از دیدگاه امام خمینی (س)». وب‌سایت پرتال امام خمینی. ۲۱ آذر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۲۰ تیر ۱۴۰۵.

«واکاوی نقش و کارکرد سیاسی – اجتماعی بیعت در ساختار حکمرانی طالبان». پایگاه تحلیلی-پژوهشی مطالعات شرق. ۱۶ شهریور ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.

هاشمی، سیدرضا (۱۳۸۰). «بیعت». دانشنامه جهان اسلام. جلد ۵ (بهمنیان دکن - پیوند گیاهان): ۲۴۶–۲۳۹.

یوسفی اشکوری، حسن (۱۳۸۱). «اسلام و مبانی قدرت». بازتاب اندیشه. سوم (بیست و ششم): ۵۰–۵۴.