اتحادیه اروپا

اتحادیه اروپا؛ یک اتحادیۀ اقتصادی-سیاسی متشکل از 27 کشور اروپایی.

اتحادیه اروپا یک اتحادیه اقتصادی و سیاسی متشکل از ۲۷ عضو است که مجموعاً حدود ۴۵۰ میلیون جمعیت دارد. آلمان پرجمعیت‌ترین عضو و از نظر مساحت فرانسه بزرگ‌ترین عضو آن است.

معرفی

اتحادیه اروپا یک سازمان منطقه‌ای متشکل از ۲۷ کشور اروپایی که با نام اختصاری EU خوانده می‌شود. است که اعضای آن در مقاطع مختلف زمانی به این اتحادیه پیوسته‌اند. این سازمان حوزه‌های گسترده‌ای از جمله بهداشت، اقتصاد، سیاست خارجی و امور دفاعی را پوشش می‌دهد و اعضای آن بخش قابل‌توجهی از اختیارات حکومتی خود را به این نهاد واگذار کرده‌اند. ماهیت قدرت اتحادیه اروپا در عرصه‌های مختلف متفاوت است؛ به‌گونه‌ای که در برخی حوزه‌ها مانند امور پولی، کشاورزی، تجاری و زیست‌محیطی به‌صورت یک فدراسیون عمل می‌کند، در حوزه‌های اجتماعی، اقتصادی، حمایت از مصرف‌کنندگان و امور داخلی ماهیتی کنفدراسیونی دارد و در امور مربوط به روابط خارجی و دفاعی همچون یک نهاد بین‌الدولی عمل می‌کند.

مشخصات عمومی

مساحت: حدود ۳,۹۴۰,۰۰۰ کیلومتر مربع.

پایتخت: اتحادیه اروپا دارای پایتخت رسمی واحد نیست، اما مقر اصلی نهادهای آن در شهرهای بروکسل (بلژیک)، استراسبورگ (فرانسه) و لوکزامبورگ (لوکزامبورگ) مستقر است. بروکسل به‌عنوان مرکز اصلی اداری و سیاسی اتحادیه شناخته می‌شود.

کشورهای عضو: آلمان، اتریش، اسپانیا، استونی، اسلواکی، اسلوونی، ایتالیا، ایرلند، بلژیک، بلغارستان، پرتغال، دانمارک، رومانی، جمهوری چک، سوئد، فرانسه، فنلاند، قبرس، لتونی، لوکزامبورگ، لهستان، لیتوانی، مالت، مجارستان، هلند، یونان و کرواسی.

جمعیت: حدود۴۴۷ میلیون نفر.

کشورهای نامزد عضویت: آلبانی، مونته‌نگرو، ترکیه، جمهوری مقدونیه و صربستان در لیست انتظار پیوستن به اتحادیه قرار دارند. ایسلند نیز در این لیست بود اما از سال ۲۰۱۳ مذاکرات را متوقف کرده است. بوسنی و هرزگوین و کوزوو از جمله نامزدهای بالقوه هستند.

کشورهای خارج‌شده: بریتانیا در سال ۲۰۲۰م به دنبال همه‌پرسی سال ۲۰۱۶م از اتحادیه اروپا خارج شد.

پرچم: شامل ۱۲ ستاره طلایی بر زمینه آبی‌رنگ است. رنگ آبی نشانه غرب و تعداد ستاره‌ها نشانه کامل بودن و اتحاد است و تعداد اعضای اتحادیه را نشان نمی‌دهد.

واحد پول: یورو که از اول ژانویه ۱۹۹۹م به‌صورت غیرنقدی و از اول ژانویه ۲۰۰۲ به‌صورت نقدی در ۲۰ کشور عضو به جریان افتاد.

تولید ناخالص داخلی: حدود ۱۷ تریلیون یورو.

بودجه سالانه: حدود ۱۵۰ میلیارد یورو.

تاریخچه

فرآیند همگرایی اروپا با امضای معاهدۀ پاریس در ۱۹۵۱م و ایجاد جامعۀ ذغال سنگ و فولاد اروپا میان شش کشور فرانسه، آلمان، ایتالیا و کشورهای بنلوکس آغاز شد و از سال ۱۹۵۲م به اجرا درآمد. معاهدۀ رم در ۱۹۵۷م جامعه اقتصادی اروپا و جامعه انرژی اتمی اروپا را تأسیس کرد و با ایجاد بازار مشترک و سیاست‌های مشترک کشاورزی و تجاری، گام مهمی در جهت همگرایی اقتصادی برداشت. معاهدۀ ادغام در ۱۹۶۵م ساختارهای سازمانی سه جامعه اروپایی را در قالب کمیسیون اروپا و شورای جوامع اروپا ادغام نمود و از سال ۱۹۶۷ اجرایی شد. سند واحد اروپایی در سال ۱۹۸۶ با هدف ایجاد بازار واحد تا سال ۱۹۹۲، همگرایی را از حوزه اقتصادی به حوزه سیاسی تعمیم داد و از سال ۱۹۸۷م به اجرا درآمد. معاهده ماستریخت در ۱۹۹۲م اتحادیه اروپا را بر پایه ساختار سه‌رکنی شامل اتحاد اقتصادی و پولی، سیاست خارجی و امنیتی مشترک، و همکاری‌های قضایی و داخلی بنا نهاد و از سال ۱۹۹۳م لازم‌الاجرا شد. معاهده آمستردام در ۱۹۹۷م با اصلاح معاهده ماستریخت، بر حوزه‌های آزادی، امنیت و عدالت و همکاری‌های پلیسی و قضایی تأکید کرد و از ۱۹۹۹م اجرایی شد. معاهدۀ نیس در ۲۰۰۱م با اصلاحات ساختاری و سامانه رأی‌گیری اکثریت کیفی، اتحادیه را برای پذیرش اعضای جدید آماده ساخت و الحاق کشورهای جدید از ۲۰۰۴م آغاز شد. پیش‌نویس قانون اساسی اروپا در ۲۰۰۴م امضا شد، اما با رأی منفی فرانسه و هلند در ۲۰۰۵م در همه‌پرسی، روند تصویب با بحران مواجه شد. در ژوئن ۲۰۰۷، با پیشنهاد آلمان، طرح قانون اساسی جای خود را به معاهده لیسبون داد که در دسامبر ۲۰۰۷ به تأیید نهایی رسید و با اصلاح نظام رأی‌گیری مبتنی بر اکثریت دوگانه از ۲۰۱۷ و ایجاد پست رییس شورای اروپا و نماینده عالی سیاست خارجی، بحران ناشی از رد قانون اساسی را پایان داد.

زمینه‌های شکل‌گیری

زمینه‌های همگرایی اروپا مبتنی بر اشتراکات نسبی در حوزه‌های فرهنگی، اقتصادی و سیاسی است. در بعد فرهنگی، اشتراک در دین، زبان‌های ریشه‌دار در خانواده هندواروپایی، نژاد، هنر، ادبیات و نوع نگرش نسبت به مسائل انسانی از جمله حقوق بشر، از عوامل مؤثر در شکل‌گیری هویت مشترک اروپایی محسوب می‌شود. در حوزه اقتصاد، تجربه سیستم فئودالیته در طی ۱۴ قرن، سرمایه‌داری صنعتی در قرون اخیر و تأکید بر اقتصاد آزاد یا اقتصاد بازار در حال‌حاضر، از زمینه‌های اشتراک اقتصادی کشورهای اروپایی به شمار می‌رود. همچنین در نظام‌های سیاسی، اشتراک در تجربه اشکال مختلف حکومتی از جمله امپراتوری، سلطنتی، پارلمانی و لیبرال دموکراسی، بسترهای مشترکی را برای همگرایی سیاسی فراهم آورده است. بازیگران قدرتمند منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای نیز در هدایت پروسۀ همگرایی نقش کلیدی ایفا کردند. برای مثال فرانسه با اتکا به وزن سیاسی خود، موتور محرک همگرایی بود و طرح شومان با ابتکار ژان مونه برای اشتراک منابع زغال و فولاد با آلمان، سنگ‌بنای ساختار فراملی اروپا شد. برای مثال فرانسه در شکل‌گیری بازار مشترک، سیستم پولی و معاهده‌های تاسیسی نقش محوری داشت. پس از امضای معاهده الیزه در ۱۹۶۳، محور بن–پاریس به ستون فقرات همگرایی تبدیل شد و آلمان غربی با پذیرش رهبری اقتصادی، نقش مجری اصلی توسعه و یکپارچگی پولی را بر عهده گرفت. در سطح فرامنطقه‌ای نیز ایالات متحده آمریکا از طریق طرح مارشال و مقابله با نفوذ کمونیسم، از مراحل اولیۀ شکل‌گیری بازار مشترک حمایت کرد.

چارچوب حقوقی

بر اساس قوانین اتحادیه اروپا، اتباع کشورهای عضو می‌توانند با گذرنامه یا کارت شناسایی معتبر، آزادانه بین کشورهای عضو مسافرت کرده و تا سه ماه بدون اجازه اقامت در آن کشورها بمانند. شهروندان هر کشور عضو حق شرکت در انتخابات پارلمان اروپایی و نامزدی در آن را دارند. در صورت تخلف نهادهای اتحادیه، امکان شکایت به کارگزار اتحادیه اروپا در استراسبورگ وجود دارد و این حق برای همه ساکنان، شرکت‌ها و اتحادیه‌های مستقر در کشورهای عضو محفوظ است. کشورهای عضو سالانه حق عضویت پرداخت می‌کنند و در مقابل از بودجه اتحادیه بهره‌مند می‌شوند. کشورهای ثروتمند معمولاً بیش از دریافتی خود پرداخت می‌کنند و کشورهای با وضعیت مالی ضعیف‌تر، بیش از پرداختی خود دریافت می‌نمایند تا شکاف اقتصادی میان اعضا کاهش یابد.

اهداف

• ایجاد بازار واحد و اتحادیۀ گمرکی؛
• تضمین حرکت آزاد شهروندان، کالا، خدمات و سرمایه در مرزهای داخلی؛
• حفظ صلح، امنیت و ثبات در قاره؛
• همکاری در حوزه‌های عدالت، امور داخلی و سیاست خارجی؛
• ارتقای پیشرفت علمی و فناوری.

ساختار نهادی اتحادیه اروپا

نام نهاد / رکن	مقر اصلی	ترکیب / اعضا	وظایف و اختیارات اصلی	جایگاه ساختاری
شورای عالی اروپا (European Council)	بروکسل	سران دولت‌های عضو + رئیس کمیسیون اروپا	• تعیین جهت‌گیری‌ها و اولویت‌های کلی سیاسی اتحادیه • عالی‌ترین سطح هدایت و راهبری کلان	نهاد راهبری عالی
شورای اتحادیه اروپا (شورای وزیران)	بروکسل و لوکزامبورگ	وزیران امور خارجه و اقتصاد ۱۵ کشور عضو (در شوراهای تخصصی: عمومی، کشاورزی، محیط زیست، مالی، ترابری و صنعت)	• تصویب قوانین اتحادیه اروپا (مشترک با پارلمان) • تأیید پیمان‌های بین‌المللی • شاخه اصلی تصمیم‌گیری نهایی اتحادیه	قانون‌گذاری / تصمیم‌گیری
پارلمان اروپا (European Parliament)	استراسبورگ	۶۲۶ نماینده (انتخاب مستقیم عمومی ۵ ساله، سازمان‌دهی در گروه‌های سیاسی فراملی)	• تصویب قوانین اتحادیه (با همکاری شورای وزیران) • تصویب و امکان رد بودجه اتحادیه اروپا • رأی عدم اعتماد به کمیسیون اروپا و نظارت سیاسی	قانون‌گذاری / نظارتی
کمیسیون اروپایی (European Commission)	بروکسل	۲۰ عضو برای دوره ۵ ساله (آلمان، اسپانیا، فرانسه، ایتالیا و انگلستان هر کدام ۲ عضو؛ سایر کشورها ۱ عضو)	• پیشنهاد لوایح قانونی (دارای انحصار پیشنهاد قانون) • اجرای مصوبات و مدیریت امور روزمره اتحادیه • بازوی اجرایی و بوروکراتیک؛ نظارت بر اجرای معاهدات	بازوی اجرایی
دیوان عدالت جوامع اروپایی (Court of Justice)	لوکزامبورگ	۱۵ قاضی و ۹ وکیل عمومی (انتصاب ۶ ساله قابل تمدید از سوی دولت‌ها)	• نظارت بر حسن اجرای امور و تفسیر یکسان قوانین و معاهدات • بی‌اثر اعلام کردن قوانین داخلی کشورها در صورت مغایرت با قوانین اتحادیه	رکن قضایی و حقوقی
دیوان حسابرسی اروپایی (Court of Auditors)	لوکزامبورگ	۱۵ عضو (سهم هر کشور ۱ عضو)	• نظارت بر تطابق هزینه‌های اتحادیه با اهداف و مقررات بودجه‌ای • حسابرسی مالی و اطمینان از سلامت انضباط مالی	نظارت مالی
بانک سرمایه‌گذاری اروپا (EIB)	لوکزامبورگ	مرکب از ۱۵ کشور عضو اتحادیه اروپا	• تأمین مالی پروژه‌های سرمایه‌گذاری متناسب با اهداف اتحادیه • توسعه اقتصادی و منطقه‌ای کشورهای عضو	نهاد مالی / توسعه‌ای
کمیته اقتصادی و اجتماعی (EESC)	بروکسل	۲۲۲ عضو	• نقش مشورتی در فرآیند تصمیم‌گیری اتحادیه • بازتاب نظرات گروه‌های کارفرمایی، کارگری و جامعه مدنی	رکن مشورتی
کمیته مناطق اتحادیه اروپا (CoR)	بروکسل	۲۲۲ عضو	• مشارکت مناطق و محلات در توسعه و اجرای سیاست‌های اتحادیه • انعکاس خواسته‌های مقامات محلی و منطقه‌ای	رکن مشورتی.

دست‌آوردها و چالش‌ها

دست‌آوردها

بر پایۀ تحلیل‌ پژوشگران، اتحادیه اروپا با ایجاد و تقویت نهادهای دیپلماتیک تخصصی از جمله نهاد نماینده عالی سیاست خارجی و امنیت مشترک، شبکه‌ای گسترده از نمایندگی‌ها را در سراسر جهان مستقر ساخته و نقش‌آفرینی خود را در سازمان‌های بین‌المللی و گروه‌های چندجانبه ارتقا داده است. همچنین صاحب‌نظران مواردی چون نقش‌آفرینی در ثبات‌سازی‌های منطقه‌ای مانند مدیریت بحران‌ها در حوزه بالکان تعمیق روابط راهبردی و فراآتلانتیکی با ایالات متحده آمریکاو همچنین گسترش جغرافیایی از طریق الحاق اعضای جدید در آغاز هزاره سوم را از جمله مهم‌ترین شاخص‌های موفقیت این نهاد در عرصه جهانی ارزیابی می‌کنند.

چالش‌ها

در مقابل، کارشناسان و آسیب‌شناسان مسائل اروپا بر این باورند که این اتحادیه در مسیر یکپارچگی کامل با چالش‌ها و شکاف‌های ساختاری متعددی مواجه است. از دیدگاه آنان، حفظ صلاحیت‌های ملی و تمایلات واگرایانه در برخی پایتخت‌ها موجب بروز گسست در اتخاذ تصمیمات واحد در حوزه سیاست خارجی و امنیتی شده است. علاوه‌بر این، تحلیلگران به شکاف‌های پایدار اقتصادی میان شمال پیشرفته و جنوب در حال توسعه و نیز تفاوت‌های ساختاری میان اعضای غربی و کشورهای تازه الحاق‌شده در مرکز و شرق اروپا اشاره می‌کنند. همچنین تعارضات میان آتلانتیک‌گرایی و کانتیننتال‌گرایی، دسته‌بندی‌های سیاسی حاصل از رویکردهای متفاوت به بحران‌های بین‌المللی (تحت عناوین اروپای قدیم و جدید)، تکثر گوناگون مذهبی و ایدئولوژیک و چالش‌های ناشی از تنوع زبانی و هزینه‌های هنگفت اداری و ترجمه را از عمده‌ترین موانعی می‌دانند که مانع از تحقق یکپارچگی کامل اتحادیه اروپا می‌شود.

منابع

«اتحادیه اروپا». وب‌سایت تابناک. دریافت‌شده در ۴ مرداد ۱۴۰۵.

دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی، (۱۳۸۷). اتحادیه اروپا: از بنیانهای نظری تا وضعیت حاضر، ۲۷۷. تهران: اداره چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه.

ذاکریان امیری، مهدی (۱۳۷۸). «فرآیند اتحاد اروپا». مجله دین و ارتباطات (۱۰): ۸۷–۱۰۴.

رنجکش، محمد جواد؛ آقایی مزرجی، رضا (۱۳۹۶). «کاربست نظریه ریتبرگردر فرآیند شکل گیری سازمان های بین المللی؛ نمونه پژوهشی اتحادیه اروپا». مجله سیاست جهانی. ششم (۱۹): ۷۹-۱۰۱.

«رونمایی از پرچم اتحادیه اروپا». وب‌سایت روزنامه سایه. ۱۸ آذر ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۴ مرداد ۱۴۰۵.

زنگنه، حمید (۱۳۸۹). اتحادیه اروپا: از معاهده پاریس تا معاهده لیسبون. تهران: اداره چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه.

کریمی، هوشنگ (۱۳۸۷). «جایگاه اتحادیه اروپا در نظام بین الملل در حال تکوین: موانع و چالش ها». مجله سیاست خارجی (۳): ۶۸۳–۷۲۸.

«مجله اتحادیه اروپا (EU)». همشهری آنلاین. ۲۷ اسفند ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۳ مرداد ۱۴۰۵.

«نگاهی به اتحادیۀ اروپا». وب‌سایت عصر ایران. ۱۳ فروردین ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۳ مرداد ۱۴۰۵.