شیعیان افغانستان؛ بخشی از جامعۀ مسلمان افغانستان که به آموزههای مذهب شیعه، باور دارند.
شیعیان افغانستان، گروهی از مسلمانان هستند که به جانشینی بلافصل امام علی پس از پیامبر اسلام باور دارند و اسلام را در زمان خلافت امام علی پذیرفتند. آنها به دو فرقۀ امامیه (اکثریت) و اسماعیلیه (اقلیت) تقسیم میشوند.
پیشینیه
دربارۀ گسترش تشیع در افغانستان، سه دوره تاریخی مورد توجه پژوهشگران است:
- دوران خلافت امام علی: بر اساس این نظریه، «شنسب» حاکم غور در زمان خلافت امام علی به حضور او رسید و امام عهدنامه و پرچمی به او داد و او را در حکومت کوهستان ابقا کرد.[۱] این فرماننامه تا قرنها در آن خاندان نگهداری میشد.[۲] پس از انتقال خلافت به امویان، اهالی غور از فرمان آنان مبنی بر لعن علی سرپیچی کردند.[۳]
- دوران ایلخانان مغول: بر اساس این دیدگاه، تشیع در عصر ایلخانان و با گرایش غازانخان، اولجایتو و ابوسعید به تشیع، در افغانستان گسترش یافت.[۴]
- دوران صفویه: در این دیدگاه، گسترش تشیع در افغانستان در دوران شاهعباس صفوی رخ داده است.[۵]
جمعیتشناسی
در افغانستان، نام هزاره و شیعه پیوند خورده است و اهلسنت به مجموعهٔ شیعیان از هر قومی، «هزاره» میگویند.[۶] بر اساس برآوردها، شیعیان بین ۲۵ تا ۳۰ درصد از جمعیت افغانستان را تشکیل میدهند.[۷] اکثریت شیعیان افغانستان را هزارهها تشکیل میدهند. قزلباشها، سادات، تاجیکها، بلوچها، ترکمنها و پشتونها از دیگر اقوام شیعه هستند.[۸] بیشتر شیعیان به زبان فارسی دری سخن میگویند.[۹]
امامیه یا شیعیان دوازدهامامی، اکثریت شیعیان افغانستان را تشکیل میدهند و به امامت دوازده امام معتقدند.[۱۰] آنان در تمام نقاط افغانستان پراکندهاند، اما تمرکز بیشتر آنان در ولایات دایکندی، بامیان، کابل، بلخ، هرات، میدان وردک، غزنی و قندهار است.[۱۱] اسماعیلیه، اقلیت شیعیان افغانستان هستند و به امامت اسماعیل فرزند امام صادق باور دارند و از شاخهٔ نزاری هستند. آنان در ولایات بدخشان، بغلان، کابل، پروان، بامیان، سمنگان و زابل زندگی میکنند.[۱۲]
فرهنگ
فرهنگ شيعيان افغانستان برگرفته از آموزههای اسلام است. آنها خود را پایبند به باورها و ارزشهای اسلامی میدانند.[۱۳]
- جشنها: شیعیان، جشنهای مذهبی مانند عید فطر، عید قربان و میلاد پیامبر اسلام و جشنهای ملی مانند نوروز و چهارشنبهسوری را بهصورت مشترک با اهلسنت برگزار میکنند.[۱۴]
- سوگواریها: در عاشورا، اربعین حسینی و سالروز شهادت ائمه، شیعیان، مراسم عزاداری برگزار میکنند که در اصطلاح عامیانه «خواندن» یا «خواندو» نامیده میشود.[۱۵]
- زیارتگاهها: شیعیان در افغانستان، چندین زیارتگاه مشهور دارند، ازجمله: زیارتگاه حضرت یحیی در سرپل، زیارت شاهزاده قاسم،[۱۶] روضهٔ سخی در مزارشریف[۱۷] و زیارت سخی در کابل.[۱۸]
- پوشش سنتی: لباس مردان شیعه در افغانستان شامل پیراهن بلند، شلوار گشاد با «ازاربند» و کلاه یا لُنگی (عمامه) است.[۱۹] لباس زنان شامل پیراهن بلند و گشاد، شلوار گشاد، کلاه و چادر بلند است كه سر، بازوان و كمرشان را ميپوشاند.[۲۰]
- رسانه و ارتباطات: شیعیان در دورهٔ جمهوری اسلامی، نقش چشمگیری در فعالیتهای علمی، فرهنگی و رسانهای داشتند[۲۱] و شبکههای تلویزیونی و نشریات متعددی راهاندازی کردند. با حاکمیت مجدد طالبان، این فعالیتها کمرنگ شده است.[۲۲]
عزاداری در عاشورا
مراسم عزاداری در روز عاشورا یکی از سنتهای کهن مذهبی و اجتماعی شیعیان در افغانستان است.[۲۳] این آیین با حفظ درونمایه سوگواری، همواره با تحولات سیاسی و فرهنگی کشور، تغییر کرده است.[۲۴] در دورههای سختگیری علیه شیعیان، این مراسم در زیرزمینها برگزار میشد؛[۲۵] اما در دوران ظاهرشاه، روز عاشورا تعطیل رسمی اعلام شد[۲۶] و در دورهٔ جمهوری اسلامی، این مراسم حتی در ارگ ریاستجمهوری نیز برپا گردید.[۲۷] امروزه این مراسم از تکایا، مساجد و حسینیهها به کوچهها، خیابانها و میدانهای شهر منتقل شده است.[۲۸] روز عاشورا در تقویم افغانستان تعطیل رسمی بود، اما با حاکمیت دوبارهٔ طالبان، از تقویم رسمی حذف شد.[۲۹]
در روز عاشورا، نمادهای عاشورایی مانند پرچمها و نوشتهها در کوچهها و خیابانها نصب میشود و صدای نوحهخوانی از همه جا به گوش میرسد.[۳۰] عزاداران در دستههای عزا با لباس سیاه و سربندهایی با شعار یا نام ائمه، به خیابانها میآیند[۳۱] و بهسوی مکانهای مقدس حرکت میکنند و به سينهزنی و نوحهخوانی ميپردازند.[۳۲] برخی از خودروها نیز مجهز به سیستم صوتی برای پخش روضه و نوحه هستند.[۳۳]
نذریدادن از آداب قدیمی عاشورا است که در آن طبقات مختلف اجتماعی و حتی اهلسنت شرکت میکنند.[۳۴] گاهی اهالی یک مسجد و حسینیه، نذورات خود را جمعآوری میکنند تا در روز عاشورا بهصورت دستهجمعی از عزاداران پذیرایی شود.[۳۵] در سالهای اخیر، دایرکردن سقاخانهها نیز برای توزیع آب و نوشیدنی میان عزاداران، رواج یافته است.[۳۶] ختم قرآن یکی دیگر از آداب روز عاشورا است که مورد توجه اهلسنت نیز قرار دارد.[۳۷] در دورهٔ جمهوری اسلامی، اهدای خون در روز عاشورا به پویش سراسری با نام بانک خون امام حسین تبدیل شد و رئیسجمهور و شخصیتهای سیاسی و دینی با اهدای خون، مردم را به این کار تشویق میکردند.[۳۸][۳۹]
از سال ۱۳۸۰ش، اهلسنت بهصورت گسترده در مراسم عاشورا شرکت کردند که در تاریخ افغانستان بیسابقه است.[۴۰] این الگوی وحدت شیعه و سنی[۴۱] به کمرنگشدن شکافهای اجتماعی و ایجاد حس مشترک ملی کمک میکرد[۴۲] و شکوه این آیین، موجب نشاط مذهبی و اعتمادبهنفس شیعیان میشد.[۴۳]
این مراسم البته با چالشهایی نیز روبرو بوده است؛ در عاشورای سال ۱۳۹۰ش، سه انفجار تروریستی در کابل، مزارشریف و قندهار، ۷۸ کشته و بیش از ۱۵۰ زخمی بر جای گذاشت که مسئولیت آن را گروه جنگوی (مستقر در پاکستان) بر عهده گرفت.[۴۴] در عاشورای سال ۱۳۹۵ش نیز انفجار بمب در مسیر کاروان عزاداران در شهر بلخ، ۱۵ کشته و بیش از ۳۰ زخمی بر جای گذاشت.[۴۵] همچنین قمهزنی در سالهای گذشته در برخی دستههای عزاداری در کابل دیده شد، اما با توصیهٔ علما و مسئولان، جای خود را به اهدای خون داد.[۴۶]
گرامیداشت اربعین حسینی
مراسم اربعین حسینی در افغانستان پیشینهای دیرینه دارد و به دوران گسترش تشیع در مناطق هزارهنشین بازمیگردد[۴۷] و بهعنوان یکی از ارکان سبک زندگی مذهبی شیعیان، همواره پابرجا مانده است.[۴۸] امروزه این مراسم در قالب گردهماییهای گسترده در مساجد و تکایا، همراه با نوحهخوانی و سینهزنی برگزار میشود.[۴۹]
تحولات سیاسی و اجتماعی
شیعیان در چند سده اخیر همواره در انزوای سیاسی قرار داشتند. با روی کار آمدن حزب دموکراتیک خلق در دوران معاصر، هزارهها هم در بدنهٔ اصلی حزب و هم در گروههای مبارز اسلامی حضور یافتند، ازجمله سلطانعلی کشتمند چند سال بهعنوان نخستوزیر فعالیت کرد. هزارهها بهعنوان یک قوم بهرسمیت شناخته شدند و توانستند نخستین جرگهٔ سراسری خود را تشکیل دهند. در اواخر دههٔ ۱۳۶۰ش، نیمی از جمعیت کابل را هزارهها تشکیل میدادند. از ۱۹۹۰ تا ۱۹۹۵م، وحدت و همبستگی کاملی میان گروههای سیاسی شیعه شکل گرفت و حزب وحدت به رهبری عبدالعلی مزاری به نیرومندترین جریان سیاسی تبدیل شد. از ۱۹۹۵ تا ۱۹۹۷م، مقاومت شیعیان غرب کابل با شکست مواجه شد، اما رهبری سیاسی منجسم، آنان را قادر ساخت تا جامعهٔ خود را بازسازی کنند.[۵۰] در دوران جمهوری اسلامی، در کنفرانس بن (۱۳۸۰ش)، نمایندگانی از احزاب شیعه و هزاره حضور داشتند.[۵۱] با تأکید این اجلاس بر احترام به مذاهب،[۵۲] حقوق مذهبی شیعیان در قانون اساسی به رسمیت شناخته شد. شیعیان تا جایگاه معاون دوم ریاستجمهوری راه یافتند و عدهای از وزیران، معاونان، کارمندان ارشد دولت و نمایندگان پارلمان از میان شیعیان گزینش شدند.[۵۳]
مشاهیر
پانویس
- ↑ جوزجانی، طبقات ناصری، ۱۳۶۳ش، ص۳۲۰ و ۳۱۹.
- ↑ تشيد، هدية اسماعيل يا قيام السادات، 1331ش، ص45؛ نفيسي، در پيرامون تاريخ بيهقي (آثار گمشدۀ ابوالفضل بيهقي و تاريخ غزنويان)، 1352ش، ج 1، ص346، 445.
- ↑ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ج2، چ6، 1371ش، ص163.
- ↑ خانوف، تاریخ ملی هزارهها، 1372ش، ص42.
- ↑ موسوی، هزارههای افغانستان، ۱۳۷۸ش، ص۱۱۰.
- ↑ آیتی، تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان، 1390ش، ص31.
- ↑ بختیاری، شیعیان افغانستان، ۱۳۸۵ش، ص۷.
- ↑ بختیاری، شیعیان افغانستان، ۱۳۸۵ش، ص ۶.
- ↑ بینش و دیگران، شیعیان افغانستان؛ روابط، جایگاه و جریانها و احزاب، 1390ش، ص11.
- ↑ شیخ مفید، اوائل المقالات، 1372ش، ص۳۸.
- ↑ «افغانستان»، ویکیشیعه.
- ↑ شفق خواتی، «گزارش: اسماعیلیه در افغانستان»، ۱۳۸۲ش، ص۶۸ـ۵۲.
- ↑ آیتی، تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان، 1390ش، ص113.
- ↑ آیتی، تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان، 1390ش، ص114-115.
- ↑ فرهنگ، جامعهشناسي و مردمشناسي شيعيان افغانستان، 1380ش، ص312-315.
- ↑ کمونه، آرمگاههاي خاندان پاك پيامبر، 1375ش، ص356 .
- ↑ آیتی، تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان، 1390ش، ص244.
- ↑ بختياري، شيعيان افغانستان، 1385ش، ص380.
- ↑ بختياري، شيعيان افغانستان، 1385ش، ص337-336.
- ↑ بختياري، شيعيان افغانستان، 1385ش، ص338.
- ↑ بهمنی قاجار، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۴۳و۴۴.
- ↑ آیتی، تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان، 1390ش، ص149.
- ↑ جعفری، «صدای یا حـسیـن از خانه همسایه شرقی»، وبسایت روزنامۀ فرهیختگان.
- ↑ جعفری، «صدای یا حـسیـن از خانه همسایه شرقی»، وبسایت روزنامۀ فرهیختگان.
- ↑ جعفری، «صدای یا حـسیـن از خانه همسایه شرقی»، وبسایت روزنامۀ فرهیختگان.
- ↑ «محرم در افغانستان: اینجا شیعه و سنی باهم برای حسین مویه میکنند»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «غنی: عاشورا فرصتی برای تحکیم وحدت ملی، اخوت اسلامی و فرهنگ همدیگر پذیری میباشد»، خبرگزاری اسپوتنیک افغانستان.
- ↑ عادلی، «سابقۀ برگزاری مراسم عاشورا در افغانستان» وبسایت جعفر عادلی.
- ↑ «حذف تعطیلی عاشورا در افغانستان از تقویم رسمی »، وبسایت پارس تودی.
- ↑ عادلی، «سابقۀ برگزاری مراسم عاشورا در افغانستان» وبسایت جعفر عادلی.
- ↑ عادلی، «سابقۀ برگزاری مراسم عاشورا در افغانستان» وبسایت جعفر عادلی.
- ↑ «آداب مردم افغان در ماه محرم»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ عادلی «سابقۀ برگزاری مراسم عاشورا در افغانستان» وبسایت جعفر عادلی.
- ↑ جعفری، «صدای یا حـسیـن از خانه همسایه شرقی»، وبسایت روزنامۀ فرهیختگان.
- ↑ «آداب و رسوم مردم افغانستان در عزاداری اباعبدالله الحسین»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ داهی، «قمهزنی؛ حرامی که عاشقانه اجرا میشود»، وبسایت صبح کابل.
- ↑ «ختم قرآن اهل سنت به مناسبت عاشورای حسینی»، وبسایت تبیان.
- ↑ «اهدای خون در روز عاشورا به یک کمپاین سرتاسری مبدل شود،» وبسایت خبرگزاری آوا.
- ↑ «اشرف غنی در بانک خون امام حسین»، وبسایت خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «وحدت مردم افغانستان در عاشورا بی نظیر است»، وبسایت شبکۀاطلاعرسانی افغانستان.
- ↑ هدایت، «عـاشورا در افغـانستـان؛ نماد همدلی و اقتدار»، وبسایت افغانستان ما.
- ↑ هدایت، «عـاشورا در افغـانستـان؛ نماد همدلی و اقتدار»، وبسایت افغانستان ما.
- ↑ «اشتراک رئیس جمهور احمدزی در مراسم عاشورا در شهر کابل»، وبسایت آریانا نیوز.
- ↑ ماهوره، «نگاهی به بمبگذاری عاشورای ۱۳۹۰ در کابل»، وبسایت همصنفی.
- ↑ «پانزده نفر از عزاداران عاشورا در بلخ افغانستان کشته شدند»، وبسایت خبرگزاری آنالتولی.
- ↑ «آیینهای محرم و عاشورا در ملل مختلف»، وبسایت خبرگزاری پارس تودری.
- ↑ حبیبی، تاریخ افغانستان بعد از اسلام، 1359ش، ص123؛ تشیید، هدیه اسماعیل یا قیام سادات، بنگاه مجله تاریخی اسلام، تهران، 1331ش، ص45؛ بیهقی، تاریخ بیهق، ج1، بیتا، ص345، 346، 445؛ مطهری، خدمات متقابل اسلام و ایران، 1360ش، ص388.
- ↑ «مراسم اربعین در افغانستان؛ فرصتی برای مردم و طالبان»، وبسایت تحلیل روز.
- ↑ «برگزاری مراسم اربعین حسینی در افغانستان»، خیرگزاری صدا و سیما.
- ↑ موسوی، هزارههای افغانستان، ۱۳۸۶ش، ص۲۲۹-۲۳۴.
- ↑ بهمنی قاجار، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۴۳-۴۴.
- ↑ بختیاری، شیعیان افغانستان، ۱۳۸۵ش، ص۲۱۶.
- ↑ بهمنی قاجار، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۴4-43.
منابع
- آیتی، عبدالقیوم، تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان، قم، مرکز ترجمه و نشر بینالمللی جامعۀ المصطفی العالمیۀ (زلال کوثر)، 1390ش.
- «افغانستان»، ویکیشیعه، تاریخ درج مطلب: 25 دسامبر2022م.
- بختیاری، محمدعزیز، شیعیان افغانستان، قم، موسسۀ شیعهشناسی، ۱۳۸۵ش
- بهمنی قاجار، محمدعلی، «جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان»، تهران، مؤسسه مطالعات اندیشهسازان نور، ۱۳۹۲ش.
- بینش، محمدوحید و همکاران، شیعیان افغانستان؛ روابط، جایگاه و جریانها و احزاب، تهران، موسسه مطالعات اندیشهسازان نور، 1390ش.
- تشيد، علیاکبر، هدية اسماعيل يا قيام السادات، تهران، بنگاه مجلۀ تاريخي اسلام، 1331ش.
- جوزجاني، قاضي منهاج، طبقات ناصري (تاريخ اسلام و ايران)، تهران، دنیای کتاب، 1363.
- خانوف، تیمور، تاریخ ملی هزارهها، ترجمۀ غزیز طغیان، قم، اسماعیلیان، 1372ش.
- «شیعه»، ویکیزندگی: دانشنامۀ عمومی سبک زندگی، تاریخ درج مطلب: 16 سپتامبر 2022م.
- شفق خواتی، محمد، «گزارش: اسماعیلیه در افغانستان»، پژوهشنامۀ حکمت و فلسفه اسلامی (طلوع)، مدرسۀ امام خمینی (جامعةالمصطفی)، شماره ۷، پاییز ۱۳۸۲ش.
- عبدالرحمن خان، تاج التواريخ، كابل، بنگاه انتشارات ميوند، بيتا.
- فرهنگ، سيد محمدحسين، جامعهشناسي و مردمشناسي شيعيان افغانستان، قم، مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني، 1380ش.
- كمونه، حسين، سيد عبدالرزاق، آرامگاههاي خاندان پاك پيامبر، ترجمه: عبدالعلي صاحبي، مشهد، بنياد پژوهشهاي اسلامي آستان قدس رضوي، 1375ش.
- مفيد، محمد بن محمد، اوائل المقالات، بيروت، دارالمفيد، الطبعة الثانية، 1993م.
- موسوی، سیدعسکر، هزارههای افغانستان، ترجمۀ عزیز طغیان، قم، اشک یاس، ۱۳۸۶ش.
- ناصری، عبدالمجيد، تاريخ تشيع در افغانستان ( از آغاز تاقرن هفتم) قم، مركز جهاني علوم اسلامي، 1386 ش.
- نفيسي، سعيد، در پيرامون تاريخ بيهقي (آثار گمشدۀ ابوالفضل بيهقي و تاريخ غزنويان)، تهران، کتاب-فروشی فروغي، 1352ش.
- وامبری، آرمینوس، مساحتنامۀ دراویش دروغین در خانات آسیایمیانه، ترجمۀ فتحعلی خواجهنوری، تهران، علمی و فرهنگی، چاپ ششم، 1378ش.
- یعقوبی، احمد بن ابییعقوب، تاریخ یعقوبی، ترجمۀ محمدابراهیم آیتی، چ6، تهران، علمی و فرهنگی، 1371ش.
- «آداب مردم افغان در ماه محرم»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲ اسفند ۱۳۸۳ش.
- «آداب و رسوم مردم افغانستان در عزاداری اباعبدالله الحسین»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: 20 مهر 1385ش.
- «آیینهای محرم و عاشورا در ملل مختلف»، خبرگزاری پارس تودی، تاریخ درج مطلب: 16 آبان 1395ش.
- «اشتراک رئیسجمهور احمدزی در مراسم عاشورا در شهر کابل»، وبسایت آریانا نیوز، تاریخ درج مطلب: 3 آبان 1394ش.
- «اشرف غنی در بانک خون امام حسین»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 14 آبان 1393ش.
- «اهدای خون در روز عاشورا به یک کمپاین سرتاسری مبدل شود،» خبرگزاری آوا، تاریخ درج مطلب: 29 مهر 1399ش.
- «پانزده نفر از عزاداران عاشورا در بلخ افغانستان کشته شدند»، خبرگزاری آنالتولی، تاریخ درج مطلب: 21 مهر 1395ش.
- «حذف تعطیلی عاشورا در افغانستان از تقویم رسمی»، خبرگزاری پارس تودی، تاریخ درج مطلب: 10 مرداد 1401ش.
- «ختم قرآن اهل سنت به مناسبت عاشورای حسینی»، وبسایت تبیان، تاریخ درج مطلب: 28 آبان 1392ش.
- داهی، سردار، «قمهزنی؛ حرامی که عاشقانه اجرا میشود»، وبسایت صبح کابل، تاریخ درج مطلب: 5 شهریور 1399ش.
- جعفری، عاطفه، «صدای یا حـسیـن از خانۀ همسایۀ شرقی»، وبسایت روزنامۀ فرهیختگان، تاریخ درج مطلب: 30 مرداد 1399ش.
- عادلی، جعفر، «سابقۀ برگزاری مراسم عاشورا در افغانستان» وبسایت جعفر عادلی، تاریخ درج مطلب: 14 مهر 1395ش.
- «غنی: عاشورا فرصتی برای تحکیم وحدت ملی، اخوت اسلامی و فرهنگ همدیگر پذیری میباشد»، خبرگزاری اسپوتنیک افغانستان، تاریخ درج مطلب: 2 شهریور 1399ش.
- ماهوره، ثریا، «نگاهی به بمبگذاری عاشورای ۱۳۹۰ در کابل»، وبسایت همصنفی، تاریخ درج مطلب: 2 مرداد 1399ش.
- «محرم در افغانستان: اینجا شیعه و سنی باهم برای حسین مویه میکنند»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 6 آبان 1393ش.
- «وحدت مردم افغانستان در عاشورا بینظیر است»، وبسایت شبکۀ اطلاعرسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: 12 ابان 1398ش.
- هدایت، محمد، «عـاشورا در افغـانستـان؛ نماد همدلی و اقتدار»، وبسایت افغانستان ما، تاریخ درج مطلب: 10 شهریور 1399ش.
- «آغاز پیشثبت نام مهاجرین در ایران برای شرکت در اربعین حسینی؛ افزایش سهمیهٔ زائرین به ۱۵۰ هزار تن»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)، تاریخ درج مطلب: ۱۴ سرطان ۱۴۰۱ش.
- ابنقولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، نجف اشرف، دارالمرتضویه، ۱۳۵۶ش.
- «اربعین حسینی؛ شیعیان افغانستان در سراسر افغانستان مراسم سوگواری برگزار کردند» سایت شفقنا افغانستان، ۲۶ شهریور ۱۴۰۱ش.
- «اشتیاق مهاجران افغانستانی برای حضور در راهپیمایی اربعین حسینی»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: ۱۳ شهریور ۱۴۰۲ش.
- «اعزام اولین کاروان زیارتی اربعین حسینی از پایتخت کشور افغانستان»، وبسایت شیرازی، تاریخ درج مطلب: ۱۲ آذر ۱۳۹۴ش.
- «ایران زائران افغانستانی را در لیست ویزای اربعینی قرار داده است»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اسد ۱۴۰۲ش.
- «بازگشت زائران دلشکسته جامانده از اربعین حسینی از مرز شلمچه»، خبرگزاری آوا، ۲ مهر ۱۴۰۱ش.
- «برگزاری مراسم اربعین حسینی در افغانستان»، خیرگزاری صدا و سیما، ۲۶ شهریور ۱۴۰۱ش.
- «بیم و امیدهای زیارت اربعین ۱۴۰۱ برای افغانستانیها»، خبرگزاری تسنیم، ۱۷ شهریور ۱۴۰۱ش.
- بیهقی، ابوالحسن علی بن زید، تاریخ بیهق، تصحیح: احمد بهمنیار، فروغی، تهران، بیتا.
- «بدون تلاش ایران امکان حضور اتباع و مهاجرین افغانستان در اربعین حسینی میسر نمیبود/ زمینهٔ سفر مهاجرین دارای برگهٔ سرشماری و اتباع بهصورت انفرادی به عراق فراهم شود»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)، تاریخ درج مطلب: ۳۰ اسد ۱۴۰۲ش.
- «پایان فرآیند سفر اربعین ۱۴۰۴ برای زائران افغانستانی؛ صدور ویزا متوقف شد»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مرداد ۱۴۰۴ش.
- «تاریخچهٔ شکلگیری زیارت و اربعین از جابر بن عبدالله انصاری تا امروز»، وبسایت شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۵ مهر ۱۴۰۰ش.
- تشیید، علیاکبر، هدیه اسماعیل یا قیام سادات، تهران، بنگاه مجله تاریخی اسلام، ۱۳۳۱ش.
- «تأکید سازمان ملی مهاجرت ایران بر آسانسازی سفر زائران افغانستانی به عراق/ مشکلات سایت «سهما» برطرف شده است»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)، تاریخ درج مطلب: ۳۱ اسد ۱۴۰۲ش.
- «تمدید پیشثبت نام مهاجرین افغانستانی در ایران برای شرکت در اربعین حسین تا پایان سرطان»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)، تاریخ درج مطلب: ۲۰ سرطان ۱۴۰۲ش.
- «جاماندگان زیارت اربعین حسینی در افغانستان»، خبرگزاری تسنیم، ۳۰ شهریور، ۱۴۰۱ش.
- جوزجانی، منهاج سراج، طبقات ناصری، تصحیح عبدالحی حبیبی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۵۸ش.
- حبیبی، عبدالحی، تاریخ افغانستان بعد از اسلام، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۵۹ش.
- زینلی، منیره، «شهروندان افغان از ایران و عراق خواستار تسهیل صدور روادید اربعین شدند»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۵ مرداد ۱۴۰۲ش.
- «راهپیمایی ۲۰۰ هزار نفر از اتباع خارجی در اربعین ۱۴۰۳»، خبرگزاری رکنا، تاریخ درج مطلب: ۷ شهریور ۱۴۰۳ش.
- «رنج و گنج: سفر اربعین شیعیان افغانستان»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۶ آبان ۱۳۹۸ش.
- «رنج و گنج سفر اربعین شیعیان افغانستان»، خبرگزاری میزان، ۶ آبان ۱۳۹۸ش.
- «زیباییها و سختیهای اربعین حسینی ۱۴۰۱ برای شهروندان افغانستانی»، خبرگزاری آوا، ۳۰ شهریور ۱۴۰۱ش.
- سیوطی، جلالالدین، الدر المنثور فی التفسیر المأثور، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۴ق.
- «سوگواری در فقر؛ مراسم اربعین در افغانستان»، وبسایت تحلیلگر، تاریخ درج مطلب: ۱۵ سنبله ۱۴۰۲ش.
- شیخ حر عاملی، وسایل الشیعه، قم، مؤسسه آل البیت، ۱۴۰۹ق.
- شیخالاسلامی، جواد، «از تأخیر در صدور ویزای تا کمبود اتوبوس در مرز دوغارون»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۴ شهریور ۱۴۰۲ش.
- شیخالاسلامی، جواد، «گاو و گوسفند فروختم و آمدیم/ ما باهم برادریم»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۵ شهریور ۱۴۰۲ش.
- «شرکت اهل سنت از افغانستان در مراسم اربعین حسینی»، وبسایت آپارات، تاریخ درج مطلب: ۱۳ سنبله ۱۴۰۲ش.
- «صدور روادید عراق جهت اتباع افغانستان برای سفر به کربلای حسینی در ایام اربعین»، وبسایت سفارت جمهوری اسلامی ایران در کابل، تاریخ درج مطلب: ۱۷ شهریور ۱۴۰۱ش.
- فیاض، محمدحسین، آسیبشناسی روابط گروههای قومی شیعه در افغانستان، قم، مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی، چاپ دوم، ۱۳۹۵ش.
- «لغو اعزام زائران افغانستانی به اربعین ۱۴۰۴ در واکنش به سختگیریهای ویزایی ایران»، خبرگزاری ابنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ مرداد ۱۴۰۴ش.
- متقی هندی، علاءالدین، علی بن حسامالدین، کنزالعمال، بیروت، مؤسسه الرساله، ۱۴۱۳ق.
- «مراسم اربعین حسینی در افغانستان»، خبرگزاری پیام آفتاب، ۵ مهر ۱۴۰۰ش.
- «مراسم اربعین در افغانستان؛ فرصتی برای مردم و طالبان»، وبسایت تحلیل روز، تاریخ درج مطلب: ۳۱ اسد ۱۴۰۳ش.
- مطهری، مرتضی، خدمات متقابل اسلام و ایران، تهران، صدرا، ۱۳۶۰ش.
- معینیپور، مسعود، مدنیت، عقلانیت، معنویت در بستر اربعین، ۱۳۹۴ش.
- مقدسی، احمد، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، لندن، بینا، ۱۹۰۶م.
- «مردم افغانستان مراسم اربعین حسینی را در عراق برگزار کردند»، باشگاه خبرنگاران جوان، ۲۶ شهریور ۱۴۰۱ش.
- ناصری داوودی، عبدالمجید، انقلاب کربلا از دیدگاه اهل سنت، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ سوم، ۱۳۸۶ش.
- ناصری داوودی، عبدالمجید، تاریخ تشیع در افغانستان، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی، ۱۳۸۶ش.
- «۱۲ هزار زائر اربعین حسینی از افغانستان به ایران وارد شدند»، خبرگزاری فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۱۴ سنبله ۱۴۰۲ش.
- «۶۶ هزار روادید ویژه اربعین برای اتباع افغانستان صادر شد»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۸ شهریور ۱۴۰۳ش.