خودآگاهی

خودآگاهی؛ فهم عمیق از افکار، احساسات، گرایشها و نقاط قوت و ضعف شخصی

خودآگاهی (Self-awareness)، مهم‌ترین قسم آگاهی در انسان است از این جهت که متعلق شناخت در این نوع از آگاهی خود انسان است و هر شناختی مستقیم یا غیرمستقیم ریشه در این شناخت یا متأثر از آن است. خودآگاهی توانایی فرد در بازشناسی هیجانات، افکار، انگیزه‌ها و ارزش‌های شخصی است. خودآگاهی، نقش مهمی در تنظیم رفتار، تصمیم‌گیری و تعاملات اجتماعی دارد. انسان خودآگاه، علاوه بر تشخیص وضعیت هیجانی و شناختی خود در لحظه، توانایی درک پیامدهای آن بر عملکرد و روابط خود را نیز دارد. به‌همین دلیل، خودآگاهی را زیربنای شکل‌گیری خودتنظیمی، همدلی و رشد فردی می‌دانند و در علم روان‌شناسی یکی از شاخص‌های اصلی سلامت روان و بلوغ هیجانی شناخته می‌شود.

مفهوم‌شناسی خودآگاهی

خودآگاهی از دیرباز تا کنون مورد توجه ادیان و مکاتب علمی بوده است. فلسفه، الهیات و اخیراً دانش روان‌شناسی توجه ویژه‌ای در بازشناسی مفهوم و ساختار خودآگاهی داشته‌اند.

در فلسفه، خودآگاهی، حداقل از زمان دکارت به عنوان یک اصل بنیادین، موضوع بسیاری از مباحث فلسفی بوده تا جایی که اصل مهم منسوب به دکارت یعنی «می‌اندیشم، پس هستم» بر همین اساس شکل گرفته است. در دیدگاه فلسفی، خودآگاهی به‌معنای آگاهی و شناخت بدون واسطه دربارهٔ چیزی، به شناخت و ادراک فرد از خود (وجود درونی یا بیرونی) و تجربه شخصی افکار، احساسات و جایگاه فرد در جهان اشاره دارد.

در الهیات، خودآگاهی به‌معنای آن است که انسان، مقام واقعی خود را در عالم وجود درک کرده و بداند که خاکی محض نیست بلکه پرتوی از روح الهی در او هست و در معرفت می‌تواند بر فرشتگان نیز پیشی گرفته و آزاد و مختار، مسئولیت آباد کردن و بهتر کردن جهان بر عهده اوست. در این دیدگاه، سعادت انسان‌ها از مسیر خودآگاهی می‌گذرد و شناخت انسان در گرو شناخت خداوند است. چنین برداشتی از «خود»، همان روح الهی و گوهر انسانی است که باعث عزت و برتری انسان می‌شود.

در دانش روان‌شناسی، خود، به منزله هسته مرکزی سازمان روانی و محور شخصیت انسان، مظهر وحدت، نظم و تعادل در شناخت، هیجان و رفتار به‌شمار می‌رود و موجب انسجام، یکپارچگی، سازگاری و سلامت روان فرد می‌شود. توجه به خود در خودآگاهی، به‌معنای تأیید و نفی خود نیست، بلکه به‌معنای پذیرشِ خود با تمام ویژگی‌های مثبت و منفی است.

خودآگاهی در جامعه‌شناسی نیز یکی از سازه‌های مهم شخصیت و نخستین گام در شکل‌دهی مهارت‌های ارتباطی است. این مؤلفه، از سال‌های دوران کودکی تا بزرگسالی، از تعاملات اجتماعی و روابط بین فردی تأثیر پذیرفته و یکی از ملزومات سازگاری است که می‌تواند در تعاملات بین فردی، فرآیندهای شناختی و سازگاری تأثیر مثبت بگذارد.

تفاوت خودآگاهی با خودشناسی

نظریات گوناگونی در رابطه با خودآگاهی و مفاهیم مرتبط با آن وجود دارد. به اعتقاد برخی خودشناسی و خودآگاهی دارای یک معنا ولی در دو حوزه دانشی است. شناخت خود در فلسفه، عرفان و معرفت‌شناسی، خودشناسی است و همین موضوع در دانش روان‌شناسی یا روان‌تحلیلگری با عنوان خودآگاهی شناخته می‌شود. برخی دیگر، خودشناسی را یکی از مراحل خودآگاهی دانسته‌اند. در این دیدگاه، خودآگاهی پیوستاری است که یکی از مولفه‌های آن خودشناسی است؛ بنابراین تحقیق، خودتوجهی، خودتاملی، خودپایی و فعالیت هدفمند از دیگر مولفه‌های خودآگاهی به‌شمار می‌رود. نزدیک به این معنا برخی خودشناسی را معادل معرفت نفس دانسته با این تفاوت که خودآگاهی را فراتر از مفهوم خودشناسی می‌دانند. در این تعریف خودآگاهی شامل درک، توجه و آگاهی از ابعاد وجودی، ویژگی‌ها، افکار، احساسات، گرایش‌ها و رفتارهای خود در طی فرایند زمان است. در واقع خودشناسی یا معرفت نفس شناخت ابعاد و ویژگی‌های خود و خودآگاهی، توجه و آگاهی از این شناخت در طی فرایند زمان است.

مهارت خودآگاهی

در روان‌شناسی گاهی از مهارت خودآگاهی به‌عنوان یکی از مهارت‌های ضروری زندگی نام برده می‌شود. مهارت خودآگاهی توانایی شناخت خود، نقاط قوت و ضعف، خواست‌ها، ترس‌ها و انزجارها است. با شناسایی احساسات توان مدیریت و مهار عواطف بالا می‌رود و با تکیه بر نقاط قوت مسیر اصلاح نقاط ضعف هموارتر می‌شود. این مهارت که با درک درست از افکار، احساسات، ارزش‌ها، توانمندی‌ها و محدودیت‌های شخصی همراه است، به انسان امکان می‌دهد تا خود را بی‌طرفانه ارزیابی کرده و در مسیر رشد فردی، سلامت روان و بهبود روابط، گام بردارد.

با توجه به جنبه‌های مختلف خود، مهارت خودآگاهی مبتنی بر رویکرد اسلامی، پنج مولفه را شامل می‌شود:

• خود فیزیکی و وراثتی: شامل ویژگی‌های ظاهری، اعضای بدن، کارکرد آن‌ها و پیام‌های زبان بدن؛
• خود واقعی: واقعیت هر انسان همراه با تمام نقاط قوت و ضعف خود؛
• خود آرمانی: هدف هر انسان در زندگی با لحاظ ظرفیت‌های بالقوهٔ خود؛
• خود اجتماعی: تصویر هر فرد از جایگاه اجتماعی خود؛
• خود اخلاقی و معنوی: جنبه معنوی وجود انسان شامل ارزش‌ها و آرمان‌های اخلاقی.

ابعاد خودآگاهی

به اعتقاد برخی محققان، خودآگاهی دارای دو بعد عمومی و خصوصی است. خودآگاهی عمومی یعنی آگاهی نسبت به خود به‌عنوان فرد اجتماعی و نسبت فرد با جامعه و خودآگاهی خصوصی به‌معنای آگاهی فرد نسبت به احساسات، اهداف و انگیزه‌های درونی.

فواید خودآگاهی

خودآگاهی به‌عنوان یک مهارت کلیدی، زیربنای رشد فردی، تصمیم‌گیری آگاهانه، ارتباطات مؤثر، تاب‌آوری و سلامت روانی است. این سازه در ابعاد مختلف زندگی فردی و اجتماعی، چراغ راهی برای حرکت در مسیر پویاتر و هدفمندتر در مقابل چالش‌ها و فرصت‌ها فراهم می‌آورد.

مدیریت بهینه عواطف و احساسات

مهارت خودآگاهی، تسلط فرد به عواطف و هیجانات شخصی را افزایش داده و زمینه کنترل و مدیریت موقعیت‌های هیجانی پرخطر را فراهم می‌سازد. آگاهی از سازوکار هیجانات به‌عنوان یکی از جنبه‌های خودآگاهی و رفتار متناسب با آن می‌تواند فرد را به سمت تنظیم هیجان و پاسخ دهی صحیح در موقعیت‌های هیجانی مختلف سوق دهد. خودآگاهی هیجانی به‌معنای «توانایی شناخت دقیق هیجان‌ها هنگام وقوع آنها و واکنش منطقی و متناسب با آن» نقش مؤثری بر مدیریت هیجان در موقعیت‌های مختلف دارد.

همچنین خودآگاهی فرد را از تصمیم‌های عجولانه دور کرده و به انتخاب‌های سنجیده و مدیریت هیجان‌ها در شرایط سخت یاری می‌رساند و در نتیجه تاب‌آوری او را تقویت می‌کند. در سبک زندگی اسلامی این موضوع با «محاسبهٔ نفس» و «تقوا» گره خورده است؛ یعنی انسان با بازبینی درونی و هوشیاری نسبت به خدا، به پالایش نفس و آرامش دست می‌یابد.

زمینه‌ساز موفقیت و رضایت از زندگی

خودآگاهی برداشت و ارزیابی کلی فرد نسبت به خود است و احساس فرد نسبت به خود در گرو همین ارزیابی شخصی است. احساس منفی یا نارضامندی نسبت به خود یا زندگی شخصی محرک فرد به سمت تغییر است. تقویت خودآگاهی در نوجوانان و افراد بی‌انگیزه، آنان را نسبت به رشد و تلاش ترغیب می‌کند. فرد با شناخت دقیق از درون خود و درک واضح از ارزش‌ها، علایق، افکار، احساسات، نقاط قوت و ضعف که پایه تحقق رشد و خودشکوفایی است، می‌تواند مسیر تعالی را هموار سازد.

رشد فردی و اجتماعی

با شناخت توانایی‌ها و کاستی‌ها، مسیر پیشرفت آگاهانه و متناسب با ارزش‌های فردی فراهم شده و خودآگاهی زمینهٔ تصمیم‌گیری درست، روابط سالم، تاب‌آوری و سلامت روانی را ایجاد می‌کند. در سبک زندگی اسلامی- ایرانی خودآگاهی با «معرفت نفس» و تعهد اخلاقی پیوند دارد. مرتضی مطهری نیز خودشناسی را شرط اساسی تربیت و شکوفایی استعدادها دانسته و ابعاد آن را شامل جنبه‌های جسمی، واقعی، اجتماعی، اخلاقی و معنوی همراه با کرامت و عزت‌نفس معرفی می‌کند.

تقویت پیوندهای انسانی

فرد خودآگاه، درک بهتری از احساسات و نیازهای دیگران پیدا می‌کند و می‌تواند روابطی معنادار و مؤثر با دیگران بنا کند. این مهارت نقش مؤثری در تقویت همدلی، همکاری و حل تعارض داشته و به کاهش تنش‌های ذهنی و ارتباطی کمک می‌کند. در فرهنگ اسلامی- ایرانی نیز هویت اجتماعی و جمعی جایگاه ویژه‌ای دارد. خودآگاه‌بودن، پایه‌ای برای ایفای نقش مسئولانه در خانواده و جامعه است. از این رو خودآگاهی با بهبود مهارت‌های ارتباطی و مدیریت بهینه تعارضات، پایه روابط سالم است.

معنابخشی به زندگی

خودآگاهی با آشکار کردن ارزش‌ها و اهداف، زندگی را هدفمند و پربار کرده و به انسان احساس معنا و رضایت می‌بخشد. خودشناسی، مقدمهٔ خودسازی و خداشناسی بوده و با پیوند انسان به خدا، آرامش و جهت معنوی پدیدمی‌آورد.

تقویت سلامت روان

در محیط کار، خودآگاهی به تصمیم‌گیری مؤثر، توان رهبری و ایجاد فضای کاری سالم می‌انجامد. همچنین این توانایی در کاهش نشانه‌های افسردگی و حفظ سلامت روان نقش دارد. خودآگاهی، فرد را به مسیر خدمت آگاهانه و اثرگذارتر هدایت می‌کند.

آشتی درونی

تعارضات درونی غالباً در نتیجه بروز ناکامی در دستیابی به اهداف و امیال درونی است. فشار اجتماعی و انتظارات برآورده نشده دیگران نیز می‌تواند زمینه بروز این تعارضات را فراهم سازد. خودآگاهی با کاهش فاصله میان «بودن» و «باید بودن»، به آشتی درونی منجر شده و با کنترل احساسات، مانع تعارضات بیرونی می‌شود. به عبارت دیگر آگاهی از خود واقعی و نسبت سنجی درست آن با خود آرمانی، امکان برنامه‌ریزی درست و متناسب با استعدادها و توانمندی‌های شخصی را برای فرد فراهم می‌آورد.

راه‌های پرورش خودآگاهی

تقویت و پرورش خودآگاهی متناسب با سطح، سن و نیاز مخاطب در دو سطح عمومی و تخصصی قابل دسته‌بندی است. سطح عمومی شامل آگاهی بخشی نسبت به رابطه جسم و روان، فرایند شکلگیری افکار و هیجانات و شیوه‌های مدیریت آن و در سطح تخصصی با توجه به سطح و فرهنگ مخاطب. در ادامه به برخی از مهم‌ترین راهکارهای پرورش خودآگاهی اشاره می‌شود.

• نوشتن و ژورنال‌نویسی: ثبت خاطرات روزانه، ابزاری برای شناخت خود و بازتاب اندیشه‌ها و احساسات به‌شمار می‌رود. این کار ساده اما مؤثر، به رشد شخصی و معنوی فرد، شناسایی الگوهای رفتاری و عاطفی، تخلیهٔ عاطفی، پرورش خلاقیت و اندیشه، بهبود تصمیم‌گیری و تقویت حافظه و مهارت‌های نوشتاری کمک می‌کند.
• مراقبه: در فرهنگ اسلامی و ایرانی، «مراقبه قلبی» و «تذکر و حضور دل» به تقویت خودآگاهی کمک می‌کنند. ذهن‌آگاهی به فرد امکان می‌دهد خود و واکنش‌های خود را بهتر شناخته، خلق‌وخو و شهود را بهبود بخشیده و عملکرد ذهنی را تقویت کند. این تمرین، سلامت روان و حتی سیستم ایمنی را نیز ارتقا می‌دهد. این تمرین‌ها در سبک زندگی اسلامی-ایرانی، مشابه یادآوری خداوند و حضور قلب در هر عمل بوده و به آرامش و کیفیت بهتر زندگی منجر می‌شوند.
• خداآگاهی: قرآن مهم‌ترین راهبرد افزایش خودآگاهی را ابتدا خداشناسی و سپس تفکر در ابعاد وجود خود معرفی کرده است. از این منظر، خودآگاهی کامل در گرو اتصال دائم به خداوند ممکن است.
• بازخورد گرفتن از دیگران: انسان می‌تواند با پرسش از دوستان و اعضای خانواده در موقعیت‌های مناسب و با شنیدن فعالانه و بدون حالت دفاعی، نقاط کور شخصیتی خود را شناسایی کند. این فرایند، علاوه بر رشد فردی، به تقویت روابط صادقانه، همدلی و هماهنگی رفتار با ارزش‌های اخلاقی و دینی کمک می‌کند.
• مشاهده‌گری بدون قضاوت: این تمرین به انسان کمک می‌کند تا افکار، احساسات و رفتارهای خود را بدون پیش‌داوری بررسی کند و زمینهٔ خودشناسی عمیق، کنترل هیجانات و هماهنگی رفتار با ارزش‌های اخلاقی و دینی را فراهم سازد.
• مشاوره، روان‌درمانی و کوچینگ: برخی از مشکلات روانشناختی مانع جدی در برابر خودآگاهی است به نحوی که با وجود این مشکلات، فرد، فاقد انگیزه و توان کافی برای کسب خودآگاهی است. از این رو متناسب با موانع و مشکلات نیازمند مراجعه و استفاده از جلسات مشاوره و روان درمانی است. این روش‌ها به فرد کمک می‌کنند نگرانی‌ها، احساسات و الگوهای رفتاری خود را شناسایی و مدیریت کرده، مهارت‌ها و نقاط قوت خود را تقویت نموده و رفتارهای محدودکننده را اصلاح کنند. در این نگرش، تمرکز بر هدف‌های مثبت و هماهنگی رفتار با ارزش‌های اخلاقی و دینی، مسیر رشد معنوی و اجتماعی را هموار می‌سازد.

از دیگر روش‌های پرورش خودآگاهی می‌توان به مواردی همچون سفر کردن به تنهایی، کشف نیازهای اساسی، شناخت توانمندی‌ها، گوش دادن به صدای درون، تنظیم چارچوب‌ها، تفکر درمورد ریشهٔ احساسات، نوشتن نامه برای خود، مطالعهٔ افسانه‌ها و قصه‌ها، مراجعه به روان‌شناس، دفترچهٔ سپاس‌گزاری و کشف تیپ شخصیتی اشاره کرد. این فعالیت‌ها علاوه بر رشد فردی، تقویت هوش هیجانی و عزت‌نفس، به درک بهتر نقش فرد در جامعه و هویت جمعی نیز کمک کرده و رفتار انسان را با ارزش‌های اخلاقی، دینی و فرهنگی هماهنگ می‌سازند.

چالش‌های خودآگاهی

دستیابی به خودآگاهی همواره با مشکلات و چالش‌هایی همراه است. این موانع گاه در مسیر دستیابی و گاه ریشه در شخصیت خود فرد دارد. از مهم‌ترین این چالش‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد.

• خودفریبی و انکار: رفتارهایی چون سرکوب یا انکار جنبه‌هایی از خود، ناشی از تربیت اجتماعی و فرهنگی هستند که مانع بازتاب صادقانهٔ درونی می‌شوند.
• تعصبات و باورهای محدودکننده: باورهای نهادینه شده‌ای همچون «من شایسته نیستم» یا «از پسِ آن برنمی‌آیم» می‌توانند خودآگاهی را محدود و مانع از هدف‌گذاری و رشد فردی شوند.
• فشارهای اجتماعی و فرهنگی: ارزش‌ها و انتظارات جامعه می‌توانند از فرد بخواهند به‌جای توجه به درون خود، به هنجارهای عمومی اولویت بدهد.
• تکنولوژی و حواس‌پرتی‌های عصر دیجیتال: فضای آنلاین با حجم بالای داده و رسانه‌های متعدد، تمرکز ذهن را کاهش داده و فرد را از توجه به خود بازمی‌دارد. بررسی‌ها نشان داده‌اند که وسایل ارتباطی حین مطالعه باعث حواس‌پرتی می‌شوند. همچنین، اینترنت با حجم دادهٔ بالا تمرکز را سخت کرده و حجم زیاد اطلاعات باعث «پراکندگی ذهن» و کاهش تمرکز شده است.
• خودآگاهی افراطی: وضعیتی است که فرد دچار تمرکز زیاد و نگران‌کننده بر خود می‌شود؛ برای مثال، فرد احساس می‌کند همه بر او نظارت داشته یا منتظر قضاوت رفتارهای او هستند. این حالت، گاهی به اختلالات و آسیب‌هایی منجر می‌شود، ازجمله: اضطراب و احساس دستپاچگی، تحلیل‌گری بیش از حد، تصمیم‌گیری ضعیف یا تردید در تصمیم‌گیری، انتقاد درونی شدید، اضطراب اجتماعی مزمن، احساس جداافتادگی از خود، خستگی ذهنی و روانی و کاهش لذت از روابط اجتماعی.
• خودتحقیری: خودتحقیری «دشمن خاموش خودآگاهی» است؛ زیرا مانع رشد فردی و جمعی می‌شود. بر اساس نظریهٔ مقایسه اجتماعی فستینگر، انسان‌ها برای ارزیابی خود به مقایسه با دیگران تمایل دارند، اما وقتی معیار مقایسه ناعادلانه یا بیگانه از معیارهای فرهنگی بومی باشد، این مقایسه به احساس کمبود و خودتحقیری به‌ویژه خودتحقیری ملی می‌انجامد. در این چارچوب، آگاهی جمعی می‌تواند به‌مثابه سپر شناختی عمل کند تا افراد، آگاهانه معیارهای مقایسه را بازبینی کنند. از این منظر، خودآگاهی می‌تواند پادزهر خودتحقیری باشد.

منابع

• قرآن کریم.
• ابوالقاسمی، عباس و دیگران، «ارتباط رفتارهای دینی و خودآگاهی با نارسایی‌های شناختی در میانسالان»، روان‌شناسی و دین، سال۴، شمارهٔ ۴، ۱۳۹۰ش.
• «ارتقاء خودآگاهی از طریق ژورنال‌نویسی: فواید و روش‌ها»، وب‌سایت خردورز، تاریخ بازدید: ۱۰ شهریور ۱۴۰۴ش.
• اسحاقی‌نسب، اسما و زمانی‌ها، حسین، «بررسی و تحلیل نسبت خودآگاهی با مبانی متافیزیکی در فلسفهٔ ابن سینا»، دو فصلنامهٔ علمی جاویدان خرد، دورهٔ ۱۲، شمارهٔ ۲۸، پیاپی۲، ۱۳۹۴ش.
• انصاف، مریم، آزادی، فاطمه، «تأثیر مهارت خودآگاهی بر هویت انسان‌ها»، نشریه علمی مطالعات نوین علوم انسانی، س۲، ش۳، ۱۴۰۰ش.
• «آیا خودآگاهی می‌تواند مضر باشد؟»، وب‌سایت آوان کلینیک، تاریخ بارگذاری: ۱۶ خرداد ۱۴۰۲ش.
• بحرینی، ناهید، آقایی، اصغر، «مقایسه تنظیم هیجانی و خودآگاهی در نوجوانان عادی و بزهکار»، فصلنامه اندیشه و رفتار، س۱۳، ش۵۲، ۱۳۹۸ش.
• «بررسی نقش خودآگاهی در ارتقای مهارت‌های اجتماعی»، اولین همایش بین‌المللی پژوهش‌های تحول‌آفرین افسران پیشرفت ایران، ۱۴۰۳ش.
• پرویش، آزاده، «تکنیک مشاهده‌گر بی‌طرف: ابزاری قدرتمند برای خودآگاهی و مدیریت واکنش‌ها»، وب‌سایت آکادمی پرویش، تاریخ بازدید: ۱۰ شهریور ۱۴۰۴ش.
• «تأثیر خودآگاهی بر روابط بین فردی: چگونه خودشناسی به بهبود روابط کمک می‌کند؟»، وب‌سایت خردورز، تاریخ بازدید: ۱۰ شهریور ۱۴۰۴ش.
• «چگونه به خودآگاهی برسیم؟ ۲۲ روش و راهکار مؤثر»، وب‌سایت فرادرس، تاریخ بازدید: ۱۶ تیر ۱۴۰۴ش.
• «چگونه خودآگاهی خود را تقویت کنیم؟»، وب‌سایت مجلهٔ روان‌شناسی روز، تاریخ بارگذاری: ۱ خرداد ۱۴۰۳ش.
• حیدری، امیر و دیگران، «تکنولوژی و تأثیرات آن بر حواس‌پرتی در مطالعهٔ دانش‌آموزان»، دومین کنفرانس بین‌المللی علوم تربیتی، روان‌شناسی، مشاوره و آموزش و پرورش، ۱۴۰۱ش.
• «خودآگاهی و مؤلفه‌های آن»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ بارگذاری: ۶ خرداد ۱۳۹۷ش.
• «خودآگاهی»، وب‌سایت سمینار ما، تاریخ بازدید: ۹ شهریور ۱۴۰۴ش.
• «خودشناسی از نگاه شهید مطهری رض»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ بارگذاری: ۳۱ مرداد ۱۳۹۱ش.
• «درک خودآگاهی: کلید موفقیت در روابط و رشد شخصی»، وب‌سایت آی وی اس آی، تاریخ بازدید: ۱۰ شهریور ۱۴۰۴ش.
• دره‌کی، مرتضی، ناروئی رحیم و مسعود نورعلیزاده، «الگوی مفهومی خودآگاهی بر اساس منابع اسلامی»، روان‌شناسی و دین، س۱۵، ش۴، ۱۴۰۱ش.
• دوان، شولتز، روان‌شناسی کمال، الگوهای شخصیت سالم، تهران، نشر نو، ۱۳۸۵ش، ص۱۳۶.
• دهخدا، وب‌سایت واژه‌یاب، ذیل واژهٔ «خودآگاهی، تاریخ بازدید: ۵ شهریور ۱۴۰۴ش.
• «ذهن‌آگاهی در هشت هفته»، وب‌سایت کتابراه، تاریخ بازدید: ۵ شهریور ۱۴۰۴ش.
• رفعت پناه، مدینه، سیف، دیبا، «پیش‌بینی ابعاد خودآگاهی بر مبنای رگه‌های شخیت دانش آموزان تیزهوش»، روان‌شناسی تحولی، س۱۰، ش۴۰، ۱۳۹۳ش.
• ریشه‌های روانی خودتحقیری چیست؟»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۵ مهر ۱۴۰۴ش.
• سلحشوری، احمد و دیگران، «تدوین الگوی مفهومی خودآگاهی مبتنی بر اندیشه‌های شهید مطهری (ره)»، فصلنامهٔ فرهنگ مشاوره و روان‌درمانی، دورهٔ ۱۲، شمارهٔ ۴۸، پیاپی ۴۸، ۱۴۰۰ش.
• سلطانی، مبینا، «خودآگاهی در روان‌شناسی چیست؟»، وب‌سایت ذهن نو، تاریخ بازدید: ۵ شهریور ۱۴۰۴ش.
• سلف کوچینگ تا خودآگاهی»، وب‌سایت طاقچه، تاریخ بازدید: ۵ شهریور ۱۴۰۴ش.
• شریفی یزدی، علیرضا، «چرا ایرانیان خودتحقیری می‌کنند؟»، خبرگزاری همشهری آنلاین، تاریخ بارگذاری: ۲۶ بهمن ۱۴۰۱ش.
• فاضلی، پریسا و شریفی زارچی، فاطمه، «اصول ناظر بر پرورش خودآگاهی در نوجوان با تأکید بر منابع اسلامی»، دوفصلنامه مطالعات اسلامی زنان و خانواده، س۷، ش۱۲، ۱۳۹۹ش.
• فاطمی‌راد، محمدحسن و طاهری، نسترن، خودشناسی و خودآگاهی، تهران، وانیا، ۱۳۹۵ش.
• لطیفیان، مرتضی. سیف، دیبا، «بررسی تأثیر خودآگاهی بر اختلالات روابط بین فردی دانشجویان»، مجله علوم اجتماعی و انسانی دانشگاه شیراز، س۲۶، ش۳، ۱۳۸۶ش.
• محمودی فاطمه، هادی وکیلی و محمدتقی فعالی، «بررسی تطبیقی خودشناسی و خودآگاهی از نگاه ابن عربی و یونگ»، فصلنامه عرفان اسلامی، س۲۰، ش۷۷، ۱۴۰۲ش.
• مروتی، سهراب، حسینی نیا، سیدمحمدرضا و سیفعلی ئی، فاطمه، خودآگاهی و کارکردهای تربیتی آن در بهبود روابط اجتماعی انسان در قرآن و حدیث، دوفصلنامه آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث، س۴، ش۲، ۱۳۹۸ش.
• مطهری، مرتضی، انسان در قرآن، قم و تهران، صدرا، ۱۳۹۷ش.
• مطهری، مرتضی، مجموعه آثار شهید مطهری، تهران، صدرا، ۱۳۸۴ش.
• «ذهن‌آگاهی در هشت هفته»، وب‌سایت کتابراه، تاریخ بازدید: ۱۰ شهریور ۱۴۰۴ش.
• موسوی، زینب، «بررسی ارزیابی اثربخشی دوره‌های کارآموزی گروهی بر عزت‌نفس، خودپنداره و تصویر بدن معلولین جسمی- حرکتی و ضایعهٔ نخاعی»، ادارهٔ کل سازمان بهزیستی استان هرمزگان، ۱۳۹۵ش.
• موسوی، محمدحسین، «اثربخشی آموزش خودآگاهی از منظر آموزه‌های اسلام بر کاهش فشار روانی دانشجویان»، مطالعات روان‌شناسی تربیتی، دورهٔ ۱۷، شمارهٔ ۳۷، ۱۳۹۹ش.
• «مهارت خودآگاهی هیجانی»، وب‌سایت راسخون، تاریخ بارگذاری: ۱۰ تیر ۱۳۹۷ش.
• نورعلیزاده میانجی، مسعود و دیگران، «رابطهٔ خداآگاهی با خودآگاهی»، روان‌شناسی و دین، سال۵، شمارهٔ ۳، ۱۳۹۱ش.
• هیجان چیست؟ نحوهٔ مدیریت هیجان»، وب‌سایت روان بوک، تاریخ بارگذاری: ۱۴ خرداد ۱۴۰۳ش.