پیشنویس:امام محمد تقی
امام جواد؛ محمد بنعلی بنموسی و امام نهم شیعیان اثنیعشری.
محمد بنعلی بنموسی(۱۹۵–۲۲۰ قمری)، امام نهم شیعیان است. القاب وی جواد و تقی و کنیه معروف ایشان اباجعفر ثانی است. امام در سن هفت سالگی عهدهدار مقام امامت شد و آغاز امامت در خردسالی، علاوه بر ایجاد شبهه در بین شیعیان، موجی از تردید و پرسش را در میان برخی از معاصران برانگیخت. در بستر آن عصر، جریانهای فکری در دو گروه عمده جریانهای اسلامی و غیراسلامی دستهبندی میشد. در چنین فضایی، رویکرد امام در موقعیتهایی نظیر مناظرهها و مواجهه با خلفا مأمون و معتصم عباسی و جریانهای فکری مبتنی بر مؤلفههایی همانند نداشتن تنش در مناسبات سیاسی، حُسن خُلق، تصحیح باورهای کلامی توأم با احترام، تمسک به قرآن و سنت و برائت از افراطگرایی اسلامی بوده است. امام بهعلت سعایت معتصم عباسی و به دست همسرش امفضل به شهادت رسید. آرامگاه ایشان در کنار جدّ بزرگوارشان، امام موسی بنجعفر، در قبرستان قریش واقع در کاظمین قرار دارد.
زندگینامه
امام جواد در سال ۱۹۵ هجری در شهر مدینه به دنیا آمد.[۱] اطلاعات مربوط به زندگی ایشان، بهدلیل شرایط سیاسی حکومت عباسی، سیاست تقیه و روشهای پنهانی مبارزه، و همچنین طول عمر کوتاه ایشان، در منابع تاریخی محدود است.[۲] درباره روز و ماه تولد ایشان اختلاف نظر وجود دارد؛[۳] بر اساس نظر مشهور، ۱۰ رجب است،[۴] اما برخی منابع آن را در ۱۹ رمضان ذکر میکنند.[۵]
پدر امام جواد، علی بن موسی، ملقب به امام رضا بود.[۶] مادرش، سَبیکه نوبیه، از اهالی نَوْبه (واقع در حبشه آفریقا) بود[۷] و از کنیزان امام رضا به شمار میرفت.[۸] در منابع مختلف، ایشان با نامهای گوناگونی از جمله دُرّه، ریحانه و مرّیسه نام برده شدهاند.[۹] امام رضا نیز او را خیزران نامیده است.[۱۰] برخی منابع نسب مادر امام جواد را به خاندان ماریه قبطیه، همسر پیامبر اسلام، نسبت دادهاند.[۱۱]
نسب، کنیه و القاب
امام جواد از نوادگان پیامبر اسلام، با شش واسطه از نسل امام علی و از قبیله بنیهاشم، یکی از طایفههای قبیله قریش بود. نام ایشان، محمد و کنیههای آن امام نیز ابوعبدالله،[۱۲] ابوعلی[۱۳] و اباجعفر ثانی[۱۴] است. در کتب روایی برای جلوگیری از اشتباه با امام باقر که ابوجعفر اول نامیده میشود، از امام جواد با عنوان اباجعفر ثانی یاد میکنند.[۱۵] مشهورترین القاب آن امام، جواد، تقی و ابنالرضا است[۱۶] و با عنوان جواد الائمه نیز شناخته میشوند.[۱۷] در منابع روایی و تاریخی، القاب دیگری از جمله زَکی، مُتّقی، رضی، قانع، مختار،[۱۸] مرتضی و مُنتَجَب،[۱۹] متوکل،[۲۰] صابر، صادق، غَیظُ المُلْحِدین، قُرّةُ عَینِ المُؤمنین،[۲۱] قانع، نجیب و هادی[۲۲] برای آن امام ذکر شده که میان شیعیان و اهلسنت شهرت دارد.[۲۳]
همسر و فرزندان
ازدواج امام جواد با امّفضل، دختر مأمون عباسی، در سال ۲۰۲ق[۲۴] یا ۲۱۵ق[۲۵] به درخواست مأمون انجام شد.[۲۶] انگیزههای مأمون از این ازدواج بر اساس گزارشهای منابع تاریخی و روایی شامل ترکیبی از عوامل سیاسی مانند کنترل امام، جلب رضایت علویان، عوامفریبی و آگاهی به فضایل علمی و اخلاقی امام، ذکر شده است.[۲۷] این ازدواج با مخالفت برخی از افراد درباریان عباسی مواجه شد، زیرا از انتقال خلافت عباسیان به علویان میترسیدند.[۲۸] امام مهریه را معادل مهریه فاطمه زهرا، یعنی ۵۰۰ درهم، تعیین کرد و از این ازدواج فرزندی نداشت.[۲۹]
همسر دیگر امام، سمانه مغربیه بود که بر پایه منابع تاریخی، تمام فرزندان امام از این همسر متولد شدهاند.[۳۰] در منابع مختلف از دو پسر امام به نامهای علی و موسی مُبَرقَع یاد شده است.[۳۱] نامهای دختران در منابع با اختلاف ذکر شدهاند. بر اساس گزارش شیخ مفید، دو دختر به نامهای فاطمه و امامه ذکر شدهاند[۳۲] و در منابع دیگر نامهایی چون حکیمه، خدیجه و امّکلثوم نیز ثبت شده است.[۳۳]
امامت امام جواد
امامت امام جواد در سال ۲۰۳ق آغاز و ۱۷ سال به طول انجامید[۳۴] و همزمان با خلافت مأمون و معتصم عباسی بود.[۳۵] دوره امامت امام جواد با چالشها و شبهاتی از سوی گروههای مختلف روبرو شد.
- واقفین: گروهی از شیعیان که بر امامت امام کاظم تأکید داشتند و پس از شهادت ایشان، امامت امام رضا و امام جواد را نپذیرفتند.
- گروهی از اصحاب امام رضا: گروهی از اصحاب امام رضا، با توجه به سن کم امام جواد پس از شهادت امام رضا، در مورد مشروعیت امامت ایشان دچار تردید شدند.
- مخالفان و دشمنان: از جمله بنیامیه و بنیعباس که هرگونه مشروعیت را از خاندان پیامبر اسلام سلب میکردند و به امامت امام جواد اعتراض داشتند.[۳۶]
بر اساس منابع شیعه، امام رضا در طول زندگی خود، از طریق بشارتها، نصها و معرفیهای مستقیم یا غیرمستقیم، امام جواد را به عنوان امام بعدی معرفی کرد. این معرفی در مدینه و همچنین در طوس، در مکانهای مختلف و در زمانهای گوناگون، انجام شد. او در برابر منکران و مخالفان، از طریق قیافهشناسی، لعن و نفرین، و اعلام کفر و شرک در مورد واقفیان و مخالفان، اقدام کرد. همچنین، شیعیان را در امور دینی و اجتماعی، به امام جواد ارجاع دادند. از سوی دیگر، برای پاسخ به شبهاتی که درباره امامت امام جواد مطرح شده بود، از دلایل قرآنی و عقلی استفاده کردند.[۳۷]
اوضاع سياسی عصر امام جواد
بر پایه تحقیقات تاریخی، در دوران امام جواد، اوضاع سیاسی در خلافت عباسی با چالشهای متعددی همراه بود. خلفای عباسی بهویژه برای کنترل گروههای مختلف، از جمله علویان و پیروان ائمه، سیاستهای سختگیرانهای را اتخاذ کردند.[۳۸] این سیاستها شامل نظارت دقیق، دستگیری، زندانی شدن و شهادت برخی ائمه بود.[۳۹]
مأمون عباسی این سیاست را در مورد امام جواد تکرار کرد و با ازدواج او با امّفضل، دختر خود، تلاش کرد تا بر او نظارت داشته باشد. در سال ۲۱۵ق، مأمون به لشکرکشی به سرزمین روم پرداخت و امام جواد در همین زمان از مدینه به بغداد سفر کرد. امام جواد تا موسم حج در بغداد اقامت داشت و پس از آن، همراه با همسرش امّفضل برای انجام مناسک حج، ابتدا به مکه و سپس به مدینه بازگشتند.[۴۰]
پس از به قدرت رسیدن معتصم عباسی، او به دلیل احساس خطر از جانب امام جواد، به والی مدینه دستور داد تا امام و همسرش امّفضل را به بغداد منتقل کنند.[۴۱] امام جواد در ۲۸ محرم سال ۲۲۰ق وارد بغداد شد.[۴۲] معتصم با وجود تلاش برای تخریب شخصیت امام جواد از طریق برگزاری مناظرات، ترویج شایعات و تحریک افکار عمومی، در نهایت به تصمیم قتل ایشان رسید.[۴۳]
بر اساس نتایج برخی پژوهشها، امام جواد در دوران زندگی خود تلاشهای قابل توجهی را برای تقویت موقعیت سیاسی شیعه انجام داد؛ از جمله شکلگیری، تقویت و توسعه کانونهای شیعی، احیای شبکه وکالت در سراسر سرزمینهای اسلامی، تأکید بر امامت دوازدهگانه و اندیشه مهدویت به جهت زمینهسازی برای غیبت امام عصر.[۴۴]
اوضاع فکری-فرهنگی عصر امام جواد
در دوران امام جواد، جریانهای فکری به شکل گروههای متعددی درآمده بود. در میان جریانهای شیعی، میتوان به گروههایی مانند زیدیه، اسماعیلیه، واقفیه و غُلات اشاره کرد. در سمت دیگر، جریانهای فکری اهل سنت نیز وجود داشتند که به دو دسته اصلی تقسیم میشدند: جریانهای فقهی (شافعی، مالکی، حنبلی و حنفی)[۴۵] و جریانهای کلامی (خوارج، جبریه، قدریه، معتزله و ظاهریه).[۴۶]
امام جواد در سن نوجوانی و در حالی که کمتر از ده سال داشت،[۴۷] در مواجهه با این جریانها، به تبیین مبانی عقیدتی شیعه پرداخت. این تبیین شامل موضوعاتی مانند جبر و اختیار، قضا و قدر، خلق قرآن، حقانیت و عدم تحریف قرآن، و توحید بود. ایشان به ویژه بر نقد گروه جبر و تفویض، تأکید داشتند.[۴۸]
در این دوران، گروههای دینی دیگری نیز وجود داشتند، از جمله یهودیت، مسیحیت و مجوس. آنگونه که برخی منابع گزارش کردهاند، برخورد امام جواد با این گروهها، با قاطعیت، سعه صدر، هدایتگرانه و به دور از خشونت بود.[۴۹] علاوه بر این، جریانهای غیردینی نیز در آن زمان حضور داشتند، از جمله زنادقه و دهریه که با انتشار افکاری که بر اساس آنها توحید و اصول دینی در معرض تردید قرار میگرفت.[۵۰]
برخی محققین تاریخی معتقدند امام جواد در برخورد با این گروهها تدابیر خاصی را بهکار گرفتند؛[۵۱] از جمله:
- اعتمادسازی: در ابتدا، ایشان با شناخت مخاطبان خود، به ایجاد اعتماد و ارتباط اجتماعی پرداختند.
- تبلیغ و تصحیح عقاید: در مرحله دوم، با استفاده از آیات قرآن و منابع دینی، به تصحیح عقاید و آموزش مردم پرداختند و در مواجهه با بزرگان و عالمان فرقههای مختلف، از روشهای مباحثه و مناظره با استفاده از علم کلام، فقه، تفسیر و حدیث استفاده کردند.
- مدیریت اطلاعات و شایعات: در مرحله سوم، با استفاده از ابزارهای ارتباطی مناسب و افراد خلاق، به حل مشکل شایعهسازی و مبارزه با اطلاعات نادرست پرداختند.
- موضعگیری و عملیات روانی: در مرحله چهارم، در پاسخ به مخالفتهای مستقیم، ایشان در برابر فرقههای انحرافی موضع گرفتند و عملیات روانی برای تعدیل نگرشها و انصراف افراد از اقدامات خود انجام دادند.[۵۲]
مناظرات امام جواد
امام جواد، مناظرات زیادی با بزرگان اهل سنت و معتزله در حوزههای فقهی و کلامی انجام داد.[۵۳] این مناظرات در مورد موضوعاتی مانند توحید، نبوت، امامت، قرآن و احکام فقهی صورت گرفت. ایشان در این مناظرات علاوه بر پاسخ به شبهات مطرح شده در زمینههای اعتقادی، به دو جنبه رفتاری و استدلالی توجه داشتند. در این مناظرات، امام جواد از آیات قرآن، سیره پیامبر اسلام و گاهی از عقاید و باورهای مخالفان خود استفاده کرد. ایشان از استدلالهای عقلی، نقلی و گاهی از روش ترکیبی برای تبیین دیدگاه خود استفاده میکردند.[۵۴]
منابع تاریخی فهرستی از مناظرات امام جواد را گزارش کردهاند که برخی از آنها عبارتند از:
- مناظره در مورد حکم فقهی در باب طلاق زن.
- مناظرات با یحیی بن اکثم، قاضیالقضات بغداد، در چهار موضوع: صید در حرم، کیفیت حلال و حرام شدن یک زن در روز در چند نوبت، مباحث مربوط به توحید و فضایل غالیانه درباره ابوبکر و عمر و علائم امامت.
- مناظره با ابوهاشم داوود بن هاشم جعفری در مورد معنای «احد» و «لایدرکه الأبصار» و صفات و اسماء الهی.
- مناظره با عبدالعظیم حسنی، از نوادگان امام حسن در مورد امام مهدی.
- مناظره با احمد بن ابوداوود، قاضیالقضات معتصم، در سامرا در زمینه حدّ بریدن دست دزد.
- مناظره امام جواد در پاسخ به توطئه معتصم علیه ایشان.[۵۵]
کرامات امام
در منابع تاریخی و روایی شیعه و اهل سنت، مجموعهای از کرامات به امام جواد (ع) نسبت داده شده است که حاکی از جایگاه معنوی و علمی برجسته ایشان است.[۵۶] برخی از این کرامات، که در منابع مختلف ذکر شدهاند، عبارتند از: سخن گفتن در هنگام ولادت[۵۷]، طیالارض از مدینه به خراسان برای خاکسپاری پیکر امام رضا[۵۸]، پاسخهای دقیق امام جواد در برابر سؤالات مأمون در سنین کودکی[۵۹]، بارور شدن درخت سدر[۶۰]، رهایی از زندان سامرا[۶۱]، شفای بیماران[۶۲]، استجابت دعا برای یاران[۶۳]، آگاهی از اسرار درونی افراد و پیشگویی خبر دادن از رویدادهای آینده[۶۴] و خبر امام از زمان وفات خویش است.[۶۵]
زیارت
در منابع روایی، دو دسته روایات در مورد آثار زیارت امام جواد وجود دارد. دسته اول شامل روایاتی است که به طور مستقیم و مشخص در مورد زیارت این امام بیان شدهاند. دسته دوم روایات، آثار زیارت معصومین را به طور کلی بیان میکند و شامل امام جواد نیز میشود.[۶۶] بر اساس روایتی از امام هادی، زیارت قبر امام جواد پاداش و اجر بسیاری دارد.[دیدگاه ۱]
توسل
شیعیان با توجه به توصیههای بعضی فقهای شیعی، به نقل از مجلسی دوم از ابوالوفاء شیرازی که مدعی است رسول خدا در خواب او را به توسل به امام جواد در امور مادی توصیه کرده است، برای گشایش و فرج در امور مادی، به امام جواد متوسل میشوند و وی را بابالحوائج میدانند.[۶۷][دیدگاه ۲]
اصحاب امام جواد
اصحاب امام جواد راویان، یاران و وکلای مورد اعتمادی بودند که در منابع رجالی و تاریخی شیعه از ایشان نام برده شدهاند.[۶۸] تعداد این یاران بنا بر فهرستهای مختلف، بین ۱۱۳ تا ۲۷۶ نفر ذکر شده است که این تفاوت عمدتاً به دلیل تفاوت در تعریف اصحاب، گستره زمانی مورد بررسی و اختلاف در احراز وثاقت افراد است.[۶۹] لازم به ذکر است جمعی از این افراد، از اصحاب امام رضا تا امام هادی، هستند.[۷۰]
آثار امام
از امام جواد آثاری چند همانند رساله و پاسخنامه به مسائل دینی شیعیان از جمله رساله جبر و تفویض باقی مانده است.[۷۱]علاوه بر این، بر پایه برخی تحقیقات، روایات امام در تفسیر قرآن حدود ۴۵ تا ۵۲ مورد است[۷۲] که در شش گونه تبیین تفسیری، تطبیق بر مصداق، معنای لغوی، بیان حکمت احکام، استناد به قرآن و بیان علوم قرآنی تقسیم میشود.[۷۳] همچنین ایشان در پاسخ به سؤالات یارانشان روایاتی را بیان کردند که شمارشان به ۲۵۰ میرسد. برخی پژوهشها این روایات را در موضوعات فقهی، عقیدتی، تفسیری و نیز در ابعاد مختلف شامل سیره معنوی و عبادی، سیره فردی، سیره زیستمحیطی، سیره خانوادگی، سیره اجتماعی-فرهنگی، سیره اجتماعی-معاشـرتی و سیره اجتماعی-سیاسی دستهبندی کردهاند.[۷۴]
- سیره معنوی و عبادی: شامل محورهای مربوط به خداگرایی، دوستی و دشمنی برای خدا، دنیاگریزی، آخرتگرایی و توبه و استغفار، گناهگریزی، رضا، صبر، شکر و اهتمام به عبادت است.[۷۵]
- سیره فردی: شامل موضوعاتی همچون خواب و استراحت، بهداشت، آراستگی، زینت و آداب سفر، سحرخیزی و اقدامات پیشگیرانه بهداشتی و طبی است.[۷۶]
- سیره زیستمحیطی: شامل آبادانی طبیعت، تلاش برای احیا و حفظ محیطزیست و توجه به تغذیه حیوانات است.[۷۷]
- سیره خانوادگی: شامل صلهرحم، رعایت حقوق والدین، تأکید بر معیارهای همسرگزینی، تأکید بر اندک بودن مهریه و مطابقت آن با مهرالسنه و انتخاب نام نیک برای فرزندان است.[۷۸]
- سیره اجتماعی-فرهنگی: شامل تأکید بر سخن گفتن از روی علم، تبیین معارف و اثبات انحراف عباسیان، بیان ماهیت افراد، گروهها و جریانهای انحرافی و تطبیق آیات قرآن بر آنها، تأکید بر سلامت اخلاقی و فکری معلم و استاد، تبیین حقایق مکتب از طریق ارتباط رودررو و بهرهگیری از بیان شیوا و فصیح، مکاتبه، احتجاج و مناظره، تربیت شاگردان و استمرار بخشی به حرکت اجتماعی-فرهنگی شبکه وکالت است.[۷۹]
- سیره اجتماعی-معاشـرتی: منظور از آن چگونگی رفتار امام با افراد جامعه است و شامل توجه به اصل امر به معروف و نهی از منکر، کرامت، وفاء به عهد، مواسات، انفاق، خوشخلقی، مهربانی، تواضع در روابط اجتماعی، صلهرحم، تکریم میهمان، نهی از همنشینی با افراد بدذات، خیرخواهی و بیان و تذکر عیوب برادران دینی، تعزیت مصیبتدیده و برخورد مناسب با مخالفان است.[۸۰]
- سیره اجتماعی-سیاسی: برخی محققان دینی، چهار دسته اصلی در روایات منقول از ایشان در سیره اجتماعی-سیاسی بیان کردهاند: روایات بازخوانی امامت، روایات مهدویت، روایات روابط با خلفا و کارگزاران و روایات شایستگیهای رفتارهای اجتماعی.[۸۱]
روایان حدیث
براساس کتب رجال، حدود ۱۰۴ صحابی راوی و ناقل احادیث امام جواد بودهاند که در میان آنان، نام پنج زن از جمله زهرا اماحمد بنالحسین، زینب دختر محمد بنیحیی، حکیمه دختر موسی بنجعفر، حکیمه دختر علی بنموسی و حکیمه دختر امام جواد وجود دارد.[۸۲]
شهادت
بر اساس نقلی که در منابع روایی و تاریخی آمده، امّفضل، دختر مأمون، امام را مسموم کرد[۸۳] و ایشان در ۲۹ ذیالقعده[۸۴] یا ۵ ذیالحجه[۸۵] یا ۶ ذیالحجه[۸۶] سال ۲۲۰ق در بغداد شهید شد. پیکر امام جواد در جانب غربی بغداد در قبرستان قریش پشت قبر جدشان، امام موسی بنجعفر، به خاک سپرده شد.[۸۷] منابع سن ایشان در زمان شهادت را ۲۵ سال گزارش کردهاند.[۸۸]
حرم امام جواد
حرم کاظمین در دورههای مختلف تاریخی، از نیمه قرن پنجم تا نیمه قرن هفتم هجری و پس از آن، مورد بازسازی و توسعه معماری قرار گرفته است.[۸۹] حکومتهای مختلفی از جمله آلبویه،[۹۰] دوره سجوقیان تا پایان دوره بنیعباس،[۹۱] صفویه،[۹۲] قاجار و پس از انقلاب اسلامی طول تاریخ به مرمت و گسترش آن اهتمام داشتهاند.[۹۳]
کتابشناسی
درباره امام جواد آثار فراوانی به زبانهای مختلف، بهویژه فارسی و عربی نوشته شده است. در پژوهشی مربوط به سال ۱۳۹۵ش ۶۰۵ اثر در قالب کتاب (۳۲۴)، مقاله (۲۴۸) و پایاننامه (۳۳) معرفی شده است. از این تعداد، ۴۷۴ عنوان به زبان فارسی، ۱۲۲ عنوان به زبان عربی و ۹ عنوان به زبانهای دیگر است.[۹۴]
همایش
در سال ۱۳۹۵ش، همایشی با عنوان «ابنالرضا، سیره و زمانه امام جواد» از طرف پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در شهر قم برگزار و منجر به چاپ ۵۴ مقاله در موضوعات مرتبط با ابعاد زندگی و شیوه سیاسی و فرهنگی امام جواد شد.[۹۵]
پانویس
- ↑ ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۳.
- ↑ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۷۶-۴۷۷.
- ↑ ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹.
- ↑ طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۸۰۵-۸۰۴؛ نعیبی، مطالب السؤول فی مناقب آلالرسول، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۱۴۰.
- ↑ اشعری، المقالات و الفرق، ۱۳۶۰ش، ج۱، ص۹۹.
- ↑ طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۷۶؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۱.
- ↑ مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۲۱۶؛ کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۲.
- ↑ طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۹۱.
- ↑ مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۲۱۶؛ حسینی شیرازی، امهات المؤمنین، ۱۴۲۵ق، ص۲۸۵.
- ↑ ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۳۷۹؛ ک لینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۲.
- ↑ ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹.
- ↑ ابنجوزی، تذکره الخواص، ، ۱۴۱۸ق، ص۳۲۱.
- ↑ عطاردی، مسند الإمام الجواد(ع)، ۱۴۱۰ق، ص۱۶.
- ↑ ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹؛ ابنطولون، الائمه الاثناعشر، ۱۴۲۶ق، ص۱۰۳.
- ↑ اربلی، کشف الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۸۵۷.
- ↑ مجلسی، جلاء العیون، ۱۳۸۲ش، ص۹۵۹؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۸۱.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۱۰۳-۱۰۲.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۱۳-۱۲ و ص۱۶.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۹۵.
- ↑ قرشی، حیاه الإمام محمد الجواد(ع)، ۱۴۱۸ق، ص۲۴.
- ↑ صدوق، عیون أخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۲۵۰.
- ↑ خزعلی، موسوعه الإمام الجواد(ع)، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۲۷-۲۵.
- ↑ تقیزاده داوری، تصویر امامان شیعه در دائرهالمعارف اسلام، ۱۳۸۵ش، ص۳۸۰.
- ↑ ابنکثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۰۸ق، ج۱۰، ص۲۹۵.
- ↑ مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۲۶ق، ص۲۲۳.
- ↑ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۷۸.
- ↑ پیشوایی، سیره پیشوایان، ۱۳۷۹ش، ص۵۵۸.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۸۱.
- ↑ ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ش، ج۴، ص۳۸۰.
- ↑ قمی، منتهی الامال، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۴۹۷.
- ↑ طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۹۱؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۹۵.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۸۸.
- ↑ ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۳۸۰.
- ↑ فتال نیشابوری، روضه الواعظین، ۱۳۷۵ق، ج۱، ص۲۴۳؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۳.
- ↑ پیشوایی، سیره پیشوایان، ۱۳۷۹ش، ص۵۳۰.
- ↑ اخوان مقدم، «علل و گونههای تأکید امام رضا(ع) بر امامت جوادالائمه(ع)»، ۱۴۰۱ش، ص۱۵۸-۱۵۶.
- ↑ اخوان مقدم، «علل و گونههای تأکید امام رضا(ع) بر امامت جوادالائمه(ع)»، ۱۴۰۱ش، ص۱۷۷-۱۶۳.
- ↑ مقدسی، البدأ و التاریخ(آفرینش و تاریخ)، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۹۷۳.
- ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۲۷.
- ↑ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۶، ص۴۱۷.
- ↑ ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۸۴.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۳۶۱ش، ص۱۳۳.
- ↑ مسعودی، علیبنالحسین، مروجالذهب و معادنالجوهر، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۵۲.
- ↑ نجاتی، «بررسی ابعاد علمی و فرهنگی مبارزات امام جواد»، ۱۳۹۵ش، ص۹۶-۹۳.
- ↑ پاکتچی، اهلسنت و جماعت در دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۲ش، ج۱۰، ص۴۷۵-۴۷۴.
- ↑ کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۶.
- ↑ کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۸۴-۳۸۳ و ج۳، ص۴۵۶.
- ↑ سلیمانی و همکاران، «تبیین تاریخی مؤلفههای همگرایی از منظر امام جواد علیهالسلام»، ۱۴۰۰ش، ص۵؛ حرانی، تحفالعقول عن آلالرسول، ۱۳۸۵ش، ص۸۳۱.
- ↑ قطبالدین راوندی، الخرائج و الجرائح، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۴۲۲.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۰۰-۱۹۹.
- ↑ سلیمانی و همکاران، «تبیین تاریخی مؤلفههای همگرایی از منظر امام جواد علیهالسلام»، ۱۴۰۰ش، ص۵؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۰۲-۲۰۱.
- ↑ بارانی و شعبانپور، «امام جواد علیه السلام و بهره گیری از فنون ارتباطات در مدیریت بحران فرقه های انحرافی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۶۵-۴۶۴.
- ↑ حرانی، تحفالعقول عن آلالرسول، ۱۳۸۵ش، ص۸۱۷.
- ↑ مطهری، «روششناسی مناظرههای امام جواد»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳۵.
- ↑ بارانی و معتمد لنگرودی، «سیر تطور مناظرههای امام جواد(ع)»، ۱۳۹۴ش، ص۱۳.
- ↑ طبسی، «فضایل و کرامات امام جواد(ع) به روایت اهلسنت»، ۱۳۹۲ش، ص۴۷.
- ↑ ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۹۴.
- ↑ صدوق، عیون أخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۲۴۵-۲۴۲.
- ↑ خواندمیر، تاریخ حبیبالسیر، ۱۳۸۰ش، ج۲، ص۹۲.
- ↑ مالکی، الفصول المهمه فی معرفه الأئمه، ۱۴۲۲ق، ص۲۵۹-۲۵۸.
- ↑ میرخواند، روضه الصفا، ۱۲۳۳ش، ج۳، ص۵۴-۵۳.
- ↑ ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۹۰.
- ↑ کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۶.
- ↑ صدوق، عیون أخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۲۴۵.
- ↑ اربلی، کشف الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۳، ص۱۵۳.
- ↑ شریفی، «زیارت امام کاظم و امام جواد»، ۱۳۹۰ش، ص۱۰-۹.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۱، ص۳۵.
- ↑ واحدی، «تبارشناسی، پرا کندگی جغرافیایی و شغل اصحاب امام جواد علیهالسلام»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۲-۱۰۱.
- ↑ طوسی، رجال طوسی، ۱۳۸۱ق، ص۳۷۸-۳۵۱.
- ↑ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۹۱.
- ↑ ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹.
- ↑ ستودهنیا و همکاران، «گونهشناسی روایات امام جواد در تفاسیر»، ۱۳۹۵ش، ص۲۱۵-۲۱۴.
- ↑ جلالی کندری و غلامی، «گونهشناسی روایات امام جواد در تفسیر قرآن»، ۱۳۹۵ش، ص۱۷۴.
- ↑ پیشوایی، سیره پیشوایان، ۱۳۷۹ش، ص۵۶۲.
- ↑ جباری، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۷۷.
- ↑ جباری، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۷۸-۷۷.
- ↑ جباری، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۷۸-۷۷.
- ↑ جباری، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۷۸-۷۷.
- ↑ جباری، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۷۸-۷۷.
- ↑ جباری، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۷۸-۷۷.
- ↑ صرامی، «درآمدی بر تقسیم و تحلیل روایات سیاسی- اجتماعی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۹۵.
- ↑ مهرجویی، «زنان راوی حدیث از امام جواد»، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۰-۱۰۹.
- ↑ مسعودی، علیبنالحسین، مروجالذهب و معادنالجوهر، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۵۲.
- ↑ ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹.
- ↑ ابنابیالثلج، تاریخ الائمه، ۱۴۰۶ق، ص۱۳.
- ↑ فتال نیشابوری، روضه الواعظین، ۱۳۷۵ق، ج۱، ص۲۴۳.
- ↑ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۹۰.
- ↑ قمی، منتهی الامال، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۳۴۷؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۳، ۲۹۵.
- ↑ خامهیار، «تاریخچه بارگاه امامین جوادین(ع) و روند تحولات معماری آن»، ۱۳۹۵ش، ص۲۴۷-۲۴۶.
- ↑ فقیه بحرالعلوم و احمدی، «سیر ساخت و نصب صندوق و ضریح بر مرقد امامین جوادین»، ۱۳۹۵ش، ص۲۷۶-۲۷۵.
- ↑ خامهیار، «تاریخچه بارگاه امامین جوادین(ع) و روند تحولات معماری آن»، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۹-۲۶۸.
- ↑ فقیه بحرالعلوم و احمدی، «سیر ساخت و نصب صندوق و ضریح بر مرقد امامین جوادین»، ۱۳۹۵ش، ص۲۸۴-۲۸۰.
- ↑ خامهیار، «تاریخچه بارگاه امامین جوادین(ع) و روند تحولات معماری آن»، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۹.
- ↑ نصراصفهانی، «کتابشناسی امام جواد»، ۱۳۹۵ش، ص۵۱۰.
- ↑ «همایش ابنالرضا، سیره و زمانه امام جواد(ع) در قم برگزار شد»، وبسایت: خبرگزاری مهر.
- دیدگاههای ارزیابان
منابع
ابناثیر، عزالدین، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر، ۱۳۸۵ق.
ابنجوزی، یوسف بنقزاوغلی، تذکره الخواص من الأمّه فی ذکر خصائص الأئمه، قم، منشورات الشریف الرضی، ۱۴۱۸ق.
ابنشهرآشوب، محمد بنعلی، مناقب آل ابیطالب، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۵ق.
ابنکثیر دمشقی، اسماعیل بنعمر، البدایه و النهایه، تحقیق علی شیری، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ق.
ابنندیم، محمد بناسحاق، الفهرست، ترجمه محمدرضا تجدد، تهران، بانک بازرگانی ایران، ۱۳۴۶ش.
اخوان مقدم، زهره، «علل و گونههای تأکید امام رضا(ع) بر امامت جوادالائمه(ع)»، کلام تطبیقی شیعه، دوره۴، شماره۶، ۱۴۰۱ش.
اشعری، سعد بنعبداللّه،المقالات و الفرق، ترجمه محمدجواد مشکور، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۰ش.
بارانی، محمرضا؛ معتمد لنگرودی، فاطمه، «سیر تطور مناظرههای امام جواد(ع)»، سخن تاریخ، سال۹، شماره۲۲، ۱۳۹۴ش.
پاکتچی، احمد، اهلسنت و جماعت در دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۲ش.
پیشوایی، مهدی، سیره پیشوایان، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۳۷۹ش.
تقیزاده داوری، محمود، تصویر امامان شیعه در دائرةالمعارف اسلام، قم، مؤسسه شیعهشناسی، ۱۳۸۵ش.
جباری، محمدرضا، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، سخن تاریخ، سال۹، شماره۲۲، ۱۳۹۴ش.
جعفریان، رسول، حیات فكری و سیاسی ائمه، قم، انصاریان، ۱۳۸۱ش.
جلالی کندری، سهیلا؛ غلامی، مرجان، «گونهشناسی روایات امام جواد در تفسیر قرآن»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد(ع)، ۱۳۹۵ش.
حرانی، ابومحمد، تحفالعقول عن آلالرسول، ترجمه صادق حسنزاده، قم، آلعلی، ۱۳۸۵ش.
حسینی شیرازي، سیدمحمد، امهات المؤمنین. لبنان، دار الأولیاء للطباعه والنشر والتوزیع، ۱۴۲۵ق.
خامهیار، حمد، «تاریخچه بارگاه امامین جوادین(ع) و روند تحولات معماری آن»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد(ع)، ۱۳۹۵ش.
خزعلی، ابوالقاسم، موسوعه الإمام الجواد(ع)، قم، مؤسسه ولیعصر(عج)، ۱۴۱۹ق.
خواندمیر، غیاثالدین بن همامالدین، تاریخ حبیبالسیر، تهران، خیام، ۱۳۸۰ش.
دینوری، ابوحنیفه احمد بنداود، اخبار الطوال، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، تهران، نی، ۱۳۷۱ش.
ستودهنیا، محمدرضا؛ صافیاصفهانی، نرگس؛ سیدناری، طاهرهسادات، «گونهشناسی روایات امام جواد در تفاسیر»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد(ع)، ۱۳۹۵ش.
سلیمانی، زهرا؛ منتظرالقائم، اصغر؛ پیرمرادیان، مصطفی، «تبیین تاریخی مؤلفههای همگرایی از منظر امام جواد علیهالسلام»، پژوهشهای تاریخی، سال۱۳، شماره۱، ۱۴۰۰ش.
شبستری، عبدالحسین، سبل الرشاد الی اصحاب الامام الجواد، قم، کتابخانه تخصصی تاریخ، ۱۴۲۱ق.
صدوق، محمد بنعلی، عیون اخبار الرضا(ع)، تهران، جهان، ۱۳۷۸ق.
صرامی، سیفالله، «درآمدی بر تقسیم و تحلیل روایات سیاسی- اجتماعی امام جواد»، سخن تاریخ، سال۹، شماره۲۲، ۱۳۹۴ش.
طبرسی، احمدبنعلی، الاحتجاج، مشهد، مرتضی، ۱۴۰۳ق.
طبرسی، فضل بنحسن، اعلام الوری باعلام الهدی، قم، مؤسسه آلالبیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.
طبسی، محمدمحسن، «فضایل و کرامات امام جواد(ع) به روایت اهلسنت»، فرهنگ زیارت، سال۴، شماره15، ۱۳۹۲ش.
طوسی، محمد بنحسن، رجال طوسی، نجف، حیدریه، ۱۳۸۱ق.
طوسی، محمد بنحسن، تهذیب الاحکام، تصحیح حسن موسوی خرسان، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
طوسی، محمد بنحسن، مصباح المتهجد، مصحح علیاصغر مروارید و ابوذر بیدار، بیروت، مؤسسه فقه الشيعه، ۱۴۱۱ق.
عطاردی، عزیزالله، مسند الإمام الجواد(ع)، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۴۱۰ق.
فتال نیشابوری، محمد بناحمد، روضه الواعظین، قم، منشورات الشریفالرضی، ۱۳۷۵ق.
فقیه بحرالعلوم، محمدمهدی؛ احمدی، علی، «سیر ساخت و نصب صندوق و ضریح بر مرقد امامین جوادین»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد(ع)، ۱۳۹۵ش.
قرشی، باقر شریف، حیاه الإمام محمد الجواد(ع)، بیجا، نشر مؤلف، ۱۴۱۸ق.
قزوینی، سید محمدکاظم، الإمام الجواد علیهالسلام من المهد إلی اللحد، بیروت، دار العلوم، ۱۴۲۹ق.
قطبالدین راوندی، سعید، الخرائج و الجرائح، قم، مؤسسه اماممهدی(عج)، ۱۴۰۹ق.
قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال، قم، مؤسسه هجرت، ۱۳۸۶ش.
کلینی، محمد بنیعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
مالکی، ابنصباغ، الفصول المهمه فی معرفه الأئمه، قم، دارالحدیث، ۱۴۲۲ق.
مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
مجلسی، محمدباقر، جلاء العیون، قم، سرور، ۱۳۸۲ش.
مسعودی، علی بنحسین، اثبات الوصیه للامام علی بن ابیطالب علیهالسلام، قم، مؤسسه أنصاریان، ۱۴۲۶ق.
مسعودی، علی بنحسین، مروجالذهب و معادنالجوهر، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۴ش.
مطهری، حمیدرضا، «روششناسی مناظرههای امام جواد»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد(ع)، ۱۳۹۵ش.
مفید، محمد بنمحمد، الارشاد فی معرفه حججالله علی العباد، قم، کنگره جهانی شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
مقدسی، مطهر بنطاهر، البدأ و التاریخ(آفرینش و تاریخ)، ترجمه محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران، آگه، ۱۳۷۴ش.
مهرجویی، زهرا، «زنان راوی حدیث از امام جواد»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد(ع)، ۱۳۹۵ش.
میرخواند، محمد بنخاوند شاه، روضه الصفا، تهران، دار الطباعه خاصه جدیده، ۱۲۳۳ش.
لوکه علیخانی، زهرا، «امام جواد ولادت، امامت، شهادت»، بینات، سال۲۶، شماره۱، ۱۳۹۸ش.
نصراصفهانی، اباذر، «کتابشناسی امام جواد»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد(ع)، ۱۳۹۵ش.
نعیبی، محمد بنطلحه، مطالب السؤول فی مناقب الالرسول، محقق ماجد بناحمد عطیه، بیروت، مؤسسه امالقری للتحقيق و النشر، ۱۴۲۰ق.
نوبختی، حسن بنموسی، فرق الشیعه، ترجمه و تعلیقات محمدجواد مشکور، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۱ش.
واحدی، علی، «تبارشناسی، پرا کندگی جغرافیایی و شغل اصحاب امام جواد علیهالسلام»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد(ع)، ۱۳۹۵ش.
یعقوبی، ابنواضح، تاریخ یعقوبی، بیروت، دارصادر، بیتا.